Zoran Meter-geopolitika.news
Bisedimet e krerëve amerikano-kinezë, të mbajtura në Pekin janë temë kryesore e mediave botërore. Është e qartë përse. Marrëdhëniet mes dy mega shteteve dhe ekonomia nuk u përkasin vetëm atyre, por edhe stabilitetit të mbarë botës. Para së gjithash marrëdhëniet tregtare dhe stabilitetit tregtar, por jo vetëm këto. Sepse, meqënëse ekonomia ndërkohë i ka lëshuar vendin, ose më mirë të themi u është nënshtruar interesave gjeopolitike – në plan të parë dalin çështje të sigurisë dhe përpjekjet e mosmarrëveshjet gjeopolitike të fuqive të mëdha. Në rastin konkret, lidhur me marrëdhëniet amerikano-kineze – është fjala për zonat e Detit të Kinës së Jugut, Amerikës Latine, dhe kohët e fundit edhe të Lindjes së Afërt në kontekstin e luftës amerikano-izraelite kundër Iranit.
Që këto marrëdhënie janë tejet të ndrlikuara dëshmon edhe lajmi pothuajse shokues, që presidentin amerikan Donald Trump në aerodromin e kryeqytetit nuk e priti personalisht udhëheqësi kinez Xi Jinping, gjë e cila është “luks“ të cilin nuk e gëzon sot asnjë kryetar shteti në botë. Që në fillim ishte një mesazh i qartë dhe i hapur i asaj që Pekini mendon për Trumpin dhe lëvizjet e tij jo vetëm për raportet reciproke tregtare, por edhe për ato të politikës së jashtme.
Ndërsa Trumpi në fillim të takimit të përbashkët para sallës së madhe të popullit në parlamentin kinez, në Sheshin Tienanmen, i shprehu Xi-së fjalë falenderimi dhe theksoi se e ka për nder të jetë miku i tij, retorika e udhëheqësit kinez ishte ndjeshëm tjetër dhe më e matur.
“Gjërat e shenjta” kineze dhe problemet e Trumpit
Qysh në fillim të bisedës Xi ia bëri me dije Trumpit se cilat janë për Kinën temat më të rëndësishme dhe më të shenjta. Pasi shprehu në mënyrë korteze kënaqësinë për vizitën e kreut amerikan, në kohën kur “bota ndodhet në një udhëkryq të ri”, Xi tha se duhet të jenë “partnerë dhe jo rivalë”, por edhe shtoi se çështja e Tajvanit “është më e rëndësishmja në marrëdhëniet kinezo-amerikane” dhe se, nëse nuk zgjidhet, mund të shpërthejë lufta.
“Nëse veprojmë si duhet në lidhje me këtë temë, raportet mes dy vendeve do të mund të mbeten të qëndrueshme. Nëse jo, shtetet do të konfliktohen ose madje edhe mund të përplasen”, citohet të ketë thënë Xi, sipas radiotelevizionit shtetëror kinez. “Synimi për pavarësinë e ishullit është i palidhshëm me ruajtjen e paqes dhe stabiltetit në rajon”- shtoi udhëheqësi kinez.
Xi e nisi bisedën duke përmendur Tajvanin jo pa arësye. Sepse ShBA-të pikërisht tani po përgatisin realizimin e dërgimit të një pakete armatimi të destinuar për Tajvanin, me vlerë 10 miliardë dollarë, gjë e cila ka shkaktuar reaksionin e fortë të Pekinit. Nëse një gjë e tillë realizohet, kjo do të përbente dështimin e çfarëdo lloji përpjekjesh për mbajtjen në sipërfaqe, edhe pa këtë në rënie e sipër, të marrëdhënieve tregtare, domethënë të shkëmbimeve tregtare mes dy shteteve, ndërsa tensioni politik do të arrijë kulmin.
Ndërsa për Xi-në Tajvani është “gjë e shenjtë” problemi i të cilit duhet zgjidhur ekskluzivisht në mënyrën që ishulli heret apo vonë të kthehet nën sovranitetin e Kinës kontinentale, për Trumpin, çështja kryesore dhe primare e shkuarjes së tij në Kinë (nuk ka dyshim që ishte tregtia, sepse kjo vizitë për shkak të protokollit të saj po përgatitej prej muajsh, pothuajse me ardhjen e tij në Shtëpinë e Bardhë) por ishte Irani dhe mënyra që ai të tërhiqet sa më me pak dhimbje nga ajo luftë tejet jopopullore në vendin e tij dhe në mbarë botën, e cila po i sjell pasoja të rënda të gjithë vendeve, e kështu edhe vetë ShBA-ve. Trumpit gjithsesi i sjell edhe pasoja politike në kontekstin e meszgjedhjeve për Kongresin të cilat duhet të mbahen pas më pak se gjashtë muajsh dhe ku republikanët, sipas anketimeve, nuk i kanë punët mirë, ndërsa popullariteti i Trumpit, sipas anketimeve më të fundit, ka rënë në nivelin rekord historik më të ulët në gjithsejt 30-32 përqind, gjë që është më i vogël se ai i presidentit Nixon në momentin kur për shkak të presionit të fortë të opinionit publik por edhe të vetë republikanëve me kërcënimin e shkarkimit (impeachmentit) i’u desh të tërhiqej, domethënë të jepte doreheqjen si i pari (dhe i vetmi) president që e bëri një gjë të tillë.
Pra, Trumpi shkoi në Kinë me dëshirën që ajo t’a ndihmonte për të dalë nga lufta në një mënyre që zgjedhësve të tij të mund t’ua paraqesë si fitimtare, megjithëse në sferën e politikës së lartë amerikane dhe botërore si dhe nga qarqet e analistëve një gjë e tillë është e pamundur.
A dëshiron Kina ta ndihmojë Trumpin?
Në përgjithësi nuk e përjashtoj mundësinë që Kina mund t’a ndihmojë Trumpin duke patur parasysh ndikimin e saj të madh mbi Teheranin. Por jo, sikurse mund të duket në shikim të parë- duke tradhëtuar interesat iraniane. Në të vërtetë, Trumpi me të mbaruar vizitën në Kinë, nxitoi menjëherë t’u deklaronte mediave se Kina do të ndihmojë ShBA-të në shbllokimin e Ngushticës së Hormuzit, por edhe se Pekini nuk është i interesuar që Irani të ketë armë bërthamore, gjë për të cilën ky i fundit duhet të dorëzojë uraniumin e tij të pasuruar.
Nëse kjo ndodh, Trumpi përfundimisht do të mund të shpallë fitoren e tij megjithëse nuk do të bëhet fjalë këtu për fitore reale. Sepse, problemi kryesor (dhe i vetmi) është qëllimi i vërtetë dhe strategjik i fillimit të luftës nga ana e amerikanëve (ka patur këtu formalisht edhe qëllime të tjera si puna e rrëzimit të regjimit, ndalimi i programit bërthamore dhe programit të prodhimit të raketave me largësihedhje të madhe, si dhe ndihma për proxyt iraninë në rajon) ishte zotërimi i naftës iraniane, gjë të cilën e ka bërë tashmë në Venezuelë me rrëmbimin e Nicolas Maduros dhe marrjen nën kontroll të rrymave globale të naftës si armë kryesore në luftë kundër rivalëve kryesorë të amerikanëve- Kinës dhe Rusisë. Kujtojmë këtu vetëm faktin që, pas operacionit në Venezuelë, brenda natës u zhdukën të gjitha rrëfimet që theksoheshin nga Shtëpia e Bardhë si arësye kryesore dhe qëllim i fillimit të operacionit në fjalë – mbi kontrabandën e narkotikëve, kuftën kundër narko-terrorizmit, mbytjen e anijeve civile private nga ana e forcave detare në rajonin e Karaibeve etj.
Vetë bllokada e Hormuzit është pasojë e përgjigjes asimetrike iraniane kundër luftës së nisur duke patur parasysh inferioritetin e tij të plotë ndaj fuqisë ushtarake amerikane të ndihmuar edhe nga ajo izraelite, dhe, nëpërmjet saj Teherani donte të tërheqte vëmendjen e opinionit botëror drejt luftës nëpërmjet kërcënimit të furnizimit global me naftë nga Gjiri Persik, për të cilën të gjithë pa përjashtim janë të ndjeshëm- ekskluzivisht me synimin e krijimit të presionit të vetëm që mundeshin kundër Trumpit për të ndalur luftën.
Përfundimisht kjo lëvizje pati sukses e kësisoj konflikti hyri në fazën as luftë as paqe. Trumpi kërcënon vazhdimisht Teheranin me sulme të reja të fuqishme por nuk guxon t’i fillojë për shkak të paralajmërimit të Iranit se me armët e reja do të shkatërrojë sistemet energjetike të Lindjes së Afërt, por edhe sistemet e çkripëzimit të ujit të detit gjë e cila në kuptimin e vërtetë të fjalës do t’a bënte të pamundur jetën e monarkive arabe. Irani tashmë e ka treguar me vepra se është i gatshëm të shkojë deri në fund duke sulmuar bazat amerikane nëpër rajon duke u shkaktuar dëme të mëdha, duke dëmtuar edhe disa objekte të rëndsishme energjetike si puna e atyre për prodhimit e gazit të lëngshëm në Katar etj. Gjithë kjo, krahas refuzimit të aleatëve europianë të NATO-s për t’iu përgjigjur ftesës së Trumpit për shbllokimin e Ngushticës së Hormuzit e kanë vënë atë në një pozitë tejet të pakëndshme – në të cilën Amerika e vetme bën luftë kundër një shteti pothuajse 100 milionësh i cili është plotësisht i mobilizuar dhe i vendosur për rezistencë, dhe përveç kësaj ka edhe, më sëpaku, “vetëm” mbështetjen e fortë politike të Kinës dhe Rusisë.
Për këtë Kina është në fakt fija e fundit e kashtës për shpëtimin e Trumpit, kjo shpjegon përse Trumpi ishte kaq “i butë” dhe u suall me shumë kujdes me udhëheqësin kinez gjatë bisedimeve. Nuk bëri asnjëherë atë që bënin rregullisht presidentët e tjerë amerikanë në takimet me krerët kinezë – nuk kritikoi gjendjen e të drejtave të njeriut në Kinë, dhe ndërtimin e atjeshëm shtetëror – që nga komunizmi, deri te Tibeti dhe Ujgurët. Trumpi të gjitha këto i la mënjanë (megjithëse shpesh në ShBA bash ai është udhëheqës i këtyre lloj kritikash dhe për këtë është tejet i ashpër, ndërsa për Pekinin, i pakëndshëm dhe fyes) sepse e dinte mirë se kjo ishte “rrugë drejt asgjësë”, domethënë vizita e tij do të përfundonte me fiasko. Një “komoditet” të tillë nuk e kishte dhe as guxoi t’ia lejonte vetes.
Motivet e kinezëve për të ndihmuar Trumpin
Tani për atë përse mendoj se Kina do ta ndihmojë Trumpin në lidhje me shbllokimin e Ngushticës së Hormuzit, dhe, ndoshta, edhe në lidhje me uraniumin e pasuruar.
Përveç faktit se Irani kurrë më parë në historinë e tij nuk e ka kontrolluar Ngushticën e Hormuzit dhe as ka përcaktuar se anijet e kujt mund të lundrojnë, dhe cilët jo, nëpër të, madje as ka patur kurrë më parë synim (kërcënim me bllokadë ka bërë disa herë pas revolucionit të madh Islamit të vitit 1979, por vetëm në kontekstin nëse do të sulmohej ushtarakisht nga ana e Perëndimit) – ekziston edhe fakti se kjo ngushticë është e rregulluar juridikisht si rrugë ndërkombëtare detare gjë për të cilën askush nuk guxon të kërkojë pagesë për kalimin dhe për këtë Teherani është plotësisht i vetëdijshëm, ose më mirë të themi e dinë mirë se atë që po bëjnë tani nuk mund t’a bëjnë pas luftës.
E para: Irani e vendosi bllokadën nga nevoja e fundme, sikurse shpjegova më lart, dhe e ka të qartë se ajo tani është për të mjet i fortë negocimi për të përfunduar luftën me kushte mjaft të favorshme për veten e tij që pushteti të mbetet e pandryshuar dhe Irani të ruajë sovranitetin, përfshirë edhe atë në sferën kryesore energjetike.
E Dyta: Nga ana e saj Kina është gjithashtu shumë e interesuar për shbllokimin e Hormuzit duke patur parasysh se nga Ngushtica e Hormuzit merr diçka më shumë se 30% të naftës së saj të eksportuar dhe 30% të gazit (theksojmë, që nga muaji janar ka mbetur edhe pa naftën venezueliane). Përveç kësaj, një pjesë të madhe të kësaj nafte e përbën vetë nafta iraniane.
Dhe e Treta: duke ndihmuar Trumpin Kina realizon edhe dividendet e saj politike dhe ekonomike. Sikurse e shohim tashmë, Trumpi është tërhequr në lidhje me çështjen e kritikës politike adresuar Kinës (gjë për të cilën kanë nisur t’a sulmojnë demokratët por edhe skifterët republika si puna e bashkëpuntorit të tij të afërt Lindesy Graham). Ajo që Trumpi mund t’i japë si këmbim Kinës për ndihmën dhënë për tërheqjen nga lufta iraniane – është ngrirja ose edhe heqja dorë nga dërgesat e shpallura të armëve amerikane për Tajvanin. Përveç që një gjë e tillë do të pritej shumë mirë në Pekin, Pentagoni tani nuk ka interes për të shpërndarë andej këndej rezervat e armëve amerikane nëpër botë duke patur parasysh edhe shpenzimin e madh, ose më mirë të themi cfilitjen, e rezervave gjatë luftës me Iranin.
Dhe, si argumenti më i madh përse Kina mund t’a bëjë një gjë të tillë mendoj se janë dy gjëra:
Shkuarja e para pak kohëve (me 5 maj) në Pekin e ministrit të jashtëm iranian Abbas Araghchi; dhe dërgimi nga ana e Iranit të pesë pikave të fundit të detyrueshme për përfundimin e luftës, vetëm një ditë para nisjes së Trumpit për në Pekin.
Nuk përjashtoj, madje më shumë mund të them se jam i sigurtë, se këto pika janë diskutuar mes Araghchit dhe palës kineze gjatë vizitës së lartpërmendur në mënyrën që ato përmbajnë në vetvete edhe ato kushte të cilat a priori janë të papranueshëm për Trumpin dhe Amerikën, si edhe ato të cilat janë optimalisht të pranueshme për Teheranin dhe të cilat ShBA-të tani mund t’i pranojnë.
Me fjalë të tjera është krijuar njëfarë platforme për negociata në mënyrën që secila palë do të duhet të lëshojë diçka, për atë që të arrihet ajo që është e rëndësishme në mënyrë që të dyja palët mund të shpallin fitoren para qytetarëve të tyre.
Natyrisht meqënëse e gjithë kjo është shumë e ndërlikuar, në fakt e pamundur (sepse si i thonë fjalës duhet “edhe ujku të ngopet edhe lëkura të mos preket”), por për Trampin e vetmja gjë që ka rëndësi tani është që “jehona e fitores së tij” të zgjasë sëpaku edhe për një kohë të shkurtër – deri në zgjedhjet e lartpërmendura, e çfarë do të bëhet më vonë nuk ka rëndësi. Sepse, nëse realizon rezultate të përshtatshme në meszgjedhjet e vjeshtës (e këtë nuk mundet nëse lufta rritet e bëhet e vazhdueshme) do të ketë duar të lira për të qeverisur dy vitet e fundit të mandatit të tij, domethënë nuk do të jetë fikus në Shtëpinë e Bardhë i cili do të zvarritet nëpër seanca dëgjimore në Kongres në pritje të proceseve për nisjen e kërkesës për shkarkim nga ana e demokratëve.
Përveç kësaj, marrëveshja me ndërmjetësinë e Kinës tani është bërë e vetmja mundësi për evitimin e vazhdimit të luftës, të cilën askush nuk e dëshiron dhe e cila mund të përshkallëzohet në mbarë botën në drejtim të paparashikuar. Kina këtu, në pamje të parë, bën një lëshim të dhimbshëm duke mos mbështetur fuqishëm Iranin, por atë, ja, Trumpi me presionin e tij të fortë “arriti t’a blinte”. Pekini e di shumë mirë se sa i rëndësishëm është roli i ShBA-ve në botë dhe sa i madh dhe serioz është ai vend – kundër të cilit me siguri ai do të luftonte me të gjitha mjetet. Si rrjedhim, mënyrë më pak e dhimshme për të gjtihë është të dilet nga kjo krizë e rrezikshme. Sepse kur Amerika është në krizë, atëherë në krizë është e tërë bota. Kjo dihet që ç’ke me të nga të gjithë.
Prandaj ndoshta Pekini kësaj here do të jetë i gatshëm të ndihmojë Trumpin (natyrisht jo pa pagesë), megjithëse në të vërtetë nuk e do aspak. Kujtojmë këtu luftën doganore të Trumpit kundër Kinës vitin e kaluar me kërcënime për vendosje të tarifave doganore nga 100, 200, 500% e çfarë nuk ka patur tjetër me synimin për të kufizuar zhvillimin e mëtejshëm të teknologjisë së lartë kineze.
Por dashuria na politikën e lartë ndërkombëtare gjithsesi nuk ka rëndësi. Janë të rëndësishëm vetëm interesat.
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
