Boshko Jakshiç-[i]
Ruajtja e statusit neutral po bëhet gjithnjë e më pak e rëndësishme sepse këto shtete nuk e kanë më atë rëndësi që kishin në kohën e Luftës së Ftohtë, kohë të cilën nga ato kishte përfitim si Perëndimi ashtu edhe Lindja.
Kur planifikuan „operacionin special ushtarak“, strategët e Kremlinit llogarisnin rënien e shpejtë të pushtetit në Kiev dhe shndërrimin e Ukrainës në një zonë të madhe tampon e cila duhej të mbronte kufinjtë perëndimorë të Rusisë nga përparimi i mëtejshëm i NATO-s drejt Lindjes.
Me politikën e saj agresive Moska arriti pikërisht të kundërtën: NATO-ja po vazhdon te ecë drejt Lindjes, ka dyfishuar kufirin tokësor me Rusinë, ka zgjeruar hapësirën e saj ajrore, ndërsa deti Balltik ka kaluar në zotërimin strategjik të Perëndimit. Struktura ushtarake e NATO-s është përfocuar edhe me një ushtri moderne dhe të pajisur mirë.
Austria, Finlanda, Suedia, Zvicra, Jugosllavia…
Finlanda hyri në NATO. Duke ruajtur kujtimin e invazionit sovjetik të vitit 1939 kur humbi një të dhjetën e territorit të saj, por evitoi të pushtohej, me frikën e rinovimit të kërcënimit rus, qeveria në Helsinki vendosi të heqë dorë nga neutraliteti. Kur NATO-ja do të pranojë së shpejti edhe anëtarin e saj të 32-të, Sudinë neutrale, do të ndryshojë përfundimisht strauktura e sigurisë europiane.
Neutraliteti është zgjidhje legjitime në marrëdhëniet ndërkombëtare që nga koha kur focat fituese kundër Napoleonit në Kongresin e Vjenës në vitin 1815 i dhanë këtë status Zvicrës, por që atëherë kanë ndyshuar shumë gjëra.
“Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Moska, si edhe fuqitë e tjera fituese, kishin qëndrim negativ ndaj neutralitetit si status, meqënëse mendohej se shtetet neutrale në Europë nuk ndihmuan në përpjekjet e përbashkëta për të përmbysur Rajhun e Tretë“, kujton Igor Novakoviçi, drejtor i kërkimeve nga qendra e Beogradit për Çështjet ndërkombëtare dhe të sigurisë.
Zvicrës nuk i’u lejua të hynte në Kombet e Bashkuara që u formuan atëbotë si shtet neutral që ishte, megjithëse ishte anëtare e Ligës së Kombeve në periudhën mes dy luftërave dhe, deri në vitin 2002, ishte jashtë kësaj organizate botërore.
Me forcimin e rivalitetit mes BRSS-së dhe ShBA-ve në truallin e Europës, Moska filloi të mendojë për “kordonin sanitar” ndaj Perëndimit. Linja e parë e këtij rrethimi mbrojtës ishin shtetet e Paktit të Varshavës, të tjerat ishin vendet kapitaliste në kufinjtë e BRSS-së.
Finlanda ishte shtet i cili pas Luftës së Dytë Botërore, në vitin 1947 pranoi neutralitetin dhe deri në kohën e shpërbërjes së BRSS-së bëri një politikë të jashtme dhe të sigurisë mjaft të përmbajtur. Krahas Suedisë tradicionale, u krijua “ballanca nordike”. Austria, e cila ishte nën pushtimin e aletarëve, vendosi, në vitin 1955, në mënyrë të pavarur të shpallë neutralitetin, e pas kësaj ushtritë e huaja u arguan nga territori i saj.
Austria, Finlanda, Suedia, Zvicra dhe Jugosllavia– e cila promovoi krijimin e lëvizjes së vendeve neutrale e emërtuar më vonë Lëvizja e të paaangazhuarve- përbënin një zonë të madhe tampon mes Lindjes dhe Perëndimit. Kështu ishin punët deri në vitin 1989, në kohën e shembjes së Murit të Berlinit dhe shpërbërjes së BRSS-së, mbarimin e Luftës së Ftohtë dhe vendosjen e botës Njëpolare nën udhëheqjen e Amerikës.
Me Rusinë pas shpinës, një pjesë e botës sovjetike filloi të mendojë për neutralitetin. Ukraina, në Kushetutën e saj të poarë parashikonte status të ardhshëm neutral. Moldavia e shpalli neutralitetin me kushtetutë në vitin 1994. Asambleja Kombëtare e OKB-së miratoi statutsin e neutralitetit të përherëshëm për Taxhikistanin.
Ndërkohë NATO-ja filloi të zgjerohjet drejt Lindjes. Tetë dallgë zgjerimi filluan me pranimin e Polonisë, Hungarisë, Çekisë dhe vazhduan me shtetet Balltike në vitin 2004, duke përfunduar me Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut dhe në fund me Finlandën.
Gjatë gjithë kësaj kohe Rusia u përpoq të zhvillonte konceptin e neutralitetit si mekanizëm për mbrojtjen e saj dhe ruajtjen e zonës së saj të ndikimit. Këmbënguli që Ukraina të kthehej në kohën kur në vitin 2010, parlamenti ukrainas e shpalli vendin e tij “zonë jashtë blloqeve”. Meqënëse nuk ia arriti një gjëje të tillë, filloi ndërhyrjet ushtarake. Fillimisht në Gjerogji, e pas “revolucionit portokalli” në Kiev edhe në Ukrainë, e cila braktisi konceptin e neutralitetit dhe u orientua drejt NATOS dhe Bashkimit Europian, gjëra që u përcaktuan në kushtetutën e re.
Mbështetjen që i jep neutralitetit Moska e sheh si një mënyrë për të bllokuar zgjerimin e NATO-s. Shumë veta mendojnë se Serbia, neutralitetin e saj të mjegullt të shpallur në vitin 2007 në përputhje me instruksionet e Moskës, kisht si çmim mbështetjen ruse për çështjen e Kosovës.
Ecuria e deritanishme e luftës në Ukrainë e ka ndryshuar ndjeshëm raportin e forcave në dobi të Perëndimit. Finlanda me ushtrinë e saj prej 23.000 njerëzish – më pak se forcat policore të Nju Jorkut – nuk është se ka për të ndikuar kushedi se çfarë në frontet e Ukrainës, por gjithsesi hap një problem gjeostrategjik: sa i qëndrueshëm është koncepti i neutralitetit?
Hyrja e dy vendeve skandinave në NATO e lë Europën me katër shtete neutrale: Austrinë, Irlandën, Maltën dhe Zvicrën. Irlanda pohon se vërtetë është neutrale nga pikëpamja ushtarake, por jo nga ajo politike, dhe tashmë ka planifikuar trajnimin e ushtarëve ukrainas. Austria dhe Malta këmbëngulin se janë ushtarakisht neutrale, por jo “neutrale në lidhje me vlerat”. Të tre këto vende de fakto i’a kanë besuar mbrojtjen e tyre NATO-s. Zvicra nënvizon se është neutrale ushtarakisht dhe politikisht, por i është bashkuar sanksioneve perëndimore ndaj Rusisë dhe po shqyrton mundësinë të lejojë që municionet e saj të rieksportohen në Ukrainë.
Zona tampon- dhe/ose ndërmjetës diplomatikë
A po shembet doktrina e neutralitetit dhe sa ky koncept është i qëndrueshëm në botën moderne? Ruajtja e statusit neutral po bëhet gjithnjë e më pak e rëndësishme sepse këto shtete nuk kanë më atë vlerë që kishin në kohën e Luftës së Ftohtë, kur nga ato kishin përfitimin në Perëndim dhe në Lindje. Sot fuqitë e mëdha gjithnjë e më pak po e respektojnë neutralitetin, dhe këtyre vendeve, si Lindja ashtu edhe Perëndimi, po u bëjnë presion në luftën e tyre për ndikim. Në Bashkimin Europian shtetet neutrale po bëhen pengesë për përpjekjet e BE-së për të zhvilluar një politikë të përbashkët të mbrojtjes dhe forcimin e sigurisë garant i së cilës është NATO-ja.
Mbështetësit e neutralitetit vazhdojnë të pohojnë se janë të vlefshëm dhe se vende të tilla përgjatë historisë kanë shërbyer si zona tampon ose ndërmjetës diplomatikë, por invazioni rus tregoi se shtetet jashtë aleancave janë të brishtë nga pikëpamja e sigurisë.
Neutraliteti ushtarak ka gjithnjë e më pak kuptim. Vendet e vogla mund të kenë ushtri të pajisura mirë, por çfarë janë ato në krahasim me shtetet të cilët shpenzojnë miliarda dollarë për koordinimin e forcave në tokë, det, ajër dhe në kozmos, ose për luftën kibernetike.
Parë nga perspektiva diplomatike dhe ushtarake, neutraliteti i Austrisë, Irlandës dhe Maltës po bëhet gjithnjë e më problematik – sipas tyre. Zvicra është punë tjetër sepse ka një ushtri të mirë dhe të përgatitur. Të kujton Serbinë e cila po rrit me këmbëngulje buxhetin për mbrojtjen në mënyrë që të ruajë neutralitetin e vetëshpallur i cili, në krahasim me katër shtetet europiane, nuk është miratuar ndërkombëtarisht.
Vendi kryesor që do të duhej të ishte neutral është Ukranina, ku po vërtetohet se strategët e Kremlinit nuk janë në gjëndje ta sigurojnë ndikimin e tyre jashtë kufinjve të Rusisë nëpërmjet një politike aktive, fluksit ekonomik dhe kulturës masive… Vladimir Putini po vërteton se nuk e kupton çfarë i shtyn shtetet e Europës të kërkojnë mbështetjen e NATO-s. Për këtë Rusia mbetet shtet i cili mbështetet te forca, presioni dhe veprimet subversive. Para këtyre kërcënimeve Finlanda dhe Suedia vendosën, pas dhjetëvjeçarësh të tërë, ta braktisin neutralitetin.
*Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/tanak-led-neutralnosti-852180
