Nga Zlatko Kramarić*| ARGUMENTUM
Abstrakt
Ky artikull e vendos Karl Marksin brenda harkut të gjatë të traditës intelektuale evropiane, duke argumentuar se Marksi është si trashëgimtari ashtu edhe kritiku i saj më radikal. Ndërsa i ndikuar thellësisht nga racionalizmi klasik, universalizmi i krishterë, humanizmi i Iluminizmit dhe filozofia idealiste gjermane, Marksi i transformon këto tradita përmes një kritike materialiste të modernitetit kapitalist. Eseja shqyrton se si ky transformim formoi trajektoret pasuese të mendimit evropian – veçanërisht Shkollën e Frankfurtit, post-marksizmin perëndimor dhe teorinë postkoloniale – dhe vlerëson masën në të cilën këta pasardhës i mbetën besnikë Marksit ose modifikuan ndjeshëm idetë e tij. Duke eksploruar rolin e dyfishtë të Marksit si kujdestar dhe sfidues i shpirtit evropian, artikulli përshkruan se si Marksizmi u bë një mekanizëm qendror i vetë-reflektimit dhe vetë-kritikës evropiane nga shekulli i nëntëmbëdhjetë deri në ditët e sotme.
- Hyrje: Marksi në Zemër të Shpirtit Evropian
Pak mendimtarë në historinë moderne kanë qenë aq të rrënjosur thellë në shpirtin evropian – dhe në të njëjtën kohë aq rrënjësisht kundër imazhit të tij – sa Karl Marksi. Vepra e tij qëndron në udhëkryqin e rrymave më të fuqishme intelektuale të Evropës:
-racionalizmi i lashtë, me besimin e tij në kuptueshmërinë e botës;
-Universalizmi i krishterë, me besimin e tij në dinjitetin e barabartë të të gjitha qenieve njerëzore;
-Humanizmi i Iluminizmit, me këmbënguljen e tij se shoqëria mund të transformohet nga veprimi njerëzor;
-Idealizmi gjerman, veçanërisht dialektika hegeliane, me konceptimin e tij të historisë si një proces i shpalosjes së kontradiktave.
Marksi nuk i hedh poshtë këto tradita. Përkundrazi, ai i çon ato në përfundimin e tyre logjik – dhe duke vepruar kështu, ekspozon tensionet e tyre të brendshme. Origjinaliteti i tij nuk qëndron në largimin nga shpirti evropian, por në zbulimin se themelet filozofike të vetë Evropës kërkojnë një rishqyrtim materialist, historik dhe emancipues të shoqërisë.
- Marksi si Kulmi i Traditave Intelektuale Evropiane
2.1 Racionaliteti klasik dhe demistifikimi i shoqërisë
Nga Greqia e lashtë, Marksi trashëgon bindjen se realiteti është i kuptueshëm përmes hetimit racional. Kapitali është, në këtë kuptim, një vazhdim i traditës evropiane të analizës filozofike, duke aplikuar arsyetimin shkencor në strukturat ekonomike dhe shoqërore të botës moderne.
Kritika e Marksit ndaj ekonomisë politike mund të lexohet si përpjekja më ambicioze evropiane për të demaskuar logjikën e fshehur të shoqërisë – në përputhje me Spinozën, enciklopedistët e Iluminizmit dhe Hegelin.
2.2 Universalizmi i krishterë dhe horizonti moral i barazisë
Edhe pse Marksi hodhi poshtë në mënyrë të qartë shpjegimet teologjike, mendimi i tij mbetet borxhli ndaj idesë së krishterë se të gjitha qeniet njerëzore ndajnë një dinjitet të përbashkët. Marksi e sekularizon këtë horizont moral: mundësia e emancipimit bëhet një detyrë historike, jo shpirtërore. Koncepti i tij i “qenies së specieve” i bën jehonë universalizmit antropologjik të krishterë, tani të riformuluar në terma materialistë.
2.3 Humanizmi i Iluminizmit dhe besimi në vetë-emancipim
Marksi radikalizon optimizmin e Iluminizmit rreth veprimit njerëzor. Liria nuk është më një ideal filozofik; ajo duhet të realizohet përmes transformimit konkret të kushteve shoqërore. Në këtë kuptim, Marksi qëndron në vazhdimësi të drejtpërdrejtë me thirrjen e Kantit për arsye publike dhe me kritikën e Rusoit për pabarazinë politike – por ai mbështetet si në analizën historike-materiale, ashtu edhe në parimet abstrakte.
2.4 Idealizmi gjerman dhe struktura dialektike e historisë
Ndikimi i Hegelit është vendimtar. Marksi trashëgon vizionin e Hegelit për historinë si një lëvizje dialektike kontradiktash – por ai “e kthen atë përmbys” duke i rrënjosur këto kontradikta në marrëdhëniet e prodhimit dhe jo në zhvillimin e Shpirtit.
Kështu, Marksi nuk është një antagonist i filozofisë evropiane: ai është një nga rezultatet e saj më koherente.
- Origjinaliteti i Marksit: Një Përmbysje Materialiste e Shpirtit Evropian
Ajo që e bën Marksin unik brenda traditës evropiane nuk është vazhdimësia e tij me të, por drejtimi në të cilin ai e shtyn atë. Marksi kryen atë që mund të quhet një përmbysje materialiste e shpirtit evropian:
3.1 Kthesë Materialiste
Idetë nuk janë më motori i historisë; ato lindin nga kushtet materiale. Kjo përmbys supozimin idealist – por ruan angazhimin evropian ndaj shpjegimit sistematik.
3.2 Kritika e kapitalizmit si kritikë e modernitetit evropian
Marksi e sheh kapitalizmin jo thjesht si një sistem ekonomik, por si formën mbizotëruese të qytetërimit evropian. Prandaj, kritika e tij bëhet një kritikë e vetëkuptimit të vetë Perëndimit.
3.3 Emancipimi i universalizuar
Marksi e transformon premtimin evropian të lirisë universale në një projekt global, duke tejkaluar kufijtë kombëtarë dhe kontinentalë. Proletariati nuk është një klasë evropiane; është një klasë universale e formuar nën kapitalizmin global.
3.4 Filozofia bëhet praktikë
Marksi e përvetëson nocionin evropian të kritikës, por këmbëngul se kritika duhet të prodhojë ndryshim. Thënia e famshme se filozofët vetëm sa e kanë interpretuar botën është racionalizmi i vetë Evropës i shtyrë deri në pasojën e tij përfundimtare.
- Pasardhësit Intelektualë të Marksit: Besnikëria, Modifikimi, Transformimi
Trashëgimia e Marksit shpaloset në të paktën tre rrjedha kryesore të mendimit të shekullit të njëzetë dhe njëzet e një. Secila modifikon pjesë të kornizës së Marksit, duke mbetur e lidhur me impulsin e tij kritik.
4.1 Shkolla e Frankfurtit: Nga Ekonomia në Kulturë
Adorno dhe Horkheimer
Adorno dhe Horkheimer e riinterpretojnë Marksin përmes lentes së modernitetit kulturor. Në Dialektikën e Iluminizmit, ata argumentojnë se racionaliteti i Iluminizmit i festuar nga Marksi instrumentalizohet në shoqëritë e përparuara kapitaliste.
Ata largohen nga Marksi duke zgjeruar dominimin përtej strukturës ekonomike në psikologji, kulturë dhe teknologji.
Ata vazhdojnë Marksin duke treguar se format moderne të dominimit janë prodhuar dhe ndërlidhur historikisht.
Herbert Marcuse
Marcuse përzien Marksin me Freudin, duke analizuar shtypjen brenda shoqërive të konsumit. Kapitalizmi tani i qetëson individët jo vetëm ekonomikisht, por edhe psikologjikisht, duke formësuar dëshirat dhe nevojat.
Walter Benjamin
Benjamin e sjell Marksin në fushat e estetikës, përkohshmërisë dhe kujtesës. Koncepti i tij i “kohës së tanishme” (Jetztzeit) e riinterpreton materializmin historik si një ndërprerje të papritur, jo si një proces linear.
Jürgen Habermas
Habermas ruan horizontin emancipues të Marksit, por e zhvendos themelin e tij nga puna në komunikim. Legjitimiteti demokratik, argumenton ai, kërkon diskurs të lirë dhe racional – por ky diskurs është i pamundur pa barazi materiale.
Habermas shkon përtej Marksit, por ruan thelbin universalist dhe emancipues të shpirtit evropian që Marksi e radikalizoi.
4.2 Post-Marksizmi Perëndimor: Nga Klasa në Diskurs
Louis Althusser
Althusser ripërcakton ideologjinë si një praktikë materiale të zbatuar përmes aparateve shtetërore. Ai hedh poshtë humanizmin e hershëm të Marksit dhe e zhvendos fokusin nga agjencia klasore në përcaktimin strukturor.
Ernesto Laclau dhe Chantal Mouffe
Laclau dhe Mouffe argumentojnë se identitetet shoqërore janë të kushtëzuara dhe të ndërtuara politikisht. Klasa nuk është më një agjent i privilegjuar natyrshëm i historisë. Lufta politike bëhet një garë diskursesh dhe hegjemonish.
Prandaj, post-marksizmi:
modifikon ontologjinë e klasës së Marksit;
zgjeron njohuritë e tij mbi ideologjinë dhe pushtetin;
ruan idenë se shoqëria formësohet nga konflikti dhe kontradikta.
4.3 Marksi Postkolonial: Decentrizimi i Evropës
Frantz Fanon
Fanoni ekspozon dimensionet psikologjike dhe ekzistenciale të dominimit kolonial, duke lidhur racën, dhunën dhe shfrytëzimin kapitalist. Ai universalizon konceptin e Marksit për alienim në kontekste që Marksi nuk i ka analizuar kurrë.
Edward Said
Said përdor konceptin e Marksit për ideologjinë për të analizuar imperializmin kulturor (Orientalizmin) si një formacion diskursiv që prodhon Tjetërsi jo-Evropiane.
Dipesh Chakrabarty
Chakrabarty bën thirrje për “provincializimin e Evropës”, duke argumentuar se historia universale e Marksit mbetet e lidhur me narrativat zhvillimore evropiane. Megjithatë, ai pohon se Marksi mbetet i domosdoshëm për të kuptuar kapitalizmin global.
Mendimi postkolonial kritikon eurocentrizmin e Marksit, por gjithashtu varet nga mjetet marksiste për të analizuar pabarazinë globale.
- Përfundim: Marksi si Kritik dhe Mbrojtës i Evropës
Marksi është i pandashëm nga fryma evropiane sepse ai mishëron angazhimet e saj më të thella:
besimin se historia është e kuptueshme;
bindjen se liria njerëzore është e mundur;
imperativin e kritikës;
kërkesën për universalizëm.
Por ai gjithashtu ekspozon kontradiktat që e pengojnë Evropën të përmbushë këto ideale. Prandaj, Marksi nuk është vetëm ndërtuesi i fundit i madh i sistemit të filozofisë evropiane; ai është kritiku i saj më këmbëngulës – ndërgjegjja përmes së cilës Evropa e pyet veten.
Pasardhësit e tij e modifikojnë, e riinterpretojnë ose e sfidojnë atë, megjithatë të gjithë vazhdojnë gjestin evropian të reflektimit autokritik, tipari përcaktues i trashëgimisë filozofike të Evropës.
Marksi mbetet fryma evropiane që mendon kundër vetes – dhe në këtë mënyrë i qëndron besnik thirrjes së saj më të lartë.
_______________________________________
Shënime
Max Horkheimer (1895–1973) — founder of Critical Theory; focused on authoritarianism and instrumental rationality.
Theodor W. Adorno (1903–1969) — developed negative dialectics and critique of the culture industry.
Herbert Marcuse (1898–1979) — synthesised Marx and Freud; major influence on 1968 movements.
Walter Benjamin (1892–1940) — merged Marxism, theology and aesthetics; theory of history and memory.
Jürgen Habermas (1929– ) — theorist of communicative action and deliberative democracy.
Louis Althusser (1918–1990) — structuralist Marxism, ideological state apparatuses.
Ernesto Laclau (1935–2014) & Chantal Mouffe (1943– ) — hegemonic discourse theory; radical democracy.
Frantz Fanon (1925–1961) — decolonisation, racial subjectivity, liberation struggles.
Edward Said (1935–2003) — Orientalism; critique of Western representations.
Dipesh Chakrabarty (1948– ) — postcolonial theory; multiple modernities.
Selected Bibliography
Primary Works by Marx
Capital, Vols. I–III
The German Ideology
Theses on Feuerbach
Economic and Philosophic Manuscripts of 1844
Secondary Literature on Marx
Isaiah Berlin, Karl Marx
Leszek Kołakowski, Main Currents of Marxism
Shlomo Avineri, The Social and Political Thought of Karl Marx
David Harvey, A Companion to Marx’s Capital
Wolfgang Streeck, How Will Capitalism End?
Nancy Fraser, Fortunes of Feminism
Frankfurt School
Horkheimer & Adorno, Dialectic of Enlightenment
Herbert Marcuse, One-Dimensional Man
Jürgen Habermas, The Theory of Communicative Action
Post-Marxism and Postcolonial Studies
Louis Althusser, On Ideology
Ernesto Laclau & Chantal Mouffe, Hegemony and Socialist Strategy
Edward Said, Orientalism
Frantz Fanon, The Wretched of the Earth
Dipesh Chakrabarty, Provincializing Europe
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht Ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universitar dhe politikan, i njohur për veprën e tij në fushën e letërsisë, studimeve kulturore dhe historisë rajonale.
© 2025 Argumentum
