Sipas një reportazhi të botuar nga National Geographic më 12 qershor 2026, nga Noah Kirsch.
I vendosur në ngushticën e Otrantos, aty ku takohen Deti Adriatik dhe Deti Jon, Ishulli i Sazanit ka qenë për shekuj me radhë një pikë strategjike me rëndësi të jashtëzakonshme ushtarake dhe gjeopolitike. Megjithëse sot nuk ka banorë të përhershëm, pozicioni i tij ka bërë që të kontrollohet ose të kërkohet nga pothuajse çdo fuqi e madhe që ka dominuar rajonin.
Historianët e cituar nga National Geographic theksojnë se rëndësia e Sazanit buron kryesisht nga vendndodhja e tij në hyrje të Gjirit të Vlorës. Romakët e përdornin zonën si strehë për anijet e tyre, ndërsa më vonë ishulli kaloi nën kontrollin e venecianëve, osmanëve dhe fuqive të tjera që kërkonin dominimin e Adriatikut.
Pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912, Sazani u bë objekt pretendimesh nga disa shtete, përfshirë Italinë dhe Greqinë. Në vitin 1920 Italia mori kontrollin e ishullit dhe gjatë periudhës së Benito Musolinit u ndërtuan fortifikime, barraka dhe instalime ushtarake që shërbenin për kontrollin e Adriatikut. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ishulli u përdor nga italianët dhe më pas për një periudhë të shkurtër nga gjermanët.
Pas luftës, me Traktatin e Paqes të Parisit në vitin 1947, Sazani iu njoh Shqipërisë. Nën regjimin komunist të Enver Hoxhës, ishulli u shndërrua në një bazë të rëndësishme ushtarake. Me ndihmën e Bashkimit Sovjetik u ndërtuan bunkerë, tunele sekrete dhe objekte për ruajtjen e nëndetëseve. Një memorandum sekret i CIA-s në vitin 1961 e quante Sazanin “Gjibraltari i Kuq” i Mesdheut.
Sipas historianëve të intervistuar nga revista, infrastruktura ushtarake e ishullit nuk shërbente vetëm për mbrojtjen nga pushtimet e mundshme, por edhe për të penguar largimin e shqiptarëve nga vendi gjatë periudhës së izolimit komunist. Për këtë arsye, Sazani konsiderohet nga shumë studiues si simbol i paranojës dhe represionit të regjimit.
Pas rënies së komunizmit në vitet 1990, ishulli fitoi një kuptim të ri. Në vitin 2010 u përfshi në Parkun Kombëtar Detar Karaburun–Sazan, një zonë me biodiversitet të pasur ku gjenden qindra lloje bimësh dhe dhjetëra specie shpendësh. Në ujërat përreth jetojnë edhe foka mesdhetare e rrezikuar, breshkat detare dhe flamingot.
Në vitin 2015, Sazani u hap pjesërisht për vizitorët, megjithëse mbetet formalisht zonë ushtarake nën juridiksionin e Ministrisë së Mbrojtjes. Ishulli ruan ende tunelet, bunkerët, depot e armëve dhe gjurmët e periudhës së Luftës së Ftohtë, ndërsa ujërat përreth janë të njohura për mbytjet e anijeve nga Lufta e Parë dhe e Dytë Botërore, duke e kthyer zonën në një destinacion tërheqës për zhytësit dhe studiuesit.
National Geographic e përshkruan Sazanin si një “kapsulë unike të kohës së Luftës së Ftohtë në mes të detit”, ku natyra dhe historia bashkëjetojnë në një nga vendet më pak të prekura të Shqipërisë.
© 2026 Argumentum
