Robert Bariç-ideje.hr[i]
Samiti i NATO-s kaloi i qetë, pa ndasi të mëdha sikurse ndodhi në takimin e vitit të kaluar në Hagë, por edhe pa marrëveshje konkrete. Europa fiton kohë dhe përgatitet për largimin e aleatit të pasigurtë.
Samiti i cili sapo përfundoi në Ankara në dukje ishte sukses për të gjithë. Pas pranimit të kërkesave të Trumpit të paraqitura në samitin paraardhës në Hagë, antarët europianë të Aleancës treguan se, nëpërmjet rritjes së madhe të shpenzimeve për mbrojtjen, mund të marrin rol më të madh në mbrojtjen e Europës.
Donald Trumpi, edhe përkundër sulmeve ndaj antarëve europianë për shkak të Groenlandës dhe luftës në Gjirin Persik, nuk këmbënguli në theksimin e ndasive. Madje edhe falenderoi Europën për rritjen e shpenzimeve për mbrojtjen dhe mbështeti Ukrainën. Në prapaskenë të këtyre lajmeve fshihet fakti se në samit nuk u muar asnjë vendim i cili mund të përcaktonte në mënyrë të qartë të ardhmen e Aleancës. Ndasitë e thella ndërmjet ShBA-ve dhe antarëve europianë të NATO-s vazhdojnë. Takimi në Ankara mund të përshkruhet më së miri si blerje kohe për mbrojtjen e Europës pa pjesmarrjen amerikane.
Në muajin shkurt të këtij viti administrata e Trumpit paraqiti konceptin e ri të zhvillimit të aleancës së NATO-s. Thelbi i saj është zvoglimi i pranisë ushtarake amerikane në Europë dhe kalimi i përgjegjësisë për mbrojtjen e kontinentit të aleatët europianë të cilët duhet të zhvillojnë aftësi konvencionale mbrojtjeje. ShBA-të do të vazhdojnë të sigurojnë kundërpërgjigjen bërthamore si dhe disa aftësi të caktuara strategjike. Strategjia kombëtare e mbrojtjes së ShBA-ve – për amerikanët Europa nuk paraqet më interes strategjik dhe Uashingtoni heq dorë nga organizimi i mbrojtjes së kontinentit. Do të përshpejtohet zvogëlimi i forcave amerikane në Europë, ndërsa Trumpi në shumë raste ka theksuar se në të ardhmen garanmcitë e sigurisë të ShBA-ve do të varen nga fakti nëse aleatët do t’i bëjnë lëshime politike dhe ekonomike Uashingtonit. Me këtë problem vihet në pikëpyetje edhe themeli i aleancës transatlantike.
Pyetja që nuk u prek në Ankara është: si do ta marrë Europa përgjegjësinë kryesore për mbrojtjen e kontinentit, cila do të jetë përgjigja europiane ndaj konceptit NATO-3? Krahas planifikimit të deritanishëm të mbrojtjes europaine me ShBA-të, europianët duhet të fillojnë paralelisht planifikimin e mbrojtjes për veprimtari të pavarur kur të tërheqet Uashingtoni. Por kjo është detyrë monumentale.
Mund të nënviziohen katër sfida (pyetje) që qëndrojnë para Europës. Pyetja e parë është ruajtja e unitetit politik. Kjo përfshin edhe formulimin e një qëndrimi të përbashkët për Groenlandën dhe luftën në Gjirin Persik. Pa marrë parasysh tonin pajtues në samit, Donald Trumpi në një moment të caktuar do të fillojë të rrisë presionin ndaj Europës. Kjo krizë do të testojë unitetin e vendeve europiane në përgjigje të kërcënimit dhe shantazhit amerikan. Disa ndasi tashmë janë të dukshme, antarë të veriut dhe lindjes – shtetet nordike dhe balltike, Gjermania, Holanda, Polonia – invetsojnë përpjekje të mëdha për rivitalizimin e aftësive të tyre mbrojtëse. Një pjesë e antarëve – Franca, Spanja, Britania e Madhe – për shkak të situatës së brendshme politike nuk mund t’i ndjekin. Krahas kësaj, madje edhe pas Groenlandës, një pjesë e vendeve europiane ende shpreson se administrata e ardhshme amerikane do t’i normalizojë raportet me Europën, gjë që është pak e mundshme. Këtu është edhe çështja e vendit udhëheqës në Aleancë pas tërheqjes amerikane.
Pyetja e dytë ka të bëjë me formën e kuadrit institucional për organizimin e mbrojtjes euroopiane. Megjithëse dëgjohen ide mbi krijimin e një ushtrie europiane ose mbi BE-në si themel të sistemit të ri të mbrojtjes, BE-ja as për nga kultura organizative dhe as për nga ajo strategjike nuk është e aftë të marrë mbi vete këtë detyrë. Projekti i çfarëdolloj organizimi ushtarak do të dështojë sepse shtete europiane nuk duan të heqin dorë nga sovraniteti në fushën e sigurisë kombëtare. Në vend të kësaj duhet shfrytëzuar kuadri ekzistues i NATO-s. NATO-ja ka një plan të përpunuar të marrjes së vendimeve, strukturë komanduese, plane rajonale veprimi dhe proces të zhvillimit të aftësive. Kjo bazë duhet zhvilluar më tej, dhe të përcaktohet përfundimisht raporti mes NATO-s dhe BE-së. Unioni në këtë raport do të jetë i detyruar për ofrimin e të gjithë formave të mbështetjes për NATO-n, që nga zhvillimi i industrisë europiane të mbrojtjes e deri të kundërpërgjigja ndaj luftës hibride ruse.
Pyetja e tretë është nevoja e ndërtimit të aftësive strategjikisht luftarake të cilat ende vazhdon t’i sigurojë Uashingtoni. Këto janë transportet strategjike ajore dhe detare, aftësitë strategjike të infiomimit (satelitët e C4ISTAR), mbrojtja kundërajrore dhe kundërbalistike, sistemet për goditje në thellësi. Transporti ajror dhe detar nuk është se duhet të jenë detyrimisht prioritet. Qëllimi nuk është lufitimi ekspeditiv jashtë Europës, por mbrojtja e Europës. Prioritet kanë programet e lëvizshmërisë tokësore. Këto janë programet e lëvizshmërisë ushtarake të cilat i kryen BE dhe NATO. Në lidhje me aftësitë strategjike të imfomimit situata është e ndërlikuar. Gjermania planifikon që në vitin 2030 të investojë 35 miliardë euro për zhvillimin e rrjetit prej 100 satelitësh ushtarakë dhe infrastrukturën përkatëse tokësore për veprimtarinë e tyre. Programi përfshin edhe zhvillimin e sistemeve antisatelitore të cilët do të vendosen në orbitë. Program të njëjëtë IRIS po zhvillohet edhe në nivelin e BE-së, por edhe disa shtete antare plaifikojnë programe të tilla. Në lidhje me çështjen e sistemeve kundërjarore/kundërbalistike dhe sistemeve për goditje në thellësi tashmë po zhvillohen një sërë programesh. Në pesë vitet e ardhshme mund të pritet zëvendësimi gradual i aftësive strategjike të cilat deri tani sistemeve europiane ia sigurojnë ShBA-të.
Pyetja e katërt është zhvillimi i mëtejshëm i industrisë ushtarake europiane. Problem kryesor në këtë fushë është zvoglimi i vartësisë nga blerja e sistemeve të armatimeve nga ShBA-të. Deri tani vendet europiane kanë blerë armë amerikane për shkak të aleancës së vendosur. Me këtë u lehtësua veprimtaria e përbashkët në kuadër të NATO-s dhe ishte edhe një garanci se ShBA-të do të merrnin pjesë në mbrojtjen e Europës. Armatimi i përshpejtuar europian pas invazionit rus në Ukrainë solli edhe rritje të madhe të shitjes së armëve amerikane në Europë. Në vitin 2020 vlera e armëve të shutura ishte afro 10 miliardë USD. Dy vite më vonë 25 miliardë USD, dhe kulmi u arrit në vitin 2024 – 43 miliardë USD (44% e eksportit amerikan të armëve). Por, ShBA-të tashmë nuk janë aleat i sigurtë, e soje vendet europiane kanë vendosur të ulin vartësinë nga armatimet amerikane. Kjo prirje ishte e dukshme edhe në Ankara, ku u bë publik vendimi që NATO-ja si zëvendësim për avionët e kontrollit të hapësirës ajrorfe AWACS Boeing E-3A Sentry, do të blejë AEW&C avion Saab GlobalEye suedeze. Ky është hap logjik mbasi administrata e Trumpit vitin e kaluar vendosi që të tërheqë ShBA-të nga financimi i përbashkët i avionëve NATO AWACS. Kështu ra edhe avioni amerikan E-7 Wedgetail. Tërë programin tani e udhëheq Gjermania e cila mbulon çmimin më të madh të avionëve të rinj (rreth 3 miliardë USD). Mbas kërcënimeve të Trumpit për marrjen e Groenlandës Danimarka hoqi dorë nga blerja e sistemeve amerikane PZO Patriot në përfitmin të sistemit italian SAMP/T NG.
Akoma më me rëndësi është edhe iniciativa kanadeze e themelimit të bankës për financimin e projekteve mbrojtëse – Defence, Security and Resilience Bank. Kjo u ka mundësuar antarëve të NATO-s bashkimin e mjeteve financiare (ShBA-të janë përjashtuar nga kjo iniciativë). Antarët e bankës do t’i shfrytëzojën këto mjete financiare (rreth 100 miliardë USD) për financimin e projekteve të zhvillimit dhe blerjen e sistemeve të armatimeve të prodhuesve vendorë me kushte të përshtatshme. Me këtë Kanadaja dhe vendet europiane do të financojnë industrinë mbrojtëse të tyre dhe jo atë amerikane dhe do të kenë në sistemin e tyre sisteme armatimi pa komponente amerikane. Iniciativën në fjalë, krahas Kanadasë e kanë mbështetur edhe shtatë vende europiane si dhe Turqia. Një inicativë të ngjashme e kanë paralajmëruar edhe disa shtete europiane të Aleancës (Finlanda, Hollanda, Britania e Madhe) të cilat gjithashtu duan të ndihmojnë industritë e tyre të mbrojtjes. Këtu bën pjesë edhe programi i Unionit SAFE. Ekziston frika rreth përplasjes së këtyre programeve, por gjithsesi ato flasin për prirjen e zvoglimit të vartësisë nga ShBA-të për furnizimin dhe përdorimin e sistemeve të armatosura. Pas kërcënimeve të Trumpit në Europë rritet firka se mos pala amerikane në rast të një konflikti politik apo ekonomik mund të ndalë logjistikën e mbështetjes operative dhe modernizimin e sistemeve amerikane në ushtritë amerikane.
Për kompanitë amerikane ky është zhvillim i padëshiruar i ngjarjeve. Në mënyrë që të anashkalojnë kufizimete administratës së Trumpit, prodhuesit amerikanë po transferojnë linjat e prodhimit në Europë. Kjo përfshin edhe zhvillimin e komponentëve zëvendësues në Europë në mënyrë që të anashkalohen kufizimet e litës ITAR. ITAR-i është programi amerikan i kontrollit të teknologjisë së eksportuar- sisteme armatimi me komponente amerikane nuk është e mundur të eksportohen pa miratimin e Uashingtonit. Kështu, në vitin 2017, ShBA-të penguan shitjen te francezët të Rafale F3R dhe raketat balistike SCALP EG në Egjypt. Shitja e Rafalëve u krye katër vite më vonë kur kompanitë franceze i zëvendësuan komponetët amerikanë me ata vendase. Një ditë para samitit kompania amerikane Anduril Industries nënshkroi marrëveshje për ndërtimin e linjës së prodhimeve për ndërtimin e raketave Baracuda 500 në Poloni. Në Gjermani, me prodhimin e sisteme Patriot, prodhohen edhe projektilët balistikë ATACAMS. Kompania amerikane Honeywell në filialet e saj në Poloni dhe Çeki zhvillon komponentë elektronikë të cilët nuk do të jenë në listën ITAR. Në samit u muarën vendime për mbështetjen në vazhdim të Ukrainës – paralajmërimi i ndihmës në shumën 70 miliardë USD për këtë vit, dhe paralajmërimi i Trumpit për dhënien e licensës për prodhimin e sistemeve Patriot (mbetet për tu parë nëse kjo do të bëhet realitet).
Çfarë do të thonë këto vendime? Me to u vërtetua rëndësia strategjike e Ukrainës për zhvillimin e mëtejshëm të mbrojtjes europiane, meqënëse kjo i siguron Europës kohën për rinovimin e aftësive të saj ushtarake. Moska është nënvizuar përsëri si kërcënim kryesor për Europën, ndërsa stretegjia vazhdon të bazohet në izolimin dhe cfilitjen e Rusisë duke mbajtur sanksionet që i janë vënë regjimit të saj.
Pra, europianët janë të vetëdijshëm se Uashingtoni nuk është më aleat i sigurtë, dhe se, heret apo vonë, do t’u kthejë shpinën. Pas vitesh të tëra indiference Europa është angazhuar në procesin më të madh të rindërtimit të aftësive ushtarake të saj pas Luftës së Ftohtë. Hapja e linjave të reja të prodhimeve, rritja e buxheteve të mbrojtjes, zhvillimi i strukturave mbrojtëse, përpunimi i një koncpeti të ri për mbrojtjen, përcaktimi i mënyrave europiane të luftimit pa ndihmën amerikne – këto procese do të zgjasin me vite. Ukraina është tani pjesë e këtyre përpjekjeve – mbajtja që i bën ajo Rusisë është një prej komponentëve të arritjes së sigurisë afatgjatë të Europës.
Ky samit ishte relativisht i qetë, nuk u nënvizuan ndasitë si ndodhi në samitin e vitit të kaluar në Hagë, por nuk u prekën as çështjet kyçe. Për këtë shtrohet pyetja nëse ka ndopak kuptim samiti i vitit të ardhshëm në Tiranë. Këto takime deri tani kanë shërbyer për demonstrimin e unitetit të antarëve të NATO-s dhe shpalljen e strategjive të reja të cilave u kanë paraprirë ato që janë arritur në nivele ekspertësh. Me Trumpin një qëndrim i tillë nuk ka kuptim. Koha do ta tregojë nëse do të vazhdojnë të mbahen apo do të zëvendësohen me takime ekspertësh të zyrtarëve të lartë të Aleancës.
[i] https://ideje.hr/je-li-u-ankari-odrzan-posljednji-nato-samit-na-cetiri-pitanja-saveznici-jos-nemaju-odgovor/
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
