Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së Antonio Guterres bëri thirrje të martën për institucione efektive shumëpalëshe për të trajtuar sfidat globale.
“Bota ka ndryshuar. Institucionet tona nuk kanë ndryshuar. Ne nuk mund t’i trajtojmë në mënyrë efektive problemet siç janë nëse institucionet nuk e pasqyrojnë botën ashtu siç është. Në vend që të zgjidhin problemet, ata rrezikojnë të bëhen pjesë e problemit,” tha ai.
Në raportin e tij “gjendja e botës” pak përpara hapjes së Debatit të Përgjithshëm të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së të këtij viti, Guterres paralajmëroi se bota po bëhet “e pavarur”. “Tensionet gjeopolitike po rriten. Sfidat globale po shtohen. Dhe ne dukemi të paaftë të bashkohemi për t’iu përgjigjur.”
Bota përballet me një mori kërcënimesh ekzistenciale, nga kriza klimatike te teknologjitë shkatërruese, bota po kalon një tranzicion “kaotik”, vuri në dukje ai.
Për pjesën më të madhe të Luftës së Ftohtë, marrëdhëniet ndërkombëtare shiheshin kryesisht përmes prizmit të dy superfuqive, më pas erdhi një periudhë e shkurtër unipolariteti dhe tani bota po lëviz me shpejtësi drejt një bote shumëpolare, tha shefi i OKB-së. “Kjo është, në shumë mënyra, pozitive. Ajo sjell mundësi të reja për drejtësi dhe ekuilibër në marrëdhëniet ndërkombëtare. Por vetëm multipolariteti nuk mund të garantojë paqen.”
Në fillim të shekullit të 20-të, Evropa ishte vërtet shumëpolare pasi kishte fuqi të shumta, megjithatë, asaj i mungonin institucione të forta shumëpalëshe dhe rezultati ishte Lufta e Parë Botërore, tha Guterres.
“Një botë shumëpolare ka nevojë për institucione të forta dhe efektive shumëpalëshe. Megjithatë, qeverisja globale ka ngecur në kohë,” paralajmëroi ai.
Këshilli i Sigurimit i OKB-së dhe sistemi i Bretton Woods pasqyrojnë realitetet politike dhe ekonomike të vitit 1945 kur shumë vende në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së së sotme ishin ende nën dominimin kolonial.
Ai paralajmëroi se ndarjet po thellohen – ndasitë midis fuqive ekonomike dhe ushtarake, ndasitë midis veriut dhe jugut, Lindjes dhe Perëndimit.
“Ne po i afrohemi gjithnjë e më shumë një thyerjeje të madhe në sistemet ekonomike dhe financiare dhe në marrëdhëniet tregtare; ajo që kërcënon një internet të vetëm dhe të hapur; me strategji të ndryshme mbi teknologjinë dhe inteligjencën artificiale; dhe potencialisht përplasje të kornizave të sigurisë,” tha ai.
“Është koha e fundit për të rinovuar institucionet shumëpalëshe të bazuara në realitetet ekonomike dhe politike të shekullit të 21-të, të rrënjosura në barazi, solidaritet dhe universalitet dhe të ankoruara në parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe të drejtën ndërkombëtare.”
Kjo do të thotë reformim i Këshillit të Sigurimit në përputhje me botën e sotme. Do të thotë ridizajnim i arkitekturës financiare ndërkombëtare në mënyrë që ajo të bëhet vërtet universale dhe të shërbejë si një rrjet global sigurie për vendet në zhvillim në telashe, tha ai.
Koha për “kompromis global”
Shefi i OKB-së bëri thirrje për kompromis kur bëhet fjalë për reformën e Këshillit të Sigurimit si dhe për trajtimin e sfidave globale.
“Unë nuk kam iluzione. Reformat janë çështje pushteti. E di se ka shumë interesa dhe axhenda konkurruese. Por alternativa ndaj reformës nuk është status quo. Alternativa ndaj reformës është fragmentimi i mëtejshëm,” tha ai.
“Është reformë apo këputje”, paralajmëroi ai.
“Bota jonë ka nevojë për burrë shteti, jo për lojëra dhe bllokime. Siç i thashë G20 (Grupi i 20), është koha për një kompromis global,” tha Guterres.
“Politika është kompromis. Diplomacia është kompromis. Udhëheqja efektive është kompromis,” tha ai, duke shtuar se udhëheqësit kanë një përgjegjësi të veçantë për të arritur kompromis në ndërtimin e një të ardhmeje të përbashkët paqeje dhe prosperiteti për të mirën e përbashkët të njerëzimit.
Guterres bëri thirrje gjithashtu për vendosmëri për të mbështetur zotimin e Kartës së OKB-së për paqen.
Bota po përjeton një rritje të “konflikteve, grushteve të shtetit dhe kaosit,” vuri në dukje ai. “Nëse çdo vend do të përmbushte detyrimet e tij sipas Kartës së OKB-së, e drejta për paqe do të garantohej. Kur vendet thyejnë këto premtime, ato krijojnë një botë pasigurie për të gjithë.”
“Kërcënimet bërthamore na vënë të gjithëve në rrezik. Injorimi i traktateve dhe konventave globale na bën të gjithëve më pak të sigurt. Dhe helmimi i diplomacisë globale pengon përparimin në të gjithë bordin,” tha Guterres. “Ne nuk duhet të heqim dorë duke punuar për paqen – një paqe të drejtë në përputhje me Kartën e OKB-së dhe të drejtën ndërkombëtare.”
Paqja është e lidhur pazgjidhshmërisht me zhvillimin e qëndrueshëm, tha ai. “Ne shohim një model të njohur në mbarë botën: sa më afër një vend të jetë konflikti, aq më larg është nga Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm.”
Ngrohja globale
Guterres bëri thirrje për vendosmëri për të trajtuar kërcënimin më të menjëhershëm për njerëzimin: ngrohjen globale.
“Ne sapo i kemi mbijetuar ditëve më të nxehta, muajve më të nxehtë dhe verës më të nxehtë në libra. Pas çdo rekord të thyer janë ekonomitë e thyera, jetët e thyera dhe kombe të tëra në pikën e thyerjes,” tha shefi i OKB-së.
Veprimet po dështojnë “në mënyrë të tmerrshme”, tha ai, duke u kërkuar vendeve të G20, të cilat janë përgjegjëse për 80 përqind të emetimeve të serave, të udhëheqin.
“Vendet e zhvilluara duhet të arrijnë zero neto sa më afër vitit 2040, dhe ekonomitë në zhvillim sa më afër vitit 2050. Vendet e zhvilluara duhet të japin më në fund 100 miliardë dollarë çdo vit për veprimin e vendeve në zhvillim për klimën, siç premtuan; financimi i dyfishtë i përshtatjes deri në vitin 2025, si premtuar; dhe të plotësojë Fondin e Gjelbër Klimatik, siç është premtuar”, tha ai.
Të gjitha vendet duhet të punojnë për të funksionalizuar fondin e humbjeve dhe dëmeve këtë vit dhe të sigurojnë mbulim universal të paralajmërimit të hershëm deri në vitin 2027, tha ai. “Kaosi klimatik po thyen rekorde të reja. Por ne nuk mund të përballojmë të njëjtin rekord të vjetër të thyer të kokave të kurbanit dhe të presim që të tjerët të lëvizin të parët.”
Kërcënimet e AI
Shefi i OKB-së theksoi nevojën për të trajtuar kërcënimet që vijnë nga teknologjitë e reja.
Inteligjenca artificiale gjeneruese (AI) premton shumë, vuri në dukje ai, por gjithashtu mund ta çojë njerëzimin në një Rubikon dhe në më shumë rrezik sesa mund të kontrollojë njerëzimi.
“Edhe disa nga ata që zhvilluan AI gjeneruese po bëjnë thirrje për rregullim më të madh. Por shumë nga rreziqet e teknologjisë dixhitale nuk janë në horizont. Ata janë këtu,” tha ai.
Teknologjitë e reja kërkojnë forma të reja dhe inovative të qeverisjes, tha ai.
“Ekziston një nevojë urgjente për një Pakt Global Dixhital midis qeverive, organizatave rajonale, sektorit privat dhe shoqërisë civile për të zbutur rreziqet e teknologjive dixhitale dhe për të identifikuar mënyra për të shfrytëzuar përfitimet e tyre për të mirën e njerëzimit.”
/Argumentum.al
