Instituti Ndërkombëtar për Studimet e Lindjes së Mesme dhe Ballkanit (IFIMES) nga Lubjana, Slloveni, analizon rregullisht zhvillimet në Lindjen e Mesme, Ballkan dhe në mbarë botën. IFIMES bëri një analizë të efekteve të marrëveshjes së gazit të ndërmjetësuar midis Izraelit dhe Libanit. Ne sjellim pjesët më të rëndësishme dhe më interesante të analizës me titull “2022 Izrael-Liban: Marrëveshja e Gazit ndërmjet Izraelit dhe Libanit- Një model për bashkëpunim ekonomik pa një marrëveshje paqeje”.
Pas dekadash polemikash në lidhje me fushat e gazit natyror në det dhe kërcënimeve të luftës për shkak të tyre, Libani dhe Izraeli më në fund kanë ndërmjetësuar një marrëveshje për kufijtë e tyre detarë. Marrëveshja cilësohet si historike. Pas gati dy vitesh negociatash intensive trepalëshe midis Izraelit dhe Libanit, nën ndërmjetësimin e SHBA-së, të tre palët njoftuan më 10 tetor 2022 se ishte ndërmjetësuar një marrëveshje për përcaktimin e kufijve detarë “të përkohshëm” midis Libanit dhe Izraelit, i cili u lejon të dyja vendeve të shfrytëzojnë rezervat e gazit në Mesdhe. Amos J. Hochstein, ish-këshilltar i Presidentit të SHBA-së për Sigurinë e Energjisë zhvilloi personalisht bisedime të drejtpërdrejta mes dy vendeve, të cilat ende nuk e njohin reciprokisht njëri-tjetrin dhe janë zyrtarisht në luftë.
Shtetet e Bashkuara kanë arritur të bindin qeveritë libaneze dhe izraelite që të pranojnë marrëveshjen për demarkacionin e një zone ekskluzive ekonomike, pasi ishin përfshirë disa modifikime. Të dy vendet deklaruan se formula e fundit “përmbush të gjitha kërkesat”. Nëse nënshkruhet dhe ratifikohet marrëveshja do të përbëjë një fitore të tre palëve, Libanit, Izraelit dhe SHBA-së. Do të jetë gjithashtu një moment historik i rëndësishëm në procesin e menaxhimit të konflikteve rajonale nga Uashingtoni bazuar në parimin se nuk ka humbës dhe se të gjithë fitojnë. Konkretisht, bazuar në skenarin “win-win”.
Të dy vendet ranë dakord të përcaktojnë se kush ka të drejtën e vendburimeve të gazit natyror në zonat e tyre ekonomike detare në këtë pjesë të Mesdheut Lindor. Marrëveshja e re nuk fokusohet në kufijtë detarë midis dy vendeve, të cilët përfshijnë një sipërfaqe prej rreth 860 km2 në një “zonë ekonomike ekskluzive (ZEE)”.
Situata mbeti e ngrirë deri në vitin 2020, kur Izraeli filloi të përgatitej për shfrytëzimin e fushës së gazit Karish, e cila ndodhet në zonën e kontestuar nga Libani. Sipas hartave izraelite, kjo zonë me një sipërfaqe prej 860 deri në 1430 km2 është brenda ZEE-së izraelite, ndërsa nga ana tjetër Libani pretendon se zona është brenda zonës së tij, e cila përfshin fushën e gazit të njohur si “Qana”. Mosmarrëveshja kërcënoi të pengonte punimet izraelite në fushën e gazit Karish dhe njëkohësisht të pengonte Libanin në tërheqjen e kompanive të naftës për të punuar në fushën e gazit “Qana”.
Draft marrëveshje
Marrëveshja parashikon një status quo në afërsi të bregdetit, si dhe përgjatë vijës së diskutueshme të vozës. “Të dy palët synojnë të zgjidhin të gjitha mosmarrëveshjet në lidhje me interpretimin dhe zbatimin e marrëveshjes përmes bisedimeve, të ndërmjetësuara nga Shtetet e Bashkuara”, që do të thotë se Uashingtoni ruan rolin e garantuesit, thuhet në draft.
Marrëveshja nënvizon se Libani dhe Izraeli mund të rinegociojnë kufijtë e tyre detarë nëse organizohen negociatat për kufijtë tokësorë, të cilët ndajnë dy vendet dhe që nuk janë zgjidhur që nga krijimi i Izraelit në 1948. Izraeli do të marrë 17% të të ardhurave nga fusha libaneze e gazit “Qana-Sidon”, sapo të fillojë shfrytëzimi.
Megjithëse marrëveshja është e kufizuar në shtrirje, ajo përfaqëson një zgjidhje për tensionet mes dy vendeve, të cilat madje kishin qenë në prag të një lufte të hapur muajt e fundit, hap një rrugë për eksplorimin e burimeve të energjisë në Detin Mesdhe dhe lejon për fillimin e bashkëpunimit ekonomik pas shtatë dekadash konfliktesh.
Megjithatë, ka ende dyshime në lidhje me zbatimin e marrëveshjes dhe zbatimin praktik të saj, duke pasur parasysh se qeveritë as në Liban dhe as në Izrael nuk janë zgjedhur. Edhe pse presidenti libanez Michel Aoun kishte njoftuar se do të largohej nga posti i tij në fillim të nëntorit, parlamenti libanez ende nuk ka arritur të zgjedhë një president të ri.
Në të njëjtën kohë, Izraeli do të mbajë zgjedhje të përgjithshme më 1 nëntor 2022, të cilat mund të rezultojnë në krijimin e një qeverie të kryesuar nga lideri i opozitës Benjamin Netanyahu, i cili kishte shpallur në mënyrë eksplicite refuzimin e marrëveshjes dhe premtoi se do ta “neutralizonte” atë sapo të vije në pushtet ose kriza politike katërvjeçare do të vazhdojë. Domethënë, me krijimin e koalicioneve të brishta dhe të paqëndrueshme, qeveritë e krijuara qëndruan në pushtet vetëm për periudha mjaft të shkurtra kohore, të cilat nuk i kalonin një vit.
Sfidat nga pala izraelite
Pengesat mund të jenë shumë më të mëdha, duke filluar nga mosmarrëveshja në lidhje me autoritetin e qeverisë izraelite të kryesuar nga kryeministri Yair Lapid për të nënshkruar marrëveshjen me të cilën Izraeli merr përsipër t’i lëshojë një zonë nën sovranitetin e tij një vendi tjetër. Konkretisht, kundërshtarët besojnë se Qeveria duhet të marrë mbështetjen e shumicës prej dy të tretash në Parlamentin izraelit (Knesset) për miratimin e një marrëveshjeje të tillë ose se qeveria duhet të organizojë një referendum popullor për një marrëveshje të tillë. Nga ana tjetër, ka edhe një mendim tjetër, sipas të cilit këto dispozita zbatohen për marrëveshjet ndërkombëtare, ndërsa marrëveshja që Izraeli kishte ndërmjetësuar me Libanin me ndërmjetësimin e SHBA-së nuk do të nënshkruhet bashkërisht. Ai do të organizohet në formën e një shkëmbimi letrash ndërmjet SHBA-së, si ndërmjetësues, dhe secilit prej vendeve (Izraelit dhe Libanit), ku do të thuhet se secila nga palët kishte pranuar propozimin e SHBA-së që përmban kushtet e marrëveshjeve. nga dokumentet që dy vendet i kishin dorëzuar OKB-së. Prandaj, kjo marrëveshje nuk trajtohet si marrëveshje tradicionale dhe si e tillë nuk kërkon mbështetjen e shumicës së dy të tretave në Knesset.
Kryeministri izraelit ndihet mjaft i sigurt se marrëveshja do të “forcojë sigurinë e Izraelit” dhe do të sigurojë të ardhura që arrijnë në miliarda dollarë për ekonominë izraelite, si dhe stabilitetin e kufijve veriorë të shtetit (nga Hezbollahu), megjithëse kufijtë tokësorë janë ende për t’u shënuar. Ky progres është suksesi i dytë diplomatik i arritur nga kryeministri Yair Lapid brenda një muaji, pas ringjalljes së Këshillit të Asociimit BE-Izrael[3] dhe takimit të mbajtur më 3 tetor 2022 pas një pauze dhjetëvjeçare.
Sfidat nga pala libaneze
Duket se pengesat për marrëveshjen janë më të vogla nga pala libaneze sesa ajo izraelite, pasi asnjë parti politike, përfshirë Hezbollahun pro-iranian, nuk guxon të kundërshtojë një marrëveshje që mund të sjellë miliarda dollarë për të zbrazur thesarin kombëtar, ndërkohë që vendi është në prag të falimentimit dhe po kalon një krizë të rëndë ekonomike. Megjithatë, ekziston ende frika nga plagët dhe zhgënjimet e popullit libanez, pasi shpresa të mëdha vendosen në zbulimin e rezervave të gazit natyror, të cilat ende nuk janë reale. Disa ekspertë mendojnë se fusha libaneze e gazit “Qana” ndoshta nuk do të jetë kurrë një depozitë e madhe e gazit natyror, siç pritet.
Nga ana tjetër, deklaratat e kryeministrit izraelit Yair Lapid se sipas marrëveshjes Izraeli do të marrë 17% të të ardhurave nga fusha e gazit “Qana”, përveç faktit se do të vazhdojë të menaxhojë fushën e tij të gazit “Karish”. tregojnë se në vitet e ardhshme miliarda dollarë shtesë do të derdhen në buxhetin izraelit. Deklarata të tilla nga pala izraelite mund të “galvanizojnë” kundërshtarët e marrëveshjes në Liban, të cilët janë kundër që Libani t’i japë Izraelit një pjesë të të ardhurave nga shitja e gazit natyror nga fusha libaneze e gazit. Pyetja që shtrohet është se në cilën periudhë mund të pritet që fusha e gazit “Qana” të fillojë të funksionojë dhe të sjellë përfitime ekonomike? Për momentin, as kompanitë e naftës dhe as kompania totale franceze nuk kanë një përgjigje.
Bashkimi Europian
Katër dekada më parë, presidenti amerikan Ronald Regan vizitoi Bonin dhe u takua me kancelarin gjerman Helmut Schmidt më 20 maj 1981. Gjatë vizitës ai paralajmëroi Evropën në përgjithësi, dhe veçanërisht Gjermaninë, të mos mbështetet në gazin natyror rus. Në atë kohë ai mbrojti përdorimin e furnizuesve alternativë të gazit, veçanërisht Norvegjisë dhe Algjerisë. Evropianët zhvilluan burimet norvegjeze, por pretenduan se furnizuesit si Algjeria nuk ishin më të besueshëm se ata që furnizonin gazin natyror sovjetik.
Njëzet vjet pas rekomandimeve të Reganit, interesi për rajonin e Mesdheut Lindor, si një rajon i pasur me naftë dhe gaz natyror, u shfaq në fund të shekullit të njëzetë. Një raport i Shërbimit Gjeologjik të SHBA nga viti 2010 vlerëson se ka një depozitë prej 3,455 miliardë metra kub gaz natyror dhe 1.7 miliardë fuçi naftë në rajon.
BE-ja duhet të vazhdojë projektin e gazsjellësit Lindor-Mesdhetar (EastMed) dhe të përfshijë Turqinë, Libanin dhe ndoshta Libinë në të. Në vitin 2013, ndërtimi i EastMed u rregullua me Rregulloren e Komisionit Evropian nr. 347/2013 si projekt me interes të përbashkët. Në periudhën 2015-2018 Komisioni Evropian përvetësoi më shumë se 34.5 milionë euro për përfundimin e studimeve teknike, ekonomike dhe mjedisore për projektin.
Projekti u ndal pasi në fillim të vitit 2022 SHBA mohoi mbështetjen për projektin, i cili u mbështet nga administrata e mëparshme e kryesuar nga Presidenti Donald Trump.
Modeli për bashkëpunim dhe paqe- Marrëveshja e gazit dhe Uashingtonit
Mund të thuhet se një nga qëllimet afatgjata të marrëveshjes për caktimin e kufijve detarë midis Libanit dhe Izraelit mund të përfaqësojë një model të të ashtuquajturës “paqe ekonomike”, të cilën Izraeli po përpiqet ta zbatojë duke i bërë impulset ekonomike një alternativë ndaj njohja reciproke dhe një mënyrë për të reduktuar tensionet reciproke mes dy shteteve. Marrëveshja me Libanin mund të jetë një model i suksesshëm i paqes ekonomike që kapërcen ideologjinë, armiqësitë dhe barrierat psikologjike midis popujve, të cilat rezultojnë në konfrontime të vazhdueshme midis dy vendeve dhe që më vonë mund të zbatohet edhe për rastin palestinez. Nëse marrëveshja ndërmjet Libanit dhe Izraelit bëhet e qëndrueshme dhe kapërcen pengesat aktuale dhe të ardhshme, ideja e zëvendësimit të një konflikti ushtarak me paqen ekonomike – përmes marrëveshjeve ekonomike dhe tregtare, si dhe bashkëpunimit dypalësh dhe rajonal që ndjek interesat e të gjitha palëve të përfshira – mund të jetë një model për bashkëpunim. Ky model mund të zbatohet për shtetet që kanë marrëdhënie të ngjashme politike të pazgjidhura, p.sh. Izraeli dhe Siria, India dhe Pakistani në rajonin e Kashmirit, Koreja e Jugut dhe e Veriut, Maroku dhe Algjeria në Saharanë Perëndimore, Serbia dhe Kosova, etj.
Një marrëveshje e ngjashme është edhe Marrëveshja e Uashingtonit e 4 shtatorit 2020, e cila përfaqëson një model të “marrëveshjes së gazit” që Serbia dhe Kosova kanë nënshkruar si marrëveshje të veçanta (si Izraeli dhe Libani) me SHBA-në për “normalizimin ekonomik”. Marrëveshja e Uashingtonit nuk ka të bëjë me dialogun tashmë ekzistues, që po zhvillohet mes Beogradit zyrtar dhe Prishtinës me ndërmjetësimin e BE-së. Marrëveshja e Uashingtonit pasqyron një realitet të ri politik, jo vetëm për Kosovën dhe Serbinë, por gjithë rajonin e Ballkanit Perëndimor, madje edhe vetë BE-në. Marrëveshja parashikon vazhdimin e bashkëpunimit ndërmjet Serbisë dhe Kosovës pa njohjen e tyre reciproke.
/Përshtati në shqip: Argumentum.al
