Dragan Biseniç-[i]
Edhe një e panjohur tjetër në krye të Argjentinës – është një prej titujve në portalet braziliane që njofton fitoren e Javjer Milejt në zgjedhjet presidenciale që sapo përfunduan. Milej konsiderohet autsajder politik me profil populist që depërtoi në krye të pushtetit edhe një një shtet tjetër latinoamerikan. Në mënyrë që gjithçka të ngjasë me një telenovelë, ai e përshkruan veten si “anarko-kapitalist” që ka shkopin magjik për shërimin e kësaj ekonomie të madhe amerikanojugore, e cila më shumë kohë ka kaluar në gjunjë, sesa ka vjelur frytet e përparimit ekonomik.
Shteti i Argjentinës deri tani ka bankrotuar nëntë herë, madje që nga viti 2000 e deri tani, dy herë, e për më tepër tani gjendet para bankrotimit të 10-të. Argjentina ka mbetur rob i strukturës së saj oligarkike, nga ku burojnë të gjitha telashet.
ARGJENTINA – ÇFARË KA SHKUAR KEQ?
Deri në vitin 1896, Argjentina arriti të barazohej me Shtetet e Bashkuara nga pikëpamja e të ardhurave për frymë të popullsisë. Deri në vitin 1913, të ardhurat e saj ishin në të njejtin nivel me Europën Perëndimore, madje ua kalonin të ardhurave të Italisë, Spanjës dhe Portugalisë. Në agimin e shekullit 20 Argjentina dukej e pozicionuar fuqishëm në rangun e vendeve të pasura. Të mendoje se Argjentina do të shndërohej në vend të pazhvilluar atëbotë konsiderohej diçka qesharake duke patur parasysh edhe faktin se kishte shkallën më të lartë në botë alfabetizimit të popullsisë.
Sot, niveli i të ardhurave për frymë të popullsisë së Argjentinës ëshë i krahasueshëm me atë të Turqisë dhe Rusisë.
Gjatë pjesës më të madhe të gjysmës së dytë të shekullit 20, Argjentinën e munduan grushtet e shtetit, kundërgrushtet, lëkundjet e dhunshme mes së majtës dhe së djathtës, mungesa e paparë e stabilitetit institucional dhe përmbysjet e shpeshta të cilat e çuan disa herë vendin buzë luftës civile. Në vitin 1860 Argjentinës i duheshin 55 vite që të arrinte nivelin zviceran të të ardhurave për frymë të popullsisë. Sot, nëse vazhdon me prirjen e tanishme të rritjes, do t’i duhen 90 vite. Shtrohet me të drejtë pyetja se çfarë shkoi keq me këtë vend?
Gjatë dekadës famekeqe 30-të, aleanca politike konservatore kreu një mashtrim të paparë zgjedhor në mënyrë që të ruante pushtetin. Pranimi i rregjimit ushtarak dhe heshtja e Gjykatës së lartë mbi mashtrimin zgjedhor dhe prirjen për injorimin e ligjit Saens Penja (ligj zgjedhor i aprovuar në vitin 1912, i quajtur kështu sipas propozuesit Saens Penja-shën. i përkth), u’a shtuan rrugën politikës populiste dhe reformave institucionale të Peronit, të cilat përfshinin favorizimin e grupeve dominuese të interesit dhe nxisnin kërkimin e gjërë të rentës në vend të aktiviteteve prodhuese ekonomike.
Politikat ekonomike të Huan Peronit vendosën themelet për një politikë dhe zhvillim institucional të paqëndrueshëm nëpërmjet rishpërndarjes së rentës te grupet e privilegjuara dhe të mirëorganizuara të interesit, duke e dënuar kësisoj Argjentinën me dekada të tëra stanjacioni të produketitetit dhe të rritjes së dobët ekonomike.
Në fillim, politika jodemokratike e Konkordansës konservatore, u shoqërua me industrializimin e brendshëm që bazohej në zëvendësimin e importeve. Pas ardhjes së Huan Peronit në pushtet, politika e rishpërndarjes së të ardhurave në stilin populist dhe erozioni i mëtejshëm i bilancit dhe ekuilibrit dolën se ishin të dëmshëm për zhvillimin institucional të Argjentinës dhe rrugën e saj drejt rritjes ekonomike.
BANKROTIMI
Para zgjedhjeve të vitit 1914, një sërë qeverish konservatore e siguruan pushtetin e tyre nëpërmjet zgjedhjeve të pandershme dhe frikësimin e zgjedhësve, gjë që fillimisht ndodhi në Pampas, baza dominuese e Partisë konservatore Autonomiste Nacionale (Partido Autonomista Nacional). Megjithëse Kushtetuta e vitit 1853 parashikonte pjesëmarrjen e qytetarëve, kjo pjesëmarrje ishte tejet e ndryshueshme, në mënyrë të veçantë në Pampas dhe në Buenos Ajres. Zgjedhjet ishin gjithmonë rituale të lojërave të fuqisë, në të cilët merrnin pjesë pakica e trupit zgjedhor.
Nga fundi i shekullit 19 dhe fillimi i shekullit 20, u rrit presioni për një sistem politik të hapur, pluralist dhe pjesëmarrës. Pakënaqësia në rritje sillej rreth partisë opozitare UCR (Union Civica Radikal, parti e themeluar në vitin 1891. Shën. i përkth.), e cila në drejtimin e Hipolit Irigojenit inicioi një sërë kryengritjesh kundër qeverisjes. UCR ishte lojtar instrumental që bënte thirrje për zgjedhje të lira dhe votim të fshehtë.
Parimet e tregut të lirë në Argjentinë janë provuar e stërprovuar disa herë.
Në kundërshtim me pamjen që ka krijuar fushata e presidentit të sapozgjedhur Milej, Argjentina nuk ka vuajtur nën zgjedhën e komunizmit dhe proteksionizmit në 70 vitet e fundit. Në realitet, parimet e tregut të lirë në Argjentinë i kanë provuar aktorë të ndryshëm si puna e diktaturave ushtarake argjentinase deri te Makri, dhe deri të administrata peroniste e presidentit Karlos Menem, i cili qeverisi nga viti 1989 deri në vitin 1999.
Nën qeverisjen e tij, Argjentina privatizoi shumë industri shtetërore, zvogloi burokracinë për rregjistrimet e biznesit, liberalizoi tregtinë ndërkombëtare, uli inflacionin dhe e lidhi monedhën vendase pezoz me dollarin amerikan. Megjithëse këto masa sollën njëfarë stabiliteti – si dhe deindustralizimin absolut të vendit – gjatë viteve 1990, gjithçka përfundoi me kolapsin katastrofal dhe bankrotimin e shtetit në vitin 2001.
Presidenti i sapozgjedhur Milej, gjatë fushatës elektorale ka deklaruar se Menemi dhe ministri i tij i financave Domingo Kavaljo kanë qënë njerëzit më të mirë që kanë kryer funksione shtetërore gjatë jetës së tij.
Në vend të etatizmit afatgjatë, shenjë e administrimit ekonomik argjentinas është edhe moskoherenca dhe përgjegjësia fiskale e zyrtarëve përgjegjës. Qoftë tregu shtetëror apo i lirë, ushtarak apo civil, kurthet e administratës argjentinase gjithmonë ishin në pamundësi që në kohë të mira të kursesin paratë për ditë të këqija dhe zakoni i huazimit më se të lartë në dollarë.
Një shikim i shkurtër i administrimit të kohëve të fundit të Argjentinës zbulon debakle të vazhdueshme të bazuara në plane afatshkurtëra. Kritikët nënvizojnë se Karlos Menemi nuk arriti ta kuptonte se, duke e lidhur fatin e Argjentinës me dollarin dhe marrjen e tejet shumë huave në valutë të huaj, i’a hapi vendin kolapsit të befasishëm në rastin e humbjes së besimit të investitorëve. Pasardhësit e tij, Nestor Kirshner dhe Kristina Kirshner, miratuan një politikë afatshkurtër dhe afatmesëm e cila nxiti industrinë dhe rritjen ekonomike krahas pagesave të huave. Kësisoj kontrollonin inflacionin duke grumbulluar rezerva devizore.
Por, ndërsa Kristina Kirshner e la vendin me një borxh rekord të ulët prej 26 përqind të PBB-së, ajo shterroi kasën shtetërore në rezerva devizore që kishte grumbulluar i shoqi në mënyrë që të ndalonte rënien e çmimit të mallrave dhe të forconte pozitat e kandidatit të partisë së saj në vitin 2015.
MËKATI FILLESTAR
Pas zgjedhjeve të vitit 2015, fituesi Maurision Makri dyfishoi borxhin në vlerën 62 përqind të PBB-së, gjë që e shpuri të mëkati fillestar për Argjentinën që ishte hyrja në borxh akoma më shumë në dollarë te FMN-ja. Kësisoj shteti u gjend të një telash befasues. Nëse gjykojnë me dashamirësi për Milejn e palëkundshëm, mund të thuhet se atij do t’i duhet fillimisht në zbusë inflacionin. Kjo natyrisht do të shpjerë në zvoglimin e mëtejshëm të rritjes ekonomike edhe ashtu të të dobësuar. Vendi do të duhet të vazhdojë të paguajë në mënyrë rutinë fondin gjë që da ta rëndojë devalvimin e pezosit dhe do të ulë të ardhurat shtetërore nga taksat dhe rritja ekonomike.
Njëfarë lehtësimi mund të ndodhë në vitin 2024, nëse Rezervat Federale amerikane do të fillojnë të zvoglojnë kamatat. Pa marrë parasysh këtë, është e sigurtë se Argjentinën e presin shumë telashe.
Përsa i përket propozimit të presidentit të ri për deollarizimin, rezervat e vendit në dollarë janë aq të pakta saqë mbetet për tu parë sesi do t’ia arrijë Milej ta realizojë ëndërrën e tij. Nëse ndodh kjo gjë, dedollarizimiu do t’i jepte fund sagës argjentinase mbi inflacionin e përhershëm. Në të njëjtën kohë dedollarizimi do ta shpinte Argjentinën në fatin e një republike bananesh, ose më mirë të themi, republikë soje, meqënëse vendi e ka humbur kontrollin mbi politikën monetare. Shkurt dedollarizimi nuk është ilaçi çudibërës. Dedollarizimi edhe mund t’i japë fund inflacionit, por, sikurse demonstron rasti Ekuadorit, ai nuk është zëvendësimi për përgjegjësinë fiskale – as fundi i hyrjes në borxh te FMN-ja.
Fitorja e Milejt sinjalizon një lëvizje të rëndësishme gjeopolitike dhe makroekonomike për Argjentinën dhe më gjërë hemisferën. Specifikat e planit të tij për dedollarizimin mbetene ende të paqarta, në mënyrë të veçantë po të kemi parasysh negativitetin e rezervave të bankës qendrore argjentinase.
Rruga e Argjentinës drejt një transformimi ekonomik kërkon planifikim stratregjik dhe angazhim në zbutjen e mangësive potenciale të dedollarizimit.
Fundamentalistët e tregut të lirë jashtë Argjentinës do ta kenë më mirë të mos lexojnë tejet shumë mbi fitoren e Mileit. Jashtë së djathtës latinoamerikane, prirja mbizotëruese në ekonominë politike është ajo që favorizon rritje të proteksionizmit dhe zhvillim kombëtar – përfshirë këtu edhe konservatorët.
Për më shumë që, në Amerikën Latine, triumfi i paradokohëshëm i së djathtës dhe i së majtës më shumë janë përfaqësim për pasionet që favorizon ngashnjimi i autsajderve dhe armiqësia ndaj pushtetit aktual dhe jo ndonjëfarë orientimi i caktuar politik.
Sikurse edhe ndryshimet në Kolumbi në vitin 2022, nënkuptonin zgjedhjen e një ish guerilasi të M19, po ashtu edhe në Ekuador zgjedhësit e konsideronin progresiv oligarkun e bananeve si kandidat për ndryshime.
Fitorja e Milejt gjendet në këtë kuadër dhe jo në dokrtinën që ai ka ofruar, e për këtë asnjëri prej tyre nuk duhet marrë në konsideratë me seriozitet të respektueshëm.
*Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.danas.rs/svet/argentina-putanja-sloma-zemlje-koja-je-parirala-sad/
