Vesna Markoviç-Demostat[i]
Diskutimi mbi “Pre-enlargement reforms and policy reviews” brenda BE-së vendos themelet për një fazë të re më pragmatike brenda BE-së, por edhe në marrëdhëniet mes Brukselit dhe Ballkanit Perëndimor.
Duke u fokusuar në lidhjet ekonomike dhe dhe aksesin me faza në tregun e përbashkët, vendet e Ballkanit fitojnë një kuadër të parashikueshëm për forcimin e ekonomive të tyre, gjë që e mbështetin edhe projeksionet e matshme ekonomike të FMN-së. Kjo është politike reale, nëpërmjet partneritetit pragmatik të ngrihet standarti i jetës së qytetarëve në nivelin europian, ndërsa pozicioni i vendit forcohet në statusin e partnerit ekonomik me të drejta të barabarta.
Shqyrtohet modeli i ngjashëm me hapësirën ekomomike europiane (EEA) ku rajoni do të sendërtojë liritë kryesore ekonomike (fluksin e lirë të mallrave, shërbimeve dhe kapitaleve) sipas modelit të vendeve si Norvegjia, gjë e cila sjell nxitje direkte për ekonominë para antarsimit me të drejta të plota.
Sipas vlerësimeve të FMN-së, zvolgimi i krahasuar i barrierave administrative, doganore dhe logjistike nëpër kufinj do t’i mundësojë rajonit që në një afat të shkurtër të sendërtoje mes një të katërtës dhe gjysmës së benefiteve të përgjithshme të cilat zakonisht i sjell antarsimi në BE. FMN-ja thekson se një lidhje e tillë sektoriale dhe fluksi më i lehtësuar i mallrave përshpejtojnë në mënyrë direkte konvergjencën, ose rritjen e shpejtë të pagave, standartin jetësor dhe stabilitetin e përgjithshëm ekonomik të rajonit.
Komisioni Europian me në krye presidenten Ursula fon der Leyen dhe Komisaren për zgjerimin Marta Kos ka përgatitur dokumentin me titull: “Pre-enlargement reforms and policy reviews” (Reformat para zgjerimit dhe shqytimi i politikës https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/theme-a-new-push-for-european-democracy/file-pre-enlargement-reforms-and-policy-revieës). Miratimi i këtij dokumenti i cili përmban analizën sektoriale dhe paketës së sugjerimeve për institucionet dhe shtetet antare, është planifikuar të bëhet me 30 shtator të këtij viti. Vetëm në këtë samit dhe në ata të ardhshmit, shtetet antare do të duhet të japin njëzëri dakordësinë politike në mënyrë që reformat e propozuara të hyjnë në procedurën juridike të realizimit. Këtu nis diskutimi politik, sepse shtetet antare nuk bien dakord rreth të gjithë propozimeve të cilët kanë të bëjnë, jo vetëm me zgjerimin, por edhe me reformat brenda Bashkimit Europian.
Diskutimi mbi “Pre-enlargement reforms and policy reviews” brenda BE-së vendos themelet për një fazë të re, më pragmatike, të marrëdhënieve mes Brukslit dhe Ballkanit Perëndimor. Sipas asaj që shkruajë mediat kryesore të Brukselit, procesi i zgjerimit adoptohet me realitetin e ri gjeopolitik dhe ekonomik. (newunionpost.eu) Në vend të qëndrimit të deritanishëm të bazuar në parimin “gjithçka ose asgjë”, reformat e brendshme të BE-së hapin mundësinë për modelin gradual të integrimit (gradual integration). Ky model, shteteve kandidate, përfshirë edhe Serbinë, u ofron shanse reale për t’u bërë pjesë e hapësirës së përbashkët ekonomike europiane para arritjes formale të antarsimit me të drejta të plota. Koncepti i integrimit gradual përfshin aksesin më të hershëm në tregun e përbashkët. Instrumente si Plani i Rritjes kanë mbështetje të plotë të të gjithë shteteve antare, në mënyrë të veçantë Gjermanisë, Austrisë, Italisë dhe Francës, të cilat bien dakord për idenë e re, sepse dëshirojnë një Ballkan ekonomikisht të qëndrueshëm.
Me fokusimin në lidhjet ekonomike dhe hyrjen me faza në tregun e përbashkët, shtetet e Ballkanit fitojnë një kuadër të qëndrueshëm dhe të parashikueshëm për forcimin e ekonomisë së tyre, gjë të cilën e mbështesin edhe projeksionet e masave të matshme ekonomike te FMN-së. Ky është një shans real në të cilin, nëpërmjet partneritetit pragmatik, të rritet standarti i qytetarëve në nivel europian, ndërsa pozitat e vendeve forcojnë statusin e partnerit të barabartë ekonomik.
Akses i hershëm në Tregun e përbashkët të BE-së
Sikurse nënvizon instituti ndërkombëtar GLOBSEC, në tryezë është tashmë propozimi i përbashkët (i ashtuqajturi non-paper) i pesë shteteve (Austrisë, Çekisë, Italisë, Sllovakisë dhe Sllovenisë) i cili parashikon aksesin me faza në Tregun e përbashkët të BE-së sipas sektorëve – para së gjithash në fushën energjetike, transportit dhe tregut digjital.
Integrimi me faza sipas sektorëve (ekonomia digjitale, energjetika, e-tregtia) mbi bazën e harmonizimit sipas kuadrit ligjor të BE-së do të ketë si rezultat rritjen e konkurueshmërisë së ekonomsië vendase dhe tërheqjen e investimeve të reja të huaja afatgjatë.
Shqyrtohet modeli i ngjshëm me hapësirën ekonomike Europiane (EEA), ku rajoni i Ballkanit do të sendërtojë liritë kryesore ekonomike (qarkullim i lirë i mallrave, shërbimeve dhe kapitaleve) sipas shteteve si puna e Norvegjisë, gjë e cila sjell nxitje direkte për ekonominë para antarsimit me të drejta të plota.
Analiza FMN-së dhe Plani i rritjes si urë ekonomike
Plani i rritjes për Ballkanin Perëndimor është paketë financiare dhe politike e BE-së me vlerë 6 miliardë euro, i ideuar për të përshpejtuar integrimin europian dhe zhvillimin e rajonit për periudhën 2024-2027. Çdo shtet merr mjete financiare ekskluzivisht vetëm pasi përmbush hapa konkretë nga Agjenda vetjake reformuese e miratur (fusha si shteti i së drejtës, gjykatat dhe ekonomia). Qëllimi është zvolgimi e hendekut ekonomik në mënyrë që ekonomitë e Ballkanit Perëndimor t’i afrohen sa më shpejt standartit dhe mesatares së Bashkimit Europian. Nëpërmjet këtij instrumenti tashmë ka nisur kalimi i mjeteve të rëndësishme financiare.
Faktin që integrimi ekoomik nëpërmjet këtij modeli sjell rezultate të prekshme dhe të shpejta e pohon edhe analiza e Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN). Sipas vlerësimeve të FMN-së, ulja e krahasuar e barrierave administrative, doganore dhe logjistike në kufinj do t’i mundësojë rajonit që në një afat të shkurtër të sendërtojë mes një të katërtës dhe gjysmës e benefiteve ekonomike të cilat sjell antarsimi me të drejta të plotë në BE. FMN-ja thekson se një lidhje e këtillë sektoriale dhe fluksi më i lehtë i mallrave përshpejtojnë në mënyrë direkte konvergjencën e soje sjell rritje më të shpejtë të pagave, standartit të jetesës dhe stabilitetin e përgjithshëm ekonomik të rajonit.
Një akses i tillë zvoglon abstraksionin procesit politik, sepse ekonomia dhe qytetarët ndjejnë rezultate konkrete në kohë reale, në vend që të presin përfundimin e procesit komplet dhe afgatgjatë të përbashkimit institucional.
Reforma të brendshme në BE
Presidentja e Komisionit Europian, Ursula fon der Leyen, në fjalimin e saj theksoi shumë herë nevojën për reforma të brendshme në BE para pranimit të antarëve të rinj të cilat duhet të zhvillohen paralelisht me procesin e zgjerimit. Ajo vendosi themelin politik për dokumentin “Pre-enlargement policy reviews”, duek përmendur se BE-ja nuk guxon të shfrytëzojë institucionet e saj si justifikim për shtyrjen e zgjerimit. “Duhet të kalojmë në votim me shumicë të cilësuar (QMV-ShC) në fusha të caktuara, përshembull në politikën e jashtme. Është kohë të çlirohemi nga prangat e unanimitetit”, mendon Fon der Leyen. Në Parlamentin Europian ajo sugjeroi se procesi i marrjes së vendimeve duhet të bëhet më i shpejtë.
Komisarja europiane për zgjerimin, Marta Kos, në fjalimin e saj në Parlamentin Europian dhe gjatë bisedimeve diplomatike përpunoi në mënyrë më të detajuar aspektet teknike të reformës në dokumentin që ajo do të paraqesë me 30 shtator.
Në fjalimin e saj në Konferencën e ambasadorëve në fund të muait gusht në Zagreb, Marta Kos-i, nënvizoi se një efikasitet më i lartë i Bashkimit Europian mund të arrihet nëpërmjet adopitimit të brendshëm: “Zgjerimi i Unionit duhet t’i bëjë proceset e marrjes së vendimeve më efikasë dhe më fleksibël, por kjo mund të arrihet pa ndryshimin e marrëveshjeve themeltare të BE-së”.
Ndër obsionet për reformë të brendshme Komisarja nënvizoi zvoglimin e numurit të fushave në të cilat një shtet mund të bllokojë tërë Unionin, si dhe mundësinë e zvoglimit dhe optimizimit të vetë institucioneve të BE-së (si puna e numurit të komisarëve) në mënyrë që sistemi të mos bllokohet me 35+ antarë.
Dokumenti këmbëngul të zgjidhë problemin kronik të administratës brukseliane – situatat në të cilat një shtet antar mund të përdorë të drejtën e vetos për të bllokuar kandidatët si shkak i konflikteve historike, gjuhësore apo kufitare (sikurse janë shembujt e bllokadave në Ballkan).
Propozohet që hapat teknikë në bisedime (hapja dhe mbyllja e kapitujve) të kalojë me votim me shumicë të cilësuar (QMV). Unanimiteti duhet të ruhet vetëm për hapin final – nënshkrimi i Marrëveshjes për antarsim.
Njëkohësisht, nënvizohet se nuk ka rrugë të shkurtëra (no shortcuts) – përparimi mbetet i bazuar në mënyrë të prerë mbi bazën e meritave indiviuduale dhe përmbueshjen e kritereve të Kopenhagës, sidomos në fushën e shtetit të së drejtës. Respektimi i rreptë i standarteve demokratike dhe vlerave bazike mbetet shtylla e procesit. Zgjerimi mbetet proces reversibël, nëse kandidati bën prapa, humbet përparësitë integruese të fituara më parë. Këto mekanizma i mundësojnë BE-së të ndërpresë përkohësisht mjetet financiare ose të pezullojë të drejtat e një shteti të ri antar nëse pas hyrjes në BE ndodh bërja prapa në fushën e demokracisë dhe të shtetit të së drejtës.
[i] https://demostat.rs/sr/vesti/analize/sta-za-prosirenje-na-zapadni-balkan-znaci-novi-dokument-evropske-komisije–pre-enlargement-reforms-policy-revieës-/2412
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
