Nga Gresa Hasa*
Në një spektakël të organizuar me kujdes, të përshtatshëm në mënyrë perfekte për udhëheqësin gjysmë-autoritar të Shqipërisë, Edi Rama, vendi tërhoqi përsëri vëmendjen ndërkombëtare duke prezantuar, për herë të parë në mbarë botën, një ministre të krijuar nga inteligjenca artificiale (IA). E quajtur Diella, sipas fjalës shqipe “diell”, që do të thotë diell, ajo shfaqet me një kostum tradicional shqiptar, një bashkim çuditërisht banal i teknologjisë moderne dhe imazheve folklorike që nënvizon absurditetin e shfaqjes së Ramës dhe prirjen e tij për politikën performative mbi qeverisjen substanciale.
Pas zgjedhjeve parlamentare të 11 majit, të cilat i siguruan Partisë Socialiste (PS) një supershumicë dërrmuese, në një mbledhje të sikletshme të Asamblesë Kombëtare të PS-së më 11 shtator, Kryeministri Edi Rama prezantoi kabinetin e tij të ri. Përveç Diellës – risia e së cilës është e diskutueshme, duke pasur parasysh se ministrat e Ramës shpesh veprojnë si automatët e tij personalë – kabineti i ri paraqet vetëm një fytyrë vërtet të re: Evis Sala, një mjeke me një sfond akademik dhe përvojë në menaxhimin e një klinike kujdesi shëndetësor në Itali, tani e emëruar për të drejtuar Ministrinë e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale.
Në pushtet pa ndërprerje që nga viti 2013, dhe tani duke e tallur hapur konceptin e alternimit zgjedhor si një “përrallë”, Rama, duke hyrë në mandatin e tij të katërt, ka ricikluar përsëri të njëjtat fytyra besnike dhe të njohura në të gjitha ministritë. Veçanërisht, Belinda Balluku u emërua Zëvendëskryeministre duke ruajtur rolin e saj si Ministre e Energjisë dhe Infrastrukturës, dhe Niko Peleshi, ish-Zëvendëskryeministër dhe dy herë ministër në kabinetet e mëparshme të Ramës, u emërua Kryetar i Parlamentit.
Besnikët e partisë që kanë arritur të shmangin burgun për korrupsion ose pastrim parash u mblodhën dy javë më parë duke qëndruar vetëm pak metra larg Ramës – por të gjithë krejtësisht të hutuar dhe pa dijeni se çfarë po ndodhte. Është tipike për Ramën të emërojë kabinetin e ri pa njoftim paraprak ose konsultim. Kjo pasqyron stilin e tij të qeverisjes i cili është projektuar për t’i mbajtur ata përreth tij në një gjendje të vazhdueshme varësie dhe pasigurie, duke i përkulur në mënyrë efektive procedurat institucionale për t’i shërbyer tekave të tij personale.
Ministrat e vjetër dhe të rinj qëndruan aty, të tensionuar dhe të pasigurt nëse do të shpërbleheshin, do të liheshin mënjanë apo thjesht do të injoroheshin, shumë prej të cilëve, pasi dëgjuan emrin e tyre, u tronditën, apo edhe u mbytën.
Në këtë sfond, debutimi i një ministri të Inteligjencës Artificiale është thjesht zgjatim i një stili udhëheqës të bazuar në kontroll dhe manipulim autoritar. Rama pohon se Diella do të mbikëqyrë tenderët publikë, një sektor thellësisht i rrënjosur në korrupsion dhe i dominuar nga elita politike dhe oligarkia e vendit. Sipas Kryeministrit të Shqipërisë, kjo mbikëqyrje e drejtuar nga Inteligjenca Artificiale do të sigurojë transparencë të plotë dhe do të shërbejë si një mjet për të luftuar korrupsionin. Kjo do të ishte shpresëdhënëse nëse Shqipëria do të ishte një demokraci e lulëzuar, por meqenëse vendi në fakt është bërë i ngjashëm me një shtet njëpartiak gjatë dekadës së fundit – pa opozitë, pothuajse të gjitha institucionet shtetërore të kapura dhe një media vazhdimisht nën sulm nga partia në pushtet – situata provokon skepticizëm.
Të vendosësh besim të verbër në Inteligjencën Artificiale është, në rastin më të mirë, naive dhe në rastin më të keq, një manovër dinake, e projektuar për të manipuluar dhe errësuar pushtetin e vërtetë. Në një demokraci funksionale, do të kishte rregullore në fuqi, siç janë auditimet profesionale të pavarura për të shqyrtuar vendimet e IA-së dhe mënyrën se si është zhvilluar ajo, duke përfshirë kriteret e përdorura për të dhënë një prokurim publik një kompanie mbi një tjetër, ose për të justifikuar një çmim specifik.
IA mund të jetë qëllimisht e anshme ndaj kompanive të favorizuara, veçanërisht pasi algoritmi mund të kopjojë dhe amplifikojë modelet e mëparshme të favorizimit, duke përforcuar kështu interesat e elitave politike dhe ekonomike në vend që të ofrojë rezultate objektive dhe të drejta. Kjo do ta bënte korrupsionin vetëm më të vështirë dhe më të ndërlikuar për t’u zbuluar, në vend që të ishte i pamundur, siç pretendon Rama.
Në një kontekst të tillë, qeveria shqiptare mund të shmangte lehtësisht përgjegjësinë duke i paraqitur rezultatet si thjesht objektive dhe të përcaktuara matematikisht, ose duke fajësuar një ‘gabim algoritmik’. Si pasojë, korrupsioni do të ishte shumë efektiv dhe rrjetet e patronazhit mund të vepronin me efikasitet edhe më të madh, të fshehur pas fasadës së transparencës dhe inovacionit.
Shqipëria është një vend ku sundimi i ligjit është i dobët. Kontrollet dhe balancat janë kryesisht inekzistente dhe ky deficit bëhet edhe më akut kur merret me diçka kaq të re dhe të kuptuar dobët nga publiku, si IA. Me kontrollin e të dhënave të monopolizuar nga regjimi dhe mungesën e organeve mbikëqyrëse të pavarura për të shqyrtuar se si funksionon inteligjenca artificiale, demokracia e brishtë e Shqipërisë përballet me një kërcënim të drejtpërdrejtë dhe serioz. Kjo është e dukshme edhe në emërimin e Diellës: i bërë pa bazë kushtetuese – Shqipëria nuk ka dispozita ligjore për një ministër të inteligjencës artificiale – pa debat publik, dhe i paraqitur si një tjetër nga lëvizjet surprizë të Ramës, duke reflektuar një model të shpërfilljes kokëfortë të normave demokratike, ndërsa shfrytëzon teknologjitë në zhvillim për të forcuar pushtetin.
Si vend kandidat për në BE, Shqipëria është e detyruar të përputhë politikat e saj me acquis të BE-së, duke përfshirë rregulloret që rregullojnë IA-në. Një zëdhënës i Komisionit Evropian (KE) e theksoi këtë në një korrespondencë zyrtare me median online të verifikimit të fakteve në Shqipëri ‘Faktoje’, duke e inkurajuar vendin të përmbushë Aktin e BE-së për IA-në. Mosveprimi në këtë drejtim mund të rrezikojë procesin e integrimit të vendit në BE.
Zyrtarisht i njohur si Rregullorja (BE) 2024/1689, Akti i BE-së për IA-në u miratua në mars 2024 dhe hyri në fuqi në gusht të të njëjtit vit. Duke mbuluar të gjitha llojet e IA-së në një gamë të gjerë sektorësh, Akti ofron pikërisht mbrojtjet që Shqipërisë aktualisht i mungojnë: një kornizë për të siguruar transparencën dhe llogaridhënien në vendosjen e IA-së – diçka shumë më e besueshme se deklaratat pompoze të Ramës.
Derisa të ndodhë kjo, Diella nuk mbetet gjë tjetër veçse kukulla personale e Ramës – një mjet për të përmirësuar më tej propagandën e tij dhe për t’i shërbyer regjimit që ai përfaqëson, në vend të qytetarëve të Shqipërisë, demokracisë në përgjithësi, apo procesit të integrimit të vendit në BE.
