Donald Trampi mbeti konseguent me vetveten. Lëvizjet e tij, në kontekstin e dy vatrave të zjarrta në nivel global – agresioni rus në Ukrainë dhe episodet e reja tragjike të krizës shumëvjeçare në Lindjen e Afërt – tregojnë se për presidentin ri/të vjetrin e ShBA-ve, prioritetet janë në anë të tjera të botës.
Në këtë trekëndësh tejet të pazakontë – Kanada, Groenlandë, Panama – hapja e çështjes së kanalit të Panamasë, një çerek shekulli pas nënëshkrimit të marrëveshjes nga ana e presidentit të ndjerë Jimmi Karter, mund të ketë njëfarë logjike, edhe nëse ajo mund të reduktohet në tregim muskujsh përballë “partnerit strategjik, sikurse e ka quajtur Kinën, në mënyrë eufemistike, shumë vite më parë Zbignjev Bzhezhinski.
Dy idetë e tjera – blerja e Groenlandës nga Danimarka (ose marrëveshje me qeverinë indipendentiste në Nuuku, sipas ndonjëfarë arranxhimi, deri tani të panjohur, që mund të vijë më pas) dhe shndërrimin e Kanadasë në shtetit e 51 federal amerikan- thjesht duken sureale.
Është e qartë se me këtë zhvillim të situatës mund të jetë më i kënaquri pikërisht Vladimir Putini. Deklaratat bombastike të Trampit sesi problemin e luftës në Ukrainë do ta “zgjidhë për 24 orë” tani duken akoma më pak serioze – ose më mirë të themi të tepërta, megjithëse po flitet shumë për samitin ruso-amerikan.
Departamenti i Shtetit, me sekretarin e ri të shtetit, Marko Rubio (për të cilën mbretëron mendimi unanim se, në rrethanat e dhëna, është zgjidhje e shkëlqyer për shef të diplomacisë), do të përballet në mënyrë të paevitueshme me probleme të njëjta ose shumë të ngjashme që dikur i pati provuar Reks Tajlersoni, sekretari i parë i shtetit në mandatin e parë të Trampit. Eksperienca e padyshimtë, dijet dhe aftësia e Tajlersonit nuk ishin të mjaftueshme për të qëndruar gjatë në atë pozicion. Politika kapriçoze dhe jokonseguente (lexo: tipari dhe\ose kuptimi i rolit të vet) kushtëzuan ndryshme të vazhdueshme në pozicionet e rëndësishme.
Sëbashku me faktorin që quhet Elon Musk, qëndrimet e tij ekstreme (ideologjike) të cilët irritojnë adresa të rëndësishme në të dyja anët e Atlantikut, perspektiva e politikës amerikane mbetet enigmë e madhe.
A janë Panamaja, Kanadaja dhe Groenlanda tema serioze, apo vetëm blerje kohe për shkak të situatës në anët e tjera të botës, është një pyetje fillestare në listën e gjatë të të panjohurave të mëdha.
Fundi i politikës së marrjes me të mirë?
Në Ballkanin Perëndimor gjërat janë standartësisht keq.
Politika amerikane e marrjes me të mirë të politikës dhe regjimit të Aleksandër Vuçiçit përjetoi një negacion brutal – në të dyja anët e kësaj medalje. Nëse kriteri ishin synimet e shpallura të politikës amerikane – rezultati është i keq. Nëse parametri i përpjekjeve diplomatike amerikane ndaj Ballkanit Perëndimor është situata në Serbi dhe në vendet fqinjë – rezultati është akoma më i keq.
Qëndrimet publike dhe mesazhet e ambasadorit Christopher Hill, kthimi i të cilit në detyrë nga pensioni u interpretua si paralajmërim i një politike ndryshe nga Uashingtoni, ka shkaktuar, sëpari, mosbesim dhe moskuptim, dhe më tej zhgënjim dhe zënie të kokës me duar. Ambasadori i cili është konsideruar si shefi i pashpallur i rrjetit diplomatik amerikan në gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor, arriti të antagonizojë edhe simpatizantët më të zjarrtë të ShBA-ve, deri në atë nivel saqë kritikat për qëndrimin e tij tij, ose vërejtjet për qëndrimin e kolegëve të tij të cilët e ndiqnin, praktikisht “këmba këmbës”, u shpallën, dhe kjo jo vetëm nëpër koridore, si njëfarë “antiamerikanizëm i ri”, ose madje edhe “ekstremizëm”!
(Është interesant të vëmë në dukje – jo vetëm për faktin se dy a tri herë, kundërshtoi edhe publikisht deklaratat e Hillit – “më i liri” ndër kolegët e tij në rajonin tonë ishte ambasadori i deri para pak kohëve në Prishtinë, Jeff Hovenier. Vendi pritës – në këtë rast Kosova – luan rol edhe në këto gjëra. Ky, duket ta themi, nuk është rasti i Malit të Zi).
Pika kulmore e këtij angazhimi jokoherent ishin deklaratat dhe qëndrimet qysh nga fillimi i krizës më të re politike në Serbi, që filloi me tragjedinë në Novi Sad. Ambasadori Hill e kaloi vijën e cila ndan qëndrimin diplomatik nga ai emocional pothuajse i tipit tifozllëk, në të cilën as zërat për korrupsion nuk duhen harruar.
Ndërsa dhuna nëpër rrugë dhe propaganda e rrezikshme e mediave të rregjimit ecin nëpër tehun e thikës, ambasadori Hill mburri potencialet demokratike të qeverisë, e cila, si edhe të gjithë sistemet e tjera shtetërore në Serbi, kontrollohen nga Vuçiçi. Ambasadori nuk e pati aspak të vështirë madje as të udhëtonte sëbashku me Vuçiçin dhe oborrin e tij, apo të jetë në shoqërinë e propagandistëve dhe “gazetarëve” më të thekur të këtij rregjimi.
Një qëndrim i tillë i Hillit nuk i ka ndihmuar Serbisë, as demokratizimit të saj, as edhe afrimit me bashkësinë euro-atlantike, apo përparimin në kontekstin e agjendës europiane. Ka ndikuar në anën tjetër, në relativizmin ose madje edhe për injorimin e përgjegjësisë së Serbisë për sulmin terrorist në manastirin Banjska. Mossuksesin e diplomatit amerikan në lidhje me të ashtuquajturin “Ballkan të Hapur” le të mos e përmendim.
Vendimi i fundit amerikan – vënia e sanksioneve NIS-it (Industria e Naftës e Serbisë) është shenja e parë – për hir të së vërtetës ende e pamjaftueshme – e qartë se ShBA-të vetëm në fund të administratës së Bajdenit dhe mandatit të Antony Blinken, vendosën të ndërpresin praninë kyçe të kapitalit rus në Serbi, pasiqë për vite të tëra toleruan refuzimin e Vuçiçit për t’i vënë sanksione Rusisë. (Dërgesat/shitjet indirekte të armëve dhe municioneve serbe në Ukrainë për një kohë të gjatë kanë figuruar si justifikim për atë segmentin e “të marrurit me të mirë” të pushtetit në Beograd. Djathë për para – sikurse thotë populli jonë)
Në intervistën e fundit me përmbajtje para fundit (të supozuar) të mandatit, zëvendësi i sekretarit të shtetit, James O’Brajen, krahas të tjerave, mesazheve shumështresore në lidhje me raportin serbo-kosovar, pohoi edhe se “Nuk dëshirojmë të duket sikurse njëra ose tjetra parti po merr përgjegjësinë, sepse në Amerikë të dyja partitë besojnë se raporti i fortë ka rëndësi – si për vendin tonë, ashtu edhe për Serbinë”.
Kjo do të duhet të implikojë se politika amerikane, domethënë të kuptuarit nga ana e saj e konstelacionit në Ballkanin Perëndimor, do të mbetet e pandryshuar, edhe pas kthimit të versionit trampist të republikanëve në pushtet: Serbia është për ShBA-të vendi kyç i Ballkanit Perëndimor, gjithçka tjetër ka rëndësi të dorës së dytë.
Nga zhgënjimi në zhgënjim
Në këtë politikë dhe të kuptuarit e rajonit, e cila nuk përbën risi, dhe e cila mund të kritikohet fillimisht për boshllëk në të kuptuarit e pozitës, rëndësisë dhe implikimeve të mundshme për tolerimin e formave më të këqija të nacionalizmit serb (e bashkë me këtë edhe ndikimit malinjë rus), ndër fqinjët e Serbisë, Mali i Zi është më i brishtë se të gjithë.
Kritikat për llogari të ambasadores inerte dhe të pamjaftueshme Xhudi Rajzing Rajnke nuk duhet t’i marrim të shkëputura nga realiteti që ka të bëjë me pozicionin e Malit të Zi në listën amerikane të prioriteteve në Ballkanin Perëndimor.
Në këtë kuptim, ambasadorja ka lëvizur në territorin që e ka kontrolluar për një kohë të gjatë tandemi Gabrijel Eskobar-Kristofer Hill. Hapësirë manovrimi jashtëzakonisht e ngushtuar, do të mund të thuhej. Rëndësia sekondare e Malit të Zi ka kushtëzuar efekte të tilla të mandatit tashmë gjashtëvjeçar të zonjës Rajnke.
Misioni i saj i parë diplomatik dhe ky në funksionin e ambasadores, nisi me një vlerësim thellësisht të gabuar të karakterit politik të të ashtuquajturave litije (procesione fetare). Roli emancipues dhe demokratik e Kishës së Serbisë ishte premisë plotësisht e gabuar – hyrje në trenin e gabuar në udhëkryqin e historisë malazeze. Kur i shtohet kësaj ideja se “serbët” vërtetë “ishin të kërcënuar” në Mal të Zi (?!), nga e cila ambasadorja e nderuar kurrë nuk u çlirua, as anekdota/gafa e famshme mbi tanket e Gjukanoviçit nëpër rrugë, nuk është se tingëllon fort qesharake.
Me një bazë të këtillë – domethënë sipozim, ose tejbindje – nuk ishte e lehtë të evitohej gabimi kyç amerikan në raport me proceset politike në Mal të Zi. Diplomacia amerikane në këtë mënyrë, sadoqë në shikim të parë mund të duket e çuditshme, humbi fuqinë për të ndikuar qënësishëm në vendimet magjistrale të aleates së vogël ballkanike – e cila bash në administratën e parë të Trampit pati obstruksione të ditura për antarsimin në NATO.
Kujtesa nuk është e vështirë të freskohet: shpresat e mëdha në qeverinë apostolike të Zdravko Krivokapiçit, i pasuan pritmëritë e mëdha nga kabineti i pakicës së Abazoviçit, e më vonë, këta dy zhgënjime të rënda dhe tragjikomike, hyri në lojë tani edhe një eksperiment me improvizimet e Millojko Spajiçit banal.
Zbarkimi i partive serbo-ruse të ish Frontit demokratik as që u pengua, edhe përkundër përpjekjeve të Bllnkenit dhe Eskobarit të lartpërmendur, madje kujtojmë edhe Derek Shollin dhe deklaratën e ndarë të ambasadoreshës Rajnke. Kjo është e lehtë të shpjegohet – pa kurrfarë brerje ndërgjegje: nëse për Hillin, sëpaku zyrtarisht dhe publikisht, Vuçiçi është shembull dhe model, përse Rajnke të kishte vështirësi ta pakalueshme me bashkëputorët më të afërt të Vuçiçit (dhe të Putinit!) në Mal të Zi.
Kjo sallatë ruse amerikane në Mal të Zi nuk u bë aspak më e shijshme edhe me futjen në të të partive të pakicave – shqiptare dhe boshnjake – në kabinetin e improvizuesit Spajiç. Politikanët e pakicave janë aty vetëm për të krijuar imazh dhe mbushur numurat.
Përfundimisht: përpjekja diplomatike amerikane (megjithëse në këtë përpjekje amerikanët nuk janë të vetmit) që të pengohet, ose të shtyhet maksimalisht rikthimi i PDS-së (Partia e demokratëve socialiste e themeluar nga Gjukanoviçi. Shën. i përkth.) dhe partive të Aleancës Europiane në pushtetin ekzekutiv, jo vetëm në nivel shtetëror, dalngadalë po kalon në farsë me pasoja të paparashikueshme.
Kjo politikë po e humbet thelbin në mënyrë të paevitueshme. Tregues për këtë është situata politike në Mal të Zi- në të gjithë nivelet dhe në të gjithë segmentet.
Mali i Zi po afrohet pikës nga ku nuk ka më kthim prapa – domethënë implozionit të rrezikshëm social dhje politik. Barometri 26 (platforma politike e qeverisë aktuale të kryeministrit Millojko Spajiç. Shën. i përkth.) dhe konstruksione të ngjashme me të kanë humbur tashmë çdo kuptim, dhe shkatërrimi i stabilitetit shtrihet nga mosrespektimi dhe shkelja e Kushtetutës, nëpërmjet qëndrimit prej fodulli dhe të paskrupullt si dhe sjelljes së rrezikshme të krerëve të sektorit të sigurisë, e deri te bllokada në ndërtimin e ligjshëm të pushtetit lokal…
Është e pamundur që diplomatët amerikanë të mos e shohin dhe të mos e kuptojnë margjinalizimin dhe komprometimin e plotë të Presidentit dhe Kryeministrit, sëbashku dhe veçmas, e akoma më shumë edhe uzurpimin e pushtetit nga ana e vojvodës çetnik dhe favoritit ruso-serb, Andrija Mandiç, i cili është instaluar – zytarisht përkundër dhe nën hundën e Amerikës – në postin e kryetarit të parlamentit.
Do të ishte jokorrekte dhe aspak diplomatike ta mbyllja këtë tekst me spekulimin e sesa do të zgjatë akoma mandati i Shkëlqesisë së Saj Rajzing Rajnke. Për të gjithë ne, por edhe për miqtë amerikanë, ka më shumë rëndësi çështja nëse Mali i Zi do të duhet ta paguajë faturën e improvizimeve, moskoherencës, mospërputhjeve dhe miopisë së diplomacisë amerikane në territoret tona.
Jemi absolutisht të sigurtë dhe kemi besimin e plotë se një finale e tillë e procesit negativ historik në vendin tonë, i cili tani (gjithashtu!) po hyn në vitin e gjashtë, nuk i’a bën qjefin qejfi as ambasadores së respektuar. Suksesi jonë, kjo është e logjikshme, është edhe suksesi i saj. Shpresojmë se kjo vlen edhe vice-versa.
Edhe e kundërta, pra.
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.pobjeda.me/clanak/americka-ruska-salata
*Autori është analist i politikës së jashtme të gazetës “Pobjeda” dhe ish ministër i jashtëm i Malit të Zi.
