Përmbledhja e fundit e projektit Gjeopolitika e Tranzicionit të Energjisë së Gjelbër të BiEPAG eksploron rolin e BE-së në promovimin e tranzicionit të energjisë në Ballkanin Perëndimor. Pavarësisht angazhimit të BE-së ndaj veprimit klimatik dhe ndihmës së gjerë financiare, përparimi i rajonit në adoptimin e burimeve të rinovueshme të energjisë mbetet i ngadaltë. Studimi, i bazuar në një anketë gjithëpërfshirëse dhe tre studime të thelluara të rastit të ndikimit të jashtëm në sektorin e energjisë, zbulon një dëshirë publike për tranzicion të gjelbër, por një mungesë ndërgjegjësimi në lidhje me ndikimin negativ të aktorëve të jashtëm si Rusia, Kina dhe Turqia. Analiza nënvizon rolin vendimtar të elitave lokale në ndërmjetësimin e ndikimit të huaj dhe thekson pabarazitë në perceptimet publike. Rekomandimet përfshijnë një fushatë të synuar të diplomacisë publike, mbështetje për aktorët e shoqërisë civile që mbrojnë energjinë e gjelbër, diversifikimin e burimeve të energjisë, stimujt financiarë për liberalizimin e tregut, rritjen e transparencës në investimet e huaja dhe bashkëpunimin rajonal për ndërlidhjen e rrjetit dhe investimet e rinovueshme. Gjetjet theksojnë nevojën për masa të nuancuara të politikave për të siguruar një tranzicion të qëndrueshëm dhe të barabartë të energjisë së gjelbër në Ballkanin Perëndimor. Ne po sjellim konkluzionet e këtij publikimi nga Biepag,
me autore Dimitar Bechev,Tena Prelec, Nikolaos Tzifakis
Sektori energjetik në Ballkanin Perëndimor është kryesisht produkt i varësive nga kushtet lokale dhe rrugëve të ndjekura, nga trashëgimia e modernizimit të epokës socialiste deri te përvoja e transformimit postkomunist dhe shpërbërja e shtetit/shtetformimi mes konflikteve në vitet 1990. Aktorët vendorë si partitë politike, udhëheqësit, lobet e biznesit dhe grupet kryesore të shoqërisë kanë luajtur një rol themelor në formësimin e sektorit. Dhe në pjesën më të madhe, ata mbeten në favor të status quo-së, e cila përqendrohet, para së gjithash, te lëndët djegëse fosile dhe qymyri linjiti si dhe te kompanitë e mëdha të mbështetura nga shteti që ofrojnë pagesa të fshehta për grupet e veçanta të interesit dhe që sigurojnë stabilitetin social afatshkurtër. Në të njëjtën kohë, vendet e Ballkanit Perëndimor janë të ekspozuar ndaj ndikimit të huaj, i cili është rritur ndjeshëm në këto 15 vitet e fundit. Ka disa forma se si ndikimit i huaj përshkon sektorin energjetik të rajonit.
Së pari, kompanitë e huaja shtetërore ose kompanitë me mbështetje shtetërore kontrollojnë asetet kritike në nën-sektorët e gazit natyror, naftës dhe energjisë elektrike. Serbia, ku firmat ruse si Gazpromneft, Gazprom dhe Lukoil luajnë një rol të rëndësishëm, është shembulli kryesor, ndonëse vështirë se është për t’u veçuar. Edhe në vendet me prirje perëndimore si Maqedonia e Veriut, Rusia mbetet një aktor i rëndësishëm në shërbimet publike, siç është termocentrali i gazit me cikël të kombinuar pranë Shkupit. Në të njëjtën mënyrë, dhe qeveritë dhe kompanitë në BE dhe SHBA kanë qenë në pararojë të zhvillimit të infrastrukturës së tranzitit të gazit, siç është gazsjellësi Trans Adriatik që kalon nëpër Shqipëri.
Së dyti, financimet e huaja (ndihma e drejtpërdrejtë, kredi, investimet e huaja të drejtpërdrejta) janë me rëndësi tejet të madhe për zhvillimin e infrastrukturës dhe të kapaciteteve gjeneruese. Si Rusia ashtu edhe BE-ja kanë investuar për kalimin te përdorimi i gazit me synim përmbushjen e objektivave të tyre: mbylljen e tregjeve rajonale ose liberalizimin e tregut dhe promovimin e diversifikimit të furnizimeve. Kina, por edhe ShBA33, janë përfshirë në përdorimin e qymyrit, p.sh., duke dhënë kredi të buta dhe duke bërë investime për rehabilitimin e TEC-eve të vjetra dhe ndërtimin e kapaciteteve të reja.
Edhe sektori i burimeve të rinovueshme po tërheq më shumë interes, ku kompanitë e BE-së dhe ato turke po sjellin investime në Ballkanin Perëndimor dhe ku Kina po ofron teknologjinë kyçe (p.sh. panele diellore dhe turbina me erë). Të marra së bashku, marrja e pronësisë nga të huajt dhe flukset financiare nga jashtë ndikojnë shumë në politikën dhe planifikimin strategjik. Siç tregohet edhe nga interesi i Kinës për TECet në Serbi, Bosnjë dhe Mal të Zi, perspektiva e kredive të buta për të mbështetur industritë vendase me interes për elitat politike ka sjellë vonesa në marrjen e vendimeve kryesore që lidhen me trajektoren e ardhshme të sektorit. Së treti, aktorët e huaj ndihmojnë në krijimin e mjedisit rregullator. BE i ka nxitur vazhdimisht vendet kandidate në Ballkanin Perëndimor që të harmonizojnë legjislacionin e tyre me acquis për energjinë dhe klimën.
Në krahun e kundërt, Rusia ka përfituar nga mungesa e progresit të Serbisë dhe Bosnjës në përafrimin e legjislacionit vendas me rregullat e BE-së duke konsoliduar pozicionin e saj dominues në treg e duke shtuar kontrollin mbi infrastrukturën tranzite me monopolin e saj aktual si furnitor i vetëm në treg. Në të njëjtën linjë, investimet në qymyr nga Kina u bënë të mundura nga fakti se Ballkani Perëndimor ende nuk ka zbatuar skemat e çmimit të karbonit që respektojnë kuadrin e BE-së. Kjo reduktoi stimujt e nevojshëm që vendimmarrësit të mundësonin harmonizimin e kuadrit të tyre ligjor, pavarësisht qëllimit të shpallur haptazi për t’u anëtarësuar në BE.
Së fundi, fokusi i vendeve të Ballkanit Perëndimor tek lëndët djegëse fosile krijon varësi nga importet. Kjo është më e dukshme me gazin natyror për shkak të veçorive të tregut dhe mbështetjes në interkoneksionet fizike dhe kontratat afatgjata. Por kjo gjë vlen edhe për naftën bruto dhe gjithnjë e më shumë për qymyrin, pasi minierat vendase nuk arrijnë të përmbushin kërkesën maksimale. Kjo është arsyeja pse duhet një strategji që i jep prioritet energjisë së rinovueshme, një sektor ku Ballkani Perëndimor ka një avantazh për shkak të burimeve të tij vendore. Kjo strategji ofron një rrugë më të mirë drejt së ardhmes si për sigurinë e furnizimit ashtu edhe për qëndrueshmërinë mjedisore. Nuk ka dyshim se e ardhmja e Ballkanit Perëndimor qëndron në energjinë e rinovueshme. Megjithatë, efekti i kombinuar i varësisë për një kohë shumë të gjatë nga lëndët djegëse fosile, institucionet e dobëta dhe ndikimi i huaj ka bërë që rajoni të jetë në ngërç jo vetëm për Evropën në tërësi, por edhe në krahasim me pjesët e tjera të Evropës Juglindore. Për të mbyllur këtë hendek dhe për të përshpejtuar tranzicionin e gjelbër, BE duhet të punojë më ngushtë me aktorët kryesorë vendorë, si me qeverinë, përfaqësuesit e biznesit, shoqërinë civile dhe komunitetin e ekspertëve.
Lexoni të plotë publikimin: Green-Power-Politics-External-Actors-and-Energy-Transition-in-the-Western-Balkans
/Argumentum.al
