Sergei V. Lavrov*
Ministri i Jashtëm i Federatës Ruse
Tetëdhjetë vjet më parë, më 4 shkurt 1945, udhëheqësit e fituesve të Luftës së Dytë Botërore – Bashkimi Sovjetik, Shtetet e Bashkuara dhe Britania – hapën Konferencën e Jaltës për të përcaktuar konturet e botës së pasluftës. Pavarësisht dallimeve ideologjike, ata ranë dakord të zhduknin nazizmin gjerman dhe militarizmin japonez. Marrëveshjet e arritura në Krime u riafirmuan dhe u përpunuan në Konferencën e Potsdamit në korrik-gusht 1945.
Një rezultat i negociatave ishte krijimi i Kombeve të Bashkuara dhe miratimi i Kartës së OKB-së, e cila edhe sot e kësaj dite mbetet burimi kryesor i së drejtës ndërkombëtare. Karta përcakton qëllimet dhe parimet për sjelljen e vendeve, të cilat janë krijuar për të siguruar bashkëjetesën e tyre paqësore dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Parimi i barazisë sovrane të shteteve hodhi themelet për sistemin Jaltë-Potsdam: asnjë nuk mund të pretendojë dominim, pasi të gjithë janë formalisht të barabartë pavarësisht nga territori, popullsia, aftësitë ushtarake ose metrikat e tjera.
Me gjithë pikat e forta dhe të dobëta, për të cilat studiuesit ende argumentojnë, rendi Jaltë-Potsdam ka siguruar kuadrin normativo-ligjor të sistemit ndërkombëtar për tetë dekada. Rendi botëror me bazë në OKB përmbush detyrën e tij kryesore – mbrojtjen e të gjithëve kundër një lufte të re botërore. Vërtet, “OKB-ja nuk na ka sjellë në parajsë por na ka shpëtuar nga ferri”[1]. E drejta e vetos e sanksionuar në Kartë – e cila nuk është një “privilegj”, por një barrë e përgjegjësisë së veçantë për ruajtjen e paqes – shërben si një pengesë e fortë kundër vendimeve të pamatura dhe ofron hapësirë për gjetjen e kompromisit bazuar në një balancë interesash. Thelbi politik i sistemit Jaltë-Potsdam, OKB-ja ka shërbyer si një platformë unike universale për zhvillimin e përgjigjeve kolektive ndaj sfidave të përbashkëta, ruajtjen e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare dhe promovimin e zhvillimit socio-ekonomik.
Pikërisht në OKB, me një rol kyç të luajtur nga BRSS, u hodhën themelet për botën shumëpolare që tani po shfaqet para syve tanë. Në veçanti, procesi i dekolonizimit u zbatua ligjërisht përmes Deklaratës për Dhënien e Pavarësisë së Vendeve dhe Popujve Kolonialë, miratuar në vitin 1960 me iniciativën e Bashkimit Sovjetik. Në atë epokë, dhjetëra popuj, të shtypur më parë nga fuqitë koloniale, për herë të parë fituan pavarësinë dhe mundësinë për të krijuar shtetësinë e tyre. Sot, disa nga këto ish-koloni mund të pretendojnë se janë qendra pushteti në botën multipolare, ndërsa të tjerat u përkasin unioneve mbikombëtare me shtrirje civilizuese rajonale ose kontinentale.
Siç vërejnë me të drejtë studiuesit rusë, çdo institucion ndërkombëtar është, mbi të gjitha, “një mënyrë për të kufizuar egoizmin natyror të shteteve”[2]. OKB-ja, me Kartën e miratuar me konsensus, nuk bën përjashtim. Rendi me qendër OKB-në bazohet pra në të drejtën ndërkombëtare – vërtetë universale – nga e cila rrjedh se çdo shtet duhet t’i përmbahet atij ligji.
Rusia, si shumica e komunitetit botëror, nuk e ka pasur kurrë ndonjë vështirësi për ta bërë këtë. Por Perëndimi nuk u shërua kurrë nga sindroma e tij e përjashtimit dhe ruan zakonet e tij neokoloniale, pra të jetojë në kurriz të të tjerëve. Marrëdhëniet ndërshtetërore të bazuara në respektimin e së drejtës ndërkombëtare, që në fillim nuk i pëlqyen Perëndimit.
Ish-nënsekretarja amerikane e shtetit, Victoria Nuland, një herë pranoi sinqerisht, në një intervistë, se “Jalta nuk ishte një marrëveshje e mirë për ne, nuk ishte një marrëveshje që duhej ta kishim arritur”. Ky lloj qëndrimi shkon shumë në shpjegimin e sjelljes ndërkombëtare të Amerikës; në vitin 1945, Uashingtoni u detyrua praktikisht të pajtohej pa dëshirë me rendin botëror të pasluftës, i perceptuar tashmë si një pengesë nga elita amerikane, e cila shpejt kërkoi ta rishikonte atë. Rishikimi filloi me fjalimin famëkeq të Perdes së Hekurt të Winston Churchill në Fulton në 1946, i cili në thelb shpalli një Luftë të Ftohtë kundër Bashkimit Sovjetik. Duke i perceptuar marrëveshjet Jaltë-Potsdam si një lëshim taktik, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e saj nuk e kanë ndjekur kurrë parimin themelor të Kartës së OKB-së për barazinë sovrane të shteteve.
Perëndimi pati një shans fatal për të korrigjuar rrugën e tij, për të treguar maturi dhe largpamësi, kur Bashkimi Sovjetik u shemb së bashku me kampin socialist botëror. Megjithatë, instinktet egoiste mbizotëruan. Duke iu drejtuar Kongresit më 11 shtator 1990, i dehur nga “fitorja në Luftën e Ftohtë”, Presidenti i SHBA-së George H.W. Bush shpalli ardhjen e një rendi të ri botëror[3], një urdhër që strategët amerikanë e kuptuan si dominim të plotë të SHBA-së në arenën ndërkombëtare, si një dritare mundësie për të vepruar në mënyrë të njëanshme, pa marrë parasysh kufizimet ligjore të ngulitura në Kartën e OKB-së.
Një manifestim i “rendit të bazuar në rregulla” ishte politika e Uashingtonit për thithjen gjeopolitike të Evropës Lindore. Rusia është detyruar të eliminojë pasojat e saj shpërthyese me operacionin ushtarak special.
Në vitin 2025, me administratën republikane të Donald Trump të rikthyer në pushtet, interpretimi i Uashingtonit i proceseve ndërkombëtare që nga Lufta e Dytë Botërore ka marrë një dimension të ri, siç përshkruhet gjallërisht në Senat nga Sekretari i ri i Shtetit Marco Rubio më 15 janar: jo vetëm që është paslufta Rendi botëror i vjetëruar, por është kthyer në një armë kundër interesave amerikane[4]. Me fjalë të tjera, jo vetëm rendi Jaltë-Potsdam është i padëshirueshëm; po ashtu është edhe “rendi i bazuar në rregulla” që dukej se mishëronte egoizmin dhe arrogancën e Perëndimit të udhëhequr nga SHBA-ja pas Luftës së Ftohtë. “Amerika e para” është jashtëzakonisht e ngjashme me sloganin hitlerian “Gjermania mbi të gjitha”, dhe një bast mbi “paqe përmes forcës” mund të jetë goditja përfundimtare për diplomacinë. Për të mos përmendur që deklarata të tilla dhe konstruksione ideologjike nuk tregojnë as sado pak respekt për detyrimet ligjore ndërkombëtare të Uashingtonit sipas Kartës së OKB-së.
Megjithatë, sot nuk është viti 1991 apo as viti 2017, kur presidenti në detyrë i SHBA-së mori për herë të parë drejtimin. Analistët rusë vërejnë me të drejtë se “nuk do të ketë kthim në gjendjen e mëparshme, të kërkuar ende nga SHBA dhe aleatët e saj, sepse kushtet demografike, ekonomike, sociale dhe gjeopolitike kanë ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme”[5]. Ka gjithashtu të vërtetën në parashikimin se më në fund “Shtetet e Bashkuara do të kuptojnë se nuk duhet ta zgjerojnë fushën e tyre të përgjegjësisë në çështjet ndërkombëtare dhe do të jetojnë në mënyrë mjaft harmonike si një nga shtetet udhëheqëse, por jo më një hegjemon”[6] .
Multipolariteti po fiton vrull dhe, në vend që ta kundërshtojnë atë, SHBA mund të bëhet në të ardhmen e parashikueshme një qendër e përgjegjshme e pushtetit së bashku me Rusinë, Kinën dhe shtetet e tjera në Jug, Lindje, Veri dhe Perëndim global. Për momentin, duket se administrata e re amerikane do të nisë bastisje kaubojsh për të testuar kufijtë dhe qëndrueshmërinë e sistemit ekzistues të OKB-së kundrejt interesave amerikane. Por jam i sigurt se edhe kjo administratë së shpejti do të kuptojë se realiteti ndërkombëtar është shumë më kompleks se karikaturat që ajo është e lirë të vendosë përpara audiencës së brendshme amerikane ose aleatëve të bindur gjeopolitikë.
Ndërkohë që presim që amerikanët të kthjellohen dhe ta kuptojnë këtë, ne do të vazhdojmë të punojmë me ndërgjegje me partnerët tanë me mendje të njëjtë për të përshtatur mekanizmat e marrëdhënieve ndërshtetërore me multipolaritetin dhe me konsensusin ligjor ndërkombëtar Jaltë-Potsdam që mishërohet në OKB. Karta. Vlen të përmendet Deklarata e BRICS Kazan e 23 tetorit 2024, e cila riafirmon qartë “angazhimin e bashkuar të shumicës botërore për multilateralizmin dhe respektimin e ligjit ndërkombëtar, duke përfshirë qëllimet dhe parimet e mishëruara në Kartën e OKB-së si gur themeli i saj i domosdoshëm dhe roli qendror i OKB-së në sistemin ndërkombëtar”[7]. Kjo qasje është formuluar nga shtete udhëheqëse që formësojnë botën moderne dhe përfaqësojnë shumicën e popullsisë së saj. Po, partnerët tanë në Jug dhe Lindje kanë dëshira mjaft legjitime në lidhje me pjesëmarrjen e tyre në qeverisjen globale. Ndryshe nga Perëndimi, ata dhe ne jemi të gatshëm për diskutime të sinqerta dhe të hapura për të gjitha çështjet.
Qëndrimi ynë për reformën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së është i njohur[8]. Rusia kërkon ta bëjë këtë organ më demokratik duke zgjeruar përfaqësimin e shumicës botërore: Azi, Afrikë dhe Amerikën Latine. Ne mbështesim aplikimet e Brazilit dhe Indisë për vende të përhershme në Këshillin e Sigurimit, ndërkohë që punojmë për të korrigjuar – me mjetet e dakorduara nga vetë afrikanët – padrejtësinë historike ndaj kontinentit afrikan. Ndarja e vendeve shtesë për vendet e Perëndimit kolektiv, tashmë të mbipërfaqësuar në Këshillin e Sigurimit, është kundërproduktive. Gjermania dhe Japonia, pasi i kanë deleguar një pjesë të madhe të sovranitetit të tyre mbrojtësit të tyre jashtë shtetit dhe kanë filluar të ringjallin fantazmat e nazizmit dhe militarizmit në shtëpi, nuk mund të sjellin asgjë të re në punën e Këshillit të Sigurimit.
Ne jemi fuqimisht të përkushtuar ndaj paprekshmërisë së prerogativave të anëtarëve të përhershëm të KS të KS. Duke pasur parasysh politikën e paparashikueshme të pakicës perëndimore, vetëm fuqia e vetos mund të sigurojë që vendimet e Këshillit të marrin parasysh interesat e të gjitha palëve.
Politika e personelit të Sekretariatit të OKB-së mbetet fyese për shumicën botërore, pasi perëndimorët ende mbizotërojnë në të gjitha pozicionet kyçe. Përafrimi i burokracisë së OKB-së me hartën gjeopolitike të botës nuk mund të vonohet, siç thuhet pa mëdyshje në Deklaratën e sipërpërmendur të BRICS të Kazanit. Do të shohim se sa pranues do të jetë lidershipi i OKB-së, i mësuar t’u shërbejë interesave të një grupi të ngushtë vendesh perëndimore, ndaj kësaj thirrjeje.
Sa i përket kuadrit normativ të Kartës së OKB-së, jam i bindur se ajo plotëson në mënyrë optimale nevojat e epokës multipolare, një epokë kur të gjithë duhet të respektojnë – jo vetëm me fjalë, por edhe me vepra – parimet e barazisë sovrane të shteteve, mosndërhyrjes. në punët e tyre të brendshme dhe parime të tjera themelore. Parime të tilla përfshijnë të drejtën e popujve për vetëvendosje, interpretimi konsensus i së cilës është i përfshirë në Deklaratën e 1970 të OKB-së mbi Parimet e së Drejtës Ndërkombëtare: integriteti territorial i një shteti duhet të respektohet nëse qeveria e tij përfaqëson të gjithë popullsinë e tij. Është e vetëkuptueshme se, që nga grushti i shtetit të shkurtit 2014, regjimi i Kievit nuk përfaqëson më popullin e Krimesë, Donbass apo Novorossiya-s, siç përfaqësonin fuqitë perëndimore popujt e territoreve koloniale që ata shfrytëzonin.
Përpjekjet e pafytyra për të riorganizuar botën në interesin e dikujt, duke shkelur parimet e OKB-së, mund të sjellin paqëndrueshmëri, konfrontim dhe madje edhe katastrofë. Duke pasur parasysh nivelin aktual të tensioneve ndërkombëtare, një refuzim i pamatur i sistemit Jaltë-Potsdam, me OKB-në dhe Kartën e saj në thelb, do të çojë në mënyrë të pashmangshme në kaos.
Shpesh dëgjohet se është e parakohshme të flitet për rendin e dëshiruar botëror në një kohë kur ne ende po luftojmë për të shtypur forcat e mbështetura nga perëndimi të regjimit racist në Kiev. Kjo është, sipas mendimit tonë, një qasje e keqe. Konturet e rendit botëror të pasluftës dhe pikat kyçe të Kartës së OKB-së u diskutuan nga aleatët në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, duke përfshirë Konferencën e Ministrave të Jashtëm të Moskës dhe Konferencën e Teheranit të krerëve të shteteve dhe qeverive në 1943. , dhe gjatë kontakteve të tjera midis fuqive fitimtare të ardhshme, deri në Konferencat e Jaltës dhe Potsdamit në vitin 1945. Edhe pse aleatët tanë kishin tashmë një axhendë të fshehtë, kjo nuk e pengoi nga rëndësia e qëndrueshme e parimeve supreme të barazisë, mosndërhyrjes në punët e brendshme, zgjidhjes paqësore të mosmarrëveshjeve dhe “respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore për të gjithë pa dallim race, seksi, gjuhe apo feje”.
Perëndimi me sa duket u pajtua me këto parime me qëllime të fshehta dhe më pas i shkeli ato në Jugosllavi, Irak, Libi dhe Ukrainë, por kjo nuk do të thotë se ne duhet t’i çlirojmë Shtetet e Bashkuara dhe satelitët e saj nga përgjegjësia morale dhe ligjore, ose duhet të braktisim trashëgimia unike e themeluesve të OKB-së e mishëruar në Kartën e OKB-së[9]. Nëse, Zoti na ruajt, dikush përpiqet ta rishkruajë atë (nën pretekstin e heqjes qafe të sistemit “të vjetëruar” Jaltë-Potsdam), botës nuk do t’i mbeten asnjë vlerë të përbashkët udhëzuese.
Rusia është e gatshme për punë të përbashkët të ndershme për të balancuar interesat e palëve dhe për të forcuar parimet ligjore të marrëdhënieve ndërkombëtare. Nisma e Presidentit Vladimir Putin për vitin 2020 për një takim të liderëve të anëtarëve të përhershëm të KS të OKB-së, të cilët mbajnë “përgjegjësi të veçantë për ruajtjen e qytetërimit”[10], kërkoi një dialog të barabartë për të gjitha këto çështje. Për arsye të njohura përtej kontrollit të Rusisë, kjo nismë nuk shkoi më tej. Por ne i mbajmë shpresat tona, megjithëse pjesëmarrësit dhe formati i takimeve të tilla tani mund të jenë të ndryshëm. Gjëja më e rëndësishme, sipas Putinit, është “të rifitohet kuptimi i asaj për të cilën u krijuan Kombet e Bashkuara dhe të ndiqni parimet që parashtrohen në dokumentet e saj themeluese”[11]. Ky duhet të jetë udhëzuesi kryesor për rregullimin e marrëdhënieve ndërkombëtare në epokën multipolare që ka lindur.
*Artikulli i Ministrit të Jashtëm rus Sergey Lavrov për revistën “Rusia in Global Affairs“, “Karta e OKB-së si themeli ligjor i një bote shumëpolare”, 4 shkurt 2025
Përshtati në shqip: Argumentum.al
