Boshko Jakshiç-Osllobogjenje[i]
E djathta ekstreme po depërton dallgë-dallgë dhe për një dekadë mund të bëhet formacioni politik më i fortë në kontinent.
Në Europë janë gjithnjë e më të zëshme kritikat për shkak të raportit të pushtetit serb ndaj demonstrantëve, hetimeve për korrupsion dhe mediave, por Aleksandër Vuçiçit nuk po i ngushtohet aspak rrethi i miqve nga Perëndimi të cilët i pret në Serbi. Giorgia Meloni bën pjesë në këtë rreth, si kryetarja e qeverisë më të djathtë në historinë italiane të pasluftës, si lidere e partisë “Fratelli d’Italia”, e cila është ngritur si meteor që nga themelimi në vitin 2012, deri sot si udhëheqëse e konservatorëve europiane.
Ish gazetarja e cila në botën e politikës hyri si aktiviste e partisë neofashiste të formuar në vitin 1946 nga pasuesit e Benito Musolinit, ndërsa sot promovon ligje autoritare, dhe radikali i dikurshëm (aluzion për Aleksandër Vuçiçin. Shën. i përkth.), i cili nga Vojisllav Shesheli trashëgoi nacionalizmin dhe dashurinë ndaj autokracisë, “kanë vizione të përbashkëta për të ardhmen e Europës”, u deklarua pas vizitës së saj të shkurtër në Beograd.
Europa nga Lindja në Perëndim po kthehet përsëri djathtas duke kërcënuar kësisoj kohezionin demokratik. E djathta ekstreme po depërton dallgë – dallgë dhe për një dekadë mund të bëhet formacioni politik më i fortë në kontinent. Ngritja e saj është prirje tansnacionale e lidhur me zhgënjimin e zgjedhësve nga partitë ekziztuese në fuqi, e rënduar nga situata ekonomike, rezistenca ndaj emigrantëve dhe shpërbërja e aleancave tradicionale që kanë qënë themeli i demokracisë europianë të pasluftës.
Megjithëse politikologët debatojnë ende rreh përcaktimit të së djathtës ekstreme, partitë, të cilat mund t’i përshkruanin si të tilla në këtë moment, udhëheqin: Kroacinë, Italinë dhe Hungarinë, janë në koalicione në Belgjikë, Finlandë, Sllovaki dhe Suedi (deri vonë edhe në Hollandë). Janë blloku më i fortë politik në Francë, Gjermani dhe Portugali.
Në Itali, sinjora Meloni u bë populistja e parë antiemigratore që fitoi në zgjedhjet e rëndësishme europiane megjithëse bashkëpunimi i saj me Brukselin dhe mbështetja konstante e Ukrainës kanë kontribuar në zbutjen e stereotipeve për të djathtën ekstreme.
Në Francë, populistja e djathtë Marine le Pen tregoi se mund të arrijë deri në raundin e dytë të zgjedhjeve presidenciale, por gjithsesi nuk i’a arriti të shpallë fitoren. Në Gjermani, Alternativa për Gjermaninë (AfD), si partia e dytë më e fortë në vend, është duke rritur ndikimin e saj rajonal dhe federal megjithëse partitë e tjera e konsiderojnë tabù bashkëpunimin me ekstremistët. Në Britani Nigel Farage synin lart për në zgjedhjet e vitit 2029 dhe tashmë është shpallur garuesi kryesor për adresën Downing Street në. 10.
Në Hungari, Fidesz-i është ndoshta partia më e suksesshme e së djathtës ekstreme në Europë. Në sajë të liderit të saj Viktor Orban, partia ka qënë në pushtet në periudhën 1998-2002 dhe në mënyrë të vazhdueshme që nga vitit 2019. Autori krenar i sintagmës “demokraci joliberale” është sot aleati më i afërt me Vladimir Putinin brenda BE-së.
Në Sllovaki janë në pushtet kryeministri Robert Fico dhe partia e tij “Smer” në të djathtën. I përshkruan ukrainasit si “nazistë dhe fashistë” dhe pohon se NATO-ja është përgjegjëse për invazionin rus. Paralajmëron se Sllovakia është mbushur me të huaj dhe se në vendin e tij nuk ka vend për islamin.
Megjithëse depërtimi i së djathtës është evident, dinamika politike e Europës nuk është njëdrejtimshe. Pas zgjedhjeve në Gjermani dhe në Rumani janë formuar qeveri centriste edhe përkundër rritjes së së djathtës ekstreme. Në muajin qeshor u rrëzua qeveria hollandeze e ekstremit të djathtë, qeveria antiislamiste e Partisë për Lirinë e Geert Wildersit. Ai është duke u përgatitur për zgjedhjet e vjeshtës me platformën e mbylljes së kufinjve për azilantët. Shanset i ka solide. Në Austri bashkëmendimtarët e tij nga Partia e të Lirëve megjithatë nuk arritën të formojë koalicione dhe përkundër fitores në zgjedhjet e qershorit të vitit të kaluar.
Tani për tani institucionet e BE-së ende mbahen. Partitë proeuropiane vazhdojnë të dominojnë, ndërsa rreziku që euroskeptikët të marrin një rol drejtues është i vogël. Në Parlamentin Europian, edhe përkundër tensioneve dhe depërtimit të së djathtës ekstreme, mbijetoi koalicioni i centristëve i cili mbështeti mandatin e dytë të Ursula van der Leyenit si presidente e Komisionit Europian. Në Këshillin e Europës, vetëm katër nga 27 shtete antare – Italia, Hungaria, Republika Çeke dhe Sllovakia – kanë nacionalistë në pushtet. Brukseli arriti të kufizojë ndikimin e qeverive të ekstremit të djathtë në politikën e përbashkët, e kësisoj Meloni dhe kryeministri çek Petr Fiala bashkëpunojnë ngushtë me Von der Leyenin.
Megjithatë, e ardhmja duket se do t’a mbështesë të djathtën antiemigracioniste. Viti 2025 po zhvendoset në vitin 2015, atë të krizës së madhe të emigrantëve – kryesisht nga Siria, Afganistani dhe Iraku – e cila ishte ndezësi i ngritjes së populistëve të ekstremit të djathtë dhe agjendave të tyre antiemigratore, kthimit të sovranitetit kombëtar, vlerave tradicionale të krishtera dhe lufta e hapur kundër “vlerave dekadente” që përhap Brukselit. Megjithëse politika ndaj emigrantëve është ashpërsuar, ndërsa numuri i azilkërkuesve në Europë është ulur, prania e tyre afatgjatë ende vazhdon të shkaktojë rezistencë. Lideri i CDU-së, kancelari gjerman Friedrich Merz i ka kthyer dajthats qëndrimet e partisë së tij, duke e përshkruar bllokun e tij si “thelbi i AfD-së”, por nga kjo ka përfitim të pakët. Njerëzit kanë më shumë qejf origjinalin.
Gjithashtu edhe telashet aktuale ekonomike janë aleate të së djathtës. Presionet e Donald Trumpit dhe lufta e tij tregtare dobësojnë pozicionet e qeverive aktuale dhe inkurajojnë euroskepticizmin. Pejsazhi politik dhe social i kontinentit po ndryshon. Në këtë situatë e djathta do të përpiqet të kapitalizojë dhe vlerësojë se pakënaqësia në rritje e qytetarëve do t’i sjellë asaj suksese në Francë, Itali, Spanjë dhe Poloni. Edhe përkundër ndalimit aktual të Le Penit për të marrë pjesë në zgjedhje, për shkak të vendimit gjyqësor që mori në muajin mars, Partia e saj Grumbullimi nacional ka mundësi të marrë pushtetin. Në Itali Meloni do të jetë nën presionin gjithnjë e në rritje për të pranuar pozitat e forta euroskeptike. Në Spanjë pritet që qeverinë e ardhshme t’a udhëheqë parti Popullore e qendrës së djathtë e cila mund të jetë e detyruar që për herë të parë në bëjë koalicion me të djathtën ekstreme Vox. Në Poloni presidenti i sapoinauguruar Karol Nawrocki mund të kontribuojë në rënien e qeverisë proeuropiane të Donald Tuskut dhe kthimit në pushtet të kleronacionalistëve të partisë Partia e së drejtës dhe e drejtësisë të cilët u mundën në fundin e vitit 2023.
Kërcënohet që balanca të anojë nga ana e populistëve të djathtë, gjë me të cilën kërcënohen vlerat që përcaktojnë Bashkimin Europian dhe interesat e tij. Lista në këtë rast do të ishte e gjërë: shteti i së drejtës, politika ekonomike dhe ajo e sigurisë, kufinjtë e brendshëm, raporti ndaj ekspansionizmit rus. Madje edhe e ardhmja e BE-së.
Çështja se si të përballohet ofensiva e së djathtës e cila tërheq centristët dhe të neutralizohet ecuria e saj, është temë qendrore për Europën po aq sa edhe zgjidhja e konfliktit transatlantik me Trumpin apo armatosja e kontinentit i cili mund të shpëtojë Ukrianën dhe të bllokojë ambicjet neoimperialiste të Putinit? Të bëhet koalicion me ekstremistët e kësisoj t’i legjitimosh? Apo vetëm të pritet që ata të marrin pushtetin dhe atëherë, në mënyrë të paevitueshme, të dalin sheshit të gjithë dobësitë e lëvizjeve populiste të cilat përherë kanë ofruar zgjidhje joshëse, por në realitet të parealizueshme?
[i] https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/ekstremisti-osvajaju-evropu-1065151/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
