Anxhela Miliçeviç- geopolitika.news
Bashkimi Europian për vite të tëra ka besuar se ndëvartësia ekonomike do t’a afrojë Kinën me normat europiane. Sot po përballet me një realitet tjetër: tregtia, teknologjia dhe zinxhirët e furnizimit janë bërë çështje sigurie, ndërsa vartësia nga tregu kinez gjithnjë e më vështirë po ndahet nga rreziqet gjeopolitike. Por, a mundet Europa ta zvoglojë brishtësinë e saj dhe njëkohësisht të ruajë fuqinë ekonomike dhe ndikimin ndërkombëtar?
Kur lidhjet ekonomike pushojnë së qëni garanci për sigurinë
Europa dhe Kina nuk u larguan sepse tregtia humbi rëndësinë e saj. Pikërisht e kundërta – marrëdhëniet ekonomike janë bërë kaq të rëndësishme saqë dimensioni i tyre politik dhe ai i sigurisë nuk mund të anashkalohen më. Ajo që dikur paraqitej si themel i bashkëpunimit sot është bërë po aq edhe burim shqetësimi: lidhja e thellë e ekonomisë europiane dhe asaj kineze.
Për dhjetëvjeçarë të tërë, aksesi në Kinë bazohej në pritmërinë se tregtia intensive, investimet dhe përfitimi reciprok ekonomik do të krijonte hapësirë për raporte politike më stabël. Për kompanitë europiane Kina ishte treg i stërmadh, bazë prodhuese dhe hallkë e rëndësishme e zinxhirëve globalë të furnizimit. Shtetet europiane, nga ana tjetër, dispononin teknologjinë, kapitalet dhe dijet industriale të cilat ekonomisë kineze i nevojiteshin për zhvillim të mëtejshëm.
Një raport i tillë sillte përfitime konkrete, por njëkohësisht krijoi disa asimetri të cilat, me kalimin e kohës, u bënë politikisht të ndjeshme. Ndëvartësia ekonomike nuk do të thotë detyrimisht që të dyja palët varen nga një tjetra në masë të barabartë, as që kjo ndërvartësi mund të shfrytëzohet nën kushte të barabarta.
Pikërisht këstu gjendet qendra e rëndesës e ndryshimit të politikës europiane ndaj Kinës. Nuk shtrohet më pyetja se sa Europa mund të fitojë duke bashkëpunuar me Pekinin, porse sa do t’i kushtonte nëse në një moment të caktuar do të humbiste akesesin në lëndet e para kryesore, teknologjitë dhe kapacitetet prodhuese kineze.
Ky është ndryshim i cili e tejkalon politikën tregtare. Ai tregon se kufiri mes ekonomisë dhe sigurisë kombëtare gjithnjë e më shumë po fshihet dhe se vendimet të cilat deri vonë konsideroheshin në radhë të parë të karakterit ekonomik sot vlerësohen nën prizmin e interesave strategjike.
Nga partneriteti strategjik deri te rivali sistematik
Ndryshimi në raportin europian ndaj Kinës nuk ndodhi brenda një nate. Ecuria e dokumenteve kryesore të Bashkimit Europian tregon lëshim gradual të përfytyrimit të thjeshtë mbi Kinën si partner me të cilin bashkëpunimi ekonomik mund të zgjerohej natyrshëm edhe në zonën e interesave të përbashkëta.
Në vitin 2003, Komisoni Europian raportin me Kinën e përshkruante nëpërmjet idesë së partneritetit në pjekje e sipër të bazuar në interesa dhe sfida të përbashkëta. Në dokumentet e vitit 2016, ky qëndrim bëhet më i kujdesshëm, me theks më të madh te reciprociteti dhe nevoja për marrëdhënie të ekulibruara. Pikënisje përbën studimi strategjik i raporteve të BE-së me Kinën i vitit 2019, në të cilin Bashkimi Europian njëkohësisht e përcakton Kinën si partner për bashkëpunim, konkurent ekonomik dhe rival sistematik. Këtu janë tre koncepte të cilët përjashtohen reciprokisht. Ata përmbajnë faktin se bashkëpunimi në fusha të veçanta mund të zhvillohet krahasimisht ndryshimeve serioze në interesat ekonomike, vlerat politike dhe kuptimin e rendit ndërkombëtar.
Ky formulim është me rëndësi sepse tregon sesi Europa nisi të heqë dorë nga supozimi sipas të cilit raporti i ndërlikuar me Kinën mund të reduktohet në një kategori politike.
Presion akoma më të madh sollën sëmundja pandemike COVID-19 e cila pasi si pasojë çrregullimet në zinxhirët globalë të furnizimit dhe invazioni rus në Ukrainë. Pandemija zbuloi pasojat që sjell qëndrimi në një numur të kufizuar furnizuesish, ndërsa lufta në Ukrainë hapi përsëri çështjen e vartësisë së saj strategjike. Njëkohësisht, konkurimi gjithnjë e më i thukët mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës rëndoi akoma më shumë këmbënguljen europiane që të ndajë interesat ekonomike nga presionet gjeopolitike.
Në këto rrethana Bashkimi Europian nuk mund t’i konsiderojë më raportet me Kinën vetëm në prizmin e marrëveshjeve tregtare, eksporteve dhe investimeve. Në qendër tani është rezistenca e ekonomisë, mbrojtja e infrastrukturës kritike dhe aftësia e marrjes së vendimeve po iu ekspozuar presioneve të aktorëve të jashtëm.
Nuk është e tërë puna te deficiti tregtar
Përmasat e lidhjes ekonomike shihen më së miri në të dhënat tregtare. Sipas të dhënave të Komisionit Europian, deficiti tregtar i Bashkimit Europian në shkëmbimin e mallrave me Kinën ka arritur afro 359,9 miliardë euro në vitin 2025. BE-ja ka eksportuar në Kinë mallra me vlerë 199,5 miliardë euro, ndërsa ekporti nga Kina ka qënë 559,5 miliardë euro.
Këto numura flasin për një disekuilibër të dukshëm në shkëmimin e mallrave, por në vetvete nuk flasin sesi tregtia me Kinën dhe se as deficiti tregtar automatikisht është problem sigurie. Eksporti mund të ulë shpenzimet e firmave dhe konsumatorëve europianë, ndërsa eksportuesit europianë vazhdojnë të sendërtojnë të ardhura në tregun kinez. Përveç kësaj, shkëmbimi i mallrave nuk përfshin tërë pamjen e marrëdhënieve, përfshirë edhe tregtinë e shërbimeve dhe investimet.
Problemi i vërtetë nis atëherë kur lidhja ekonomike krijon vartësi vështirë të zëvendësueshme ose kur prodhuesit europianë duhet të konkurojnë në kushte të cilat ata i konsiderojnë të pabarabarta.
Komisioni Europian paralajmëron në mënyrë të veçantë rezistencën industriale në Kinë, aksesin e kufizuar në disa pjesë të tregut kinez dhe kontrollet e eksporteve të cilët mund të ndikojnë në zinxhirët europianë të furnizimit.
Kur disa lëndë të para të veçanta ose komponentë janë të përqëndruar në një numur të vogël furnitorësh, çrregullimi i dorëzimit të tyre mund të derdhet në tërë industrinë. Pasojat nuk ndalen më në statistikën tregtare: mund të ndikojnë te prodhimet, çmimet, vendet e punës dhe aftësinë e Europës për të zhvilluar teknologjinë e saj.
Për këtë diskutimi europian nuk duhet bërë vetëm rreth çështjes së nëse importon tepër Europa nga Kina, por rreth asaj se ku gjendet vartësia e cila është e vështirë të zëvendësohet, sa janë të rrezikshme dhe a janë reale alternativat
Me fjalë të tjera nuk është problem vetëm ndërvartësia. Problemi lind atëherë kur ajo shndrrohet në brishtësi.
De-risking: më pak rrezik, po jo ndërperje e marrëdhënieve
Përgjigja europiane ndaj këtyre sfidave shpesh herë përshkruhet me konceptin de-risking, ose shqip – zvoglim i rrezikut. Kjo shprehje është bërë pjesë me rëndësi e fjalorit politik europian sepse ofron një rrugë të mesme mes ekonomisë jokritike të lidhjes dhe shkëputjes së plotë nga ekonomia kineze.
Logjika është relativisht e thjeshtë: Bashkimi Europian nuk dëshiron të ndërpresë bashkëpunimin me Kinën, por dëshiron të zvoglojë vartësinë në sektorë të të cilët çrregullimi i furnizimit mund të shkaktojë pasoja serioze. Kjo nënkupton diversifikimin e furnitorëve, zhvillimin e kapaciteteve vetjake, mbrojtjen e teknologjive të ndjeshme dhe vlerësim të vëmendshëm të investimeve të huaja.
Ndryshimi nuk ka mbetur vetëm në deklarata politike. BE-ja ka vendosur një kuadër për kontrollin e investimeve të huaja, ka miratuar rregulloren për subvencionet e huaja të cilat dëmtojnë konkurimin në treg dhe mbrojtjen nga detyrimi ekonomik. Akti mbi lëndët e para kritike i para një viti e ka orientuar vëmendjen drejt sigurisë së furnizimeve me materiale të rëndësishme për industrinë dhe tranzicionin e gjelbër.
Komisioni Europian në muajin dhjetor të vitit 2015 ka paraqitur edhe iniciativa shtesë për forcimin e sigurisë ekonomike, përfshirë edhe planin RESourceEU, të orientuar drejt diversifikimit të burimeve të lëndëve të para kritike dhe uljen e vartësisë. Me këtë vërtetohet se çështja nuk është më sesi të reagohet ndaj disa çrregullimeve të veçanta, por si të ndërtohet në mënyrë sistematike një ekonomi europiane rezistente.
Megjithatë, mes uljes së shpallur të rrezikut dhe realizimit të tij ekziston një hendek i madh. Diversifikimi kërkon investime, kohë dhe alternativa të besueshme furnitorësh.
Prodhimin të cilin Kina e ka zhvilluar për dekada të tëra nuk është e mundur thjesht t’a zhvendosësh në Europë pa pasoja për shpenzimet dhe konkurencën.
Sfidë ekoma më e madhe në këtë rast është të saktësohet se ku mbrojtja e justifikon ndërhyrjen. Nëse argumenti i sigurisë zgjerohet në pothuajse çdo shkëmbim ekonomik, de-resking-u mund të bëhet proteksionizëm i fshehtë. Nga ana tjetër, nëse realizohet vetëm deklarativisht, atëherë Europa do të ruajë atë brishtësinë të cilën është përpjekur t’a eleminojë.
Për këtë një akses i efektishëm duhet të jetë selektiv, i bazuar në vlerësimin e rreziqeve reale dhe i orientuar për nga ndërtimi i alternativave dhe jo në demonstrimin politik të vendosmërisë.
Europë unike, interesa të ndryshme kombëtare
Bashkimi Europian ka fuqi të madhe ekonomike dhe rregullatore, por politika e tij e jashtme vazhdon të varet nga harmonizimi i interesave të shteteve antare. Pikërisht në raportet me Kinën shihet qartë sesa e vështirë është që vlerësimin e përbashkët t’a shndërrosh në strategji unike.
Gjermania është tradicionalisht e lidhur fort me tregun kinez, sidomos në industrinë automobilistike, makineri dhe eksporte. Për kompanitë e saj Kina nuk është vetëm konkurente por edhe treg në të cilin realizohen interesa të rëndësishme biznesi. Lëvizjet e ashpra europiane mund të shtrojnë çështjen e kundërmasave të mundshme dhe humbjes së aksesit në treg.
Franca nga ana tjetër, thekson fuqishëm autonominë strategjike të Europës dhe nevojën e mbrojtjes së kapaciteteve industriale.
Italia nëpërmjet raporteve të saj me Kinën ka treguar tensionin mes pritmërive ekonomike dhe prioriteteve më të gjëra politike, ndërsa vendet Balltike i kushtojnë vëmendje të madhe rreziqeve të sigurisë dhe raportit kinez me Rusinë.
As shtete si puna e Kroacisë nuk qëndrojnë jashtë këtyre dilemave. Interesat e tyre duken qartë në infrastrukturë, investime, akses në tregun europian dhe nevojën për zinxhirë të sigurtë furnizimi. Megjithatë, mundsitë ekonomike të shteteve të veçanta duhen shqyrtuar brenda kuadrit të përbashkët europian: vendimet të cilët ndikojnë në tregun e përbashkët kanë pasoja shumë jashtë kufinjve kombëtarë.
Interesat e ndryshme në vetvete nuk janë tregues i mossuksesit të politikës europiane. Ato janë pasojë e pritshme e faktit se shtetet antare kanë struktura të ndryshme industriale, pozita gjeografike dhe prioritete të ndryshme. Problmi lind kur këto ndryshime pamundësojnë marrëveshjen mbi rregullat e përbashkëta ose kur interesat afatshkurtëra kombëtare tejkalojnë rezistencën afatgjatë të Unionit.
Fuqia europiane nuk rrjedh nga madhësia e tregut të saj por nga aftësia për t’u paraqitur sëbashku. Nëse shtetet antare veprojnë ndaj Kinës ekskluzivisht secili për vete, rrezikojnë që fuqia e tyre negociuese të jetë më e dobët se do të ishte nëpërmjet politikës së koordinuar europiane.
Europa duhet të evitojë dy gabime
Në diskutimet në lidhje me Kinën shfaqen dy ekstremitete. I pari niset nga supozimi se bashkëpunimi ekonomik në vetvete është i mjaftueshëm për ruajtjen e raporteve të qëndrueshme. I dyti sugjeron se ndarja e gjërë është mënyra më e thjeshtë për evitimin e rreziqeve të sigurisë.
Të dy këto qëndrime anashkalojnë ndërlikueshmërinë e pozitës europiane.
Mbështetja jokritike te ekonomia kineze mund të thellojë varetësinë e cila do të jetë e shtrenjtë dhe e pazëvendësueshme në rast krize. Por ndarja e gjërë do të sillte shpenzime për secilin: rritje çmimesh, presion ndaj kompanive europiane, zvoglim të mundësisë së eksportit dhe përkeqësim akoma më të madh të raporteve me një prej fuqive më të mëdha ekonomike të botës.
Për këtë Euroipa duhet të identifikojë sektorët në të cilët bashkëpunimi është në përfitim të të dyja palëve nga ata në të cilët përqëndrimi i prodhimit, ndjeshmëria teknologjike ose mundësia e shantazhimit politik krijon rreziqe serioze. Një vlerësim i tillë nuk duhet të bazohet në supozimin se çdo prodhim kinez përbën kërcënim për sigurinë, njëlloj sikurse nuk duhen anashkaluar rreziqet vetëm për faktin se lidhjet ekonomike janë fitimprurëse.
Gjithashtu, masat mbrojtëse nuk do të jenë të mjaftueshmë pa forcimin e konkrueshëmrisë europiane.
Diversifikimi i zinxhirëve të furnizimit duhet të ndiqet nga investime, kërkime shkencore, inovacione, prodhim industrial dhe zhvillim të furnitorëve të rinj. Europa nuk është në gjendje të zvoglojë në mënyrë afatgjatë vartësinë nëse nuk zhvillon aftësitë për të prodhuar vetë sëpaku një pjesë të asaj që e konsideron strategjikisht të rëndësishme.
Për këtë janë të nevojshme politika të koordinuara industriale, investime dhe zbatim konseguent i normave dhe regullave. Po ashtu është me rëndësi që masat të jenë transpartnte dhe proporcionale, në mënyrë që mbrojtja e sigurisë ekonomike të dallohet nga kufizimi subjektiv i konkurencës.
Autonomia strategjike fillon me aftësinë e përzgjedhjes
Zhvillimi më i ri i raporteve mes BE-së dhe Kinës tregon se diskutimi është zhvendosur më larg parimit për zvoglimin e rreziqeve. Disekuilibret tregtare, konkurenca industriale dhe siguria e furnizimeve gjithnjë e më shumë po përcaktojnë vendimet politike të Brukselit. Njëkohësisht, të dyja palët vazhdojnë të kenë arësye të forta pë ruajtjen e marrëdhënieve ekonomike.
Kjo do të thotë se e ardhmja e marrëdhënieve europiano-kineze nuk do të përcaktohet vetëm nga vullneti politik por edhe nga aftësia e Europës për të vënë në jetë vendimet e saj. Nuk është e mjaftueshme të shpallësh autonominë strategjike nëse lëndët e para kryesore, teknologjitë dhe kapacitetet prodheuse mbeten jashtë fushës së arritjeve të saj. Por gjithashtu nuk është e mjaftueshme as të ndërmerren masa mbrojtëse nëse nuk ndiqet zhvillimi i ekonomisë konkuruese europiane.
Për këtë Bashkimi Eurtopian gjendet para një detyre më të vështirë sesa thjesht përzgjedhja mes Kinës dhe sigurisë së tij. Duhet të ruajë përfitimet nga tregtia ndërkombëtare, por njëkohësisht të sigurojë se lidhjet ekonomike të mos bëhen mjet për presion politik. Kjo kërkon prioritete të qarta, veprime të përbashkëta të shteteve antare dhe gatishmëri për investime afatgjata.
Ndryshimi i politikës europiane ndaj Kinës nuk është tregues se ndërvartësia ekonomike ka dështuar si ide. Ajo është paralajmërim se ndërvartësia në vetvete nuk garanton siguri, barazi dhe besim politik.
Europa nuk duhet të përzgjedhë mes bashkëpunimit dhe mbrojtjes së interesave të saj. Duhet të mësojë t’i vërë në jetë që të dyja.
Testi më i madh për strategjisë ekonomike europiane nuk do të jetë aftësia që Europa të largohet nga Kina, por aftësia që të bashkëpunojë me Kinën pa teprim të vartësisë nga vendimet e saj.
___________________
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
© 2026 Argumentum
