Më 12 prill zhvillohen në Hungari zgjedhjet parlamentare më të rëndësishme që nga largimi vullnetar i komunistëve nga pushteti në vitet 1989/90. Pyetja është nëse kryeministri Viktor Orbán dhe sistemi i tij i qeverisjes mund të mposhten në kutitë e votimit. Për herë të parë që prej vitit 2010, ekziston një shans real për ndryshim pushteti: opozita ka gjasa të fitojë, me në krye partinë konservatore Tisza dhe liderin e saj, rivalin e Orbánit, Péter Magyar.
Në Hungari, këto zgjedhje konsiderohen si një moment kyç në historinë moderne të vendit. Në të njëjtën kohë, ato janë ndër më të rëndësishmet për Evropën gjatë viteve të fundit. Rezultati mund të ndikojë jo vetëm në të ardhmen e Bashkimit Evropian dhe në nivelin e ndikimit rus në kontinent, por edhe në fatin e mëtejshëm të së djathtës populiste dhe ekstreme në Evropë. Me rastin e këtyre zgjedhjeve, Deutsche Welle u jep përgjigje pyetjeve më të rëndësishme.
A është Orbani diktator?
Që nga mesi i viteve 1990, Viktor Orbán e ka shndërruar partinë e tij Fidesz – dikur me emrin e plotë “Lidhja e Demokratëve të Rinj”, sot “Unioni Qytetar Hungarez” – në një parti të disiplinuar rreptësisht sipas modelit të liderit, ku asgjë nuk ndodh kundër vullnetit të tij dhe ku parimi themelor është besnikëria personale ndaj tij. Pas ardhjes në pushtet të Fidesz-it në vitin 2010, e njëjta logjikë u shtri edhe në nivel shtetëror.
Sot, Viktor Orbán ndërhyn deri në detaje të imëta të qeverisjes në vend. Qoftë për rinovimin e një ndërtese, rritjen e pensioneve apo çështje gjeopolitike – kur flet për aktivitetet e qeverisë, Orbán zakonisht përdor vetën e parë njëjës: “Unë bëj një ligj”, “unë e rris pensionin”, “unë bie dakord me presidentin”. Orbán nuk i plotëson të gjitha kriteret klasike të një diktatori – Hungaria vazhdon formalisht të jetë një demokraci parlamentare me zgjedhje të lira – por ai është pa dyshim një autokrat.
Sa herë e ka reformuar Orbani Hungarinë?
Pas fitores së tij të parë zgjedhore me shumicë dy të tretash në pranverën e vitit 2010, Viktor Orbán shpalli të ashtuquajturin “Rend i Bashkëpunimit Kombëtar” (NER). Në aparatin shtetëror, administrativ dhe gjyqësor, si edhe në shërbimin publik, ai ndërmori një ndërrim elitash, duke vendosur besnikë të tij në pozicione kyçe. Hungaria u riorganizua si një shtet tejet i centralizuar.
Në tërësi, Orbán e dobësoi sistemin e kontrollit dhe balancës së pushteteve, duke kufizuar ndjeshëm mundësitë për krijimin e kundërpushtetit.Pjesa më e madhe e mediave të shkruara dhe audiovizive u vu – drejtpërdrejt ose në mënyrë të tërthortë përmes kompanive dhe fondacioneve pranë Fidesz-it – nën kontrollin e qeverisë; autonomia e universiteteve u shfuqizua dhe një pjesë e konsiderueshme e pasurive shtetërore dhe publike u vendos nën kontrollin e fondacioneve të afërta me Orbánin. Ekspertët e përshkruajnë Hungarinë si një “sistem hibrid” midis demokracisë dhe diktaturës.
Përse shumë hungarezë duan ndryshim pushteti?
Politika ekonomike dhe tatimore e Orbánit favorizon kryesisht klientelën e tij nga shtresa e lartë e klasës së mesme. Gjendja materiale e shumë hungarezëve të tjerë, megjithatë, është përkeqësuar vitet e fundit. Kësaj i shtohet gjendja e dobët e infrastrukturës publike, e sistemit shëndetësor dhe e arsimit, si edhe një pakënaqësi e gjerë për shkak të korrupsionit dhe rasteve të rënda të vetëpasurimit të paligjshëm.
Në të njëjtën kohë, shumë qytetarë në Hungari janë të lodhur nga atmosfera e përhershme e “luftës civile verbale” që krijon Orbáni – për shembull nga paraqitja absurde e Ukrainës si personifikim i së keqes ose nga shpifjet e vazhdueshme ndaj të gjithë kritikëve, të cilët etiketohen si armiq dhe tradhtarë të atdheut.
Përse këto zgjedhje janë të rëndësishme për Europën?
Qëllimi i shpallur i Viktor Orbánit është “pushtimi i Brukselit” dhe shndërrimi i Bashkimit Evropian në një union shtetesh kombëtare politikisht sovrane, të lidhura kryesisht nga interesa të përbashkëta ekonomike. Kryeministri hungarez prej vitesh nxit kundër Bashkimit Evropian dhe, përmes vetove të tij dhe refuzimit për të mbështetur vendime të rëndësishme evropiane dhe të politikës së jashtme, e bllokon aftësinë vepruese të BE‑së. Një fitore zgjedhore e Orbánit do të çonte në një dobësim të mëtejshëm të Bashkimit Evropian; një ndryshim pushteti në Budapest, përkundrazi, do ta forconte sërish BE‑në.
Përse këto zgjedhje janë të rëndësishme për populistët?
Viktor Orbán konsiderohet modeli më i suksesshëm brenda kampit të populistëve konservatorë të djathtë dhe të ekstremit të djathtë në Evropë – dhe njëkohësisht organizatori i tyre më i rëndësishëm. Askush tjetër nga ky spektër nuk ka arritur ndonjëherë një fitore zgjedhore me shumicë dy të tretash dhe nuk ka qeverisur kaq gjatë sa kryeministri hungarez. Po ashtu, askush tjetër nuk ka investuar kaq shumë energji për ta bashkuar dhe forcuar këtë kamp politik në nivel evropian. Për këtë arsye, rezultati i zgjedhjeve në Hungari është edhe një vendim për të ardhmen e populizmit në Evropë.
Përse këto zgjedhje janë të rëndësishme për Rusinë?
Asnjë shtet tjetër anëtar i Bashkimit Evropian nuk është i lidhur kaq ngushtë me Rusinë sa Hungaria nën drejtimin e Viktor Orbánit. Edhe pse Orbán ka miratuar shumicën e sanksioneve të BE‑së kundër Rusisë që nga viti 2014, ai kërkon vazhdimisht heqjen e tyre, imponon përjashtime dhe që nga viti 2022 ka bllokuar, sa herë që ka qenë e mundur, mbështetjen për Ukrainën. Në këtë mënyrë, ai e dobëson dhe e përçan Bashkimin Evropian – një qëllim i shpallur i përbashkët i Orbánit dhe Rusisë. Për Moskën, rrëzimi i Orbánit nga pushteti do të përbënte një humbje të rëndë.
A është e mundur të mposhtet me vota regjimi i Orbanit?
Pas fitores zgjedhore të vitit 2010, partia Fidesz realizoi reforma të thella në sistemin zgjedhor, duke forcuar dukshëm parimin e shumicës – ndryshime që i sigurojnë partisë avantazhe strukturore deri më sot. Nga gjithsej 199 deputetë të parlamentit, 106 zgjidhen në zona elektorale me votim të drejtpërdrejtë dhe me shumicë të thjeshtë. Zonat elektorale besnike ndaj Fidesz-it janë më të vogla, çka do të thotë se aty nevojiten më pak vota për të fituar një mandat parlamentar.
Si pasojë, në zgjedhjet e fundit parlamentare të vitit 2022, partia e Orbánit mori rreth 53 për qind të votave, por fitoi dukshëm më shumë zona elektorale dhe arriti të sigurojë rreth 68 për qind të vendeve në parlament – pra një shumicë absolute.
Hungarezët etnikë nga vendet fqinje të Hungarisë, të cilët zotërojnë shtetësinë hungareze, kanë të drejtë të votojnë për listat partiake dhe të marrin pjesë në zgjedhje përmes votimit me postë. Ndërkohë, emigrantët hungarezë të punës që jetojnë në vendet e Evropës Perëndimore – të cilët priren të jenë më kritikë ndaj Orbánit – mund të votojnë vetëm personalisht, në ambasada dhe në një numër të kufizuar konsullatash, por jo me postë. Ekspertët hungarezë të zgjedhjeve e kritikojnë këtë rregullim si të padrejtë. Si pasojë, një ndryshim pushteti është dukshëm më i vështirë për t’u arritur – por jo i pamundur.
A mund t’i manipulojë zgjedhjet qeveria e Orbanit?
Ekspertët zgjedhorë në Hungari presin që manipulimi i drejtpërdrejtë i votave të mos ndodhë, pasi partia opozitare Tisza ka organizuar një numërim paralel të votave. Megjithatë, në votimin me postë të hungarezëve nga pakicat në vendet fqinje ekzistojnë mundësi manipulimi. Këto vota mund t’i sigurojnë Orbánit një deri në dy mandate shtesë. Po ashtu, blerja masive e votave në rajone të varfra të Hungarisë është aktualisht një temë gjerësisht e debatuar, pasi një film dokumentar e bëri publike këtë praktikë.
Çfarë thonë sondazhet dhe sa të besueshme janë ato?
Studiuesit hungarezë të zgjedhjeve janë të bindur se një shumicë absolute e votuesve në Hungaridëshiron një ndryshim pushteti. Institutet e pavarura të sondazheve parashikojnë prej më shumë se një viti një avantazh – në disa raste të qartë – të partisë Tisza ndaj Fidesz-it të Orbánit. Megjithatë, këto të dhëna pasqyrojnë vetëm në mënyrë të kufizuar shanset reale të kandidatëve në zonat elektorale individuale. Për më tepër, elektorati i Fidesz-it – kryesisht të moshuar dhe pensionistë në qytete të vogla dhe zona rurale – nuk kapet plotësisht nga sondazhet. Për këtë arsye, parashikimet mund të rezultojnë të pasakta. Megjithatë, shumica e studiuesve të zgjedhjeve presin më tepër një largim të Orbánit nga pushteti.
Çfarë do të bëjë Peter Magyar nëse ndryshon pushteti?
Synimet dhe projektet kryesore të Peter Magyarit dhe partisë së tij Tisza janë një distancim i Hungarisë nga Rusia dhe rikthimi i vendit si një aleat i besueshëm i Bashkimit Evropian dhe i NATO‑s. Megjithatë, jo pa kushte. Në politikën e migracionit dhe atë ndaj Ukrainës, Magyar synon të vazhdojë pjesërisht ose edhe plotësisht linjën e deritanishme hungareze – por pa përballje të hapur dhe të vazhdueshme me BE‑në.
Në politikën e brendshme, Magyar paralajmëron një përballje të ashpër me korrupsionin dhe shpall një “ndryshim sistemi”. Me këtë ai nënkupton, ndër të tjera, një sistem zgjedhor më të drejtë, kufizimin e mandatit të kryeministrit në dy cikle zgjedhore dhe miratimin e një kushtetute të re. Orbáni dhe politikanë të tjerë të lartë nga rrethi i tij do të duhej të përballeshin me akuza për korrupsion dhe tradhëti ndaj atdheut.
A do ta pranojë Orbani një humbje të zgjedhjeve?
Viktor Orbán nuk është shprehur deri tani drejtpërdrejt për këtë çështje. Ai është kufizuar duke thënë se gjatë karrierës së tij politike ka fituar dhe ka humbur zgjedhje dhe se Hungaria është një demokraci.
A mund të krijohen trazira të dhunshme pas zgjedhjeve?
Nëse Viktor Orbán do ta shpallë veten fitues të zgjedhjeve, janë të mundshme protesta masive dhe nuk përjashtohen as përplasje të dhunshme, pasi zemërimi dhe urrejtja ndaj regjimit të Orbánit janë tashmë të përhapura në shoqëri. Në rast se Orbáni humb, do të varet nga qëndrimi i tij dhe nga fjala e tij si lider nëse mbështetësit e tij do të dalin apo jo në masë në rrugë./DW
