Aaron Savoy-Pasha*
Arsimi i lartë në Shqipëri përballet me rreziqe serioze të mungesës së integritetit, veçanërisht në vlerësim, favorizime dhe ndikim politik. Një studim i vitit 2024, “Politika e korrupsionit në arsimin e lartë në Shqipëri”, thekson se si këto presione ndikojnë në procesin e vlerësimit dhe dobësojnë besimin ndaj diplomave universitare. Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit i Transparency International e rendit Shqipërinë në vendin e 80 nga 180 shtete, me 42 pikë nga 100 të mundshme, duke nënvizuar nevojën urgjente për garanci të besueshme në institucionet publike, përfshirë universitetet. Studentët, pedagogët dhe administrata kanë nevojë për rregulla të qarta, mekanizma të dukshëm raportimi dhe prova publike se këto sisteme funksionojnë realisht.
Në Shtetet e Bashkuara, universitetet kanë zhvilluar forma të ndryshme për të përfshirë drejtpërdrejt studentët në ruajtjen e integritetit akademik dhe për t’u ofruar atyre kanale për raportimin e shkeljeve. Këto praktika, megjithëse jo të përsosura, ofrojnë mësime të vlefshme për universitetet publike shqiptare.
Në shumë kampuse amerikane, studentët marrin pjesë në “sisteme nderi” që theksojnë përgjegjësinë personale dhe zbatimin nga vetë bashkëmoshatarët. Komiteti i Nderit i Universitetit Princeton, për shembull, përbëhet tërësisht nga studentë që hetojnë dhe gjykojnë rastet e shkeljeve gjatë provimeve, sipas një kushtetute të publikuar. Studentët janë gjithashtu të detyruar të raportojnë shkeljet e dyshuara, përmes kanaleve konfidenciale që u sigurojnë mbrojtje. Universiteti i Maryland forcon këtë kulturë duke kërkuar që studentët të shkruajnë dhe nënshkruajnë me dorë një betim në çdo provim apo detyrë, si mënyrë për të ndërtuar ndjenjën e përgjegjësisë kolektive. Universiteti Washington and Lee e çon edhe më tej përfshirjen e studentëve, duke u dhënë atyre përgjegjësinë kryesore për çështjet e integritetit nëpërmjet një Komiteti Ekzekutiv të zgjedhur që mbikëqyr sistemin me një sanksion të vetëm.
Kërkimet mbështesin efektivitetin e këtyre qasjeve. Studimet e Donald McCabe, Linda Treviño dhe Kenneth Butterfield, përgjatë disa dekadave, kanë treguar se kampuset ku kodet e nderit zbatohen me përpikëri raportojnë nivele më të ulëta të mashtrimit akademik. Kjo punë vërteton se rregullat e qarta, pritshmëritë e përbashkëta dhe zbatimi nga bashkëmoshatarët krijojnë një mjedis ku integriteti bëhet pjesë e kulturës, jo vetëm një kërkesë formale.
Universitetet amerikane kanë mësuar gjithashtu se sanksionet proporcionale nxisin raportimin. Universiteti i Virxhinias kaloi së fundmi nga një sistem që parashikonte përjashtim automatik të studentit, në një model me shumë lloje sanksionesh, përfshirë edukimin ripërtëritës dhe ndëshkime të personalizuara. Komiteti i Nderit raportoi se kjo ndryshoi qëndrimin e studentëve, duke rritur gatishmërinë për të raportuar shkelje, ndërsa raportime të pavarura vunë në dukje se proporcionaliteti rrit legjitimitetin dhe pjesëmarrjen studentore.
Përtej shkeljeve akademike, universitetet amerikane ofrojnë linja raportimi anonime ose konfidenciale, shpesh të menaxhuara nga palë të treta, ku studentët, stafi apo edhe publiku mund të raportojnë mashtrime, konflikt interesi apo shkelje të tjera. Universiteti Rice operon platformën “EthicsPoint”, që mundëson dorëzimin anonim të shqetësimeve dhe i përcjell ato tek zyra përkatëse. Universiteti i Minnesotës përdor sistemin “UReport” me funksion të ngjashëm, ndërsa universitetet Brown dhe Stanford kanë linja telefonike me garanci kundër hakmarrjes për të mbrojtur sinjalizuesit.
Këto mekanizma raportimi mbështeten nga korniza kombëtare ligjore. Akti “Title IX” detyron universitetet të publikojnë procedurat për adresimin e diskriminimit dhe ngacmimit seksual (Departamenti Amerikan i Arsimit, 2024). Ligji “Clery Act” i detyron ata të publikojnë çdo vit raportet e sigurisë dhe paralajmërime për incidentet në kampus. Ndërkohë, kërkimi shkencor i financuar nga shteti federal rregullohet nga procedura të përcaktuara në 42 CFR Pjesa 93, që përshkruajnë hapat për hetimin e fabrikimeve, falsifikimeve dhe plagjiaturës. Edhe pse këto rregulla adresojnë lloje të ndryshme shkeljesh, ato ofrojnë modele konkrete transparence dhe llogaridhënieje. Në praktikë, zbatimi mund të ndryshojë nga një universitet në tjetrin, por rregullat janë të dokumentuara publikisht dhe të zbatueshme.
Transparenca forcohet kur rezultatet bëhen publike. Në Universitetin e Virxhinias, Komiteti i Nderit publikon çdo vit përmbledhje të rasteve dhe raporteve të trajtuara sipas sistemit të ri të sanksioneve. Në nivel kombëtar, Departamenti Amerikan i Arsimit ka zbatuar “Clery Act” me gjoba të ndjeshme, përfshirë një rekord prej 14 milionë dollarësh ndaj Universitetit Liberty në vitin 2023 për mungesë raportimi. Këto shembuj tregojnë se universitetet mund të mbahen përgjegjëse kur nuk respektojnë standardet e përcaktuara.
Universiteti Rice ilustron se si këto praktika bashkëveprojnë në një kampus të vetëm. Që nga viti 1912, sistemi i tij i Nderit, i drejtuar nga vetë studentët, bazohet në një betim dhe në një Këshill Nderi që heton dhe shqyrton rastet. Dokumentet publike shpjegojnë rolin e betimit, funksionin e Këshillit dhe procedurat për trajtimin e shkeljeve. Për çështje jo-akademike, Rice përdor linjën “EthicsPoint”, të menaxhuar nga një kompani e jashtme, që garanton anonimitetin. Zyra “Title IX” i referon studentët tek ky sistem për raportimin e sjelljeve të pahijshme. Këto kanale e ulin barrierën për të raportuar dhe tregojnë se universiteti e trajton integritetin me seriozitet. Të dhëna përtej atyre që kërkon ligji federal nuk publikohen, ndaj nuk mund të konfirmohen statistika të detajuara mbi raportet apo sanksionet. Megjithatë, ekzistenca e mekanizmave të qartë dhe të aksesueshëm është e verifikueshme.
Për universitetet shqiptare, mësimet janë praktike. Zbatimi i kodeve të nderit të drejtuara nga vetë studentët, me sanksione proporcionale, mund të rrisë legjitimitetin dhe të nxisë raportimin. Krijimi i sistemeve anonime të raportimit me garanci kundër hakmarrjes mund ta bëjë më të sigurt ngritjen e shqetësimeve. Publikimi vjetor i përmbledhjeve të rasteve dhe vendimeve, qoftë edhe në formate të thjeshta, mund të rrisë besimin. Përafrimi i procedurave për integritetin kërkimor me standardet ndërkombëtare siguron trajtim të qëndrueshëm të shkeljeve akademike.
Ndërkohë, integrimi i gjashtë vlerave të identifikuara nga International Center for Academic Integrity — ndershmëri, besim, drejtësi, respekt, përgjegjësi dhe guxim — në orientimin e studentëve dhe politikat e stafit akademik, mund të ndihmojë në ndryshimin gradual të kulturës institucionale.
Zbatimi i këtyre reformave nuk duhet të ndodhë menjëherë. Pilotimi i një linje raportimi ose i një sistemi nderi në një fakultet të vetëm, publikimi i rezultateve pas një viti dhe zgjerimi gradual mund të ofrojnë shenja të hershme besueshmërie. Në një kontekst ku heshtja ka qenë normë, edhe sinjale të vogla se raportet çojnë në veprim mund të shënojnë fillimin e një ndryshimi kulturor.
________________
*Aaron Savoy-Pasha është kërkues i asociuar në Institutin e Studimeve Ndërkombëtare.
Ky artikull është përgatitur nga Instituti Shqiptar i Studimeve Ndërkombëtare (AIIS)
/Argumentum.al
