Ditët e fundit, në revistën kinezeDituria e Botës, një nga revistat më autoritare në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare në Kinë, botova një artikull mbi perspektivën e energjisë bërthamore në Evropë dhe mbi bashkëpunimin bërthamor Kinë-Evropë. Disa miq shqiptarë më pyetën se çfarë përmbante ai artikull. Kjo më bëri të mendoj se, si shqipfolës, është e nevojshme t’ua prezantoj lexuesve shqiptarë thelbin e tij dhe, njëkohësisht, të ndaj disa mendime për të ardhmen e bashkëpunimit Kino-Evropian në fushën e energjive të reja.
Përmbajtja kryesore e artikullit lidhet me rivlerësimin e energjisë bërthamore nga Evropa. Gjatë dekadave të fundit, Gjermania, Spanja, Italia, Zvicra dhe vende të tjera e kanë kufizuar, madje në disa raste edhe braktisur, energjinë bërthamore, për arsye që lidhen me sigurinë, koston dhe opinionin publik. Por konflikti midis Rusisë dhe Ukrainës, çmimet e larta të energjisë, presioni për arritjen e objektivave klimatike, si edhe kërkesa e re për energji elektrike që vjen nga inteligjenca artificiale dhe qendrat e të dhënave në të ardhmen, e kanë bërë Evropën ta marrë sërish në konsideratë energjinë elektrike të qëndrueshme, të disponueshme në shkallë të gjerë dhe me emetim të ulët të karbonit. Në mars të këtij viti, në Samitin e Energjisë Bërthamore në Paris, Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, deklaroi se dobësimi i rolit të energjisë bërthamore në Evropë gjatë dekadave të fundit kishte qenë një “gabim strategjik”. Bashkimi Evropian po ndryshon gradualisht mjedisin politik që dikur nuk favorizonte zgjerimin e energjisë bërthamore. Ndërsa vazhdon të theksojë çështjen e sigurisë bërthamore, politikat e BE-së po përqendrohen mbi energjinë bërthamore, duke përfshirë financimin, zinxhirët e furnizimit dhe dimensionet e tjera. Natyrisht, rilindja e energjisë bërthamore në Evropë nuk do të jetë e lehtë. Ndërtimi i centraleve të reja bërthamore shpesh përballet me vonesa në afate, tejkalime të kostove, vështirësi financimi, mangësi në zinxhirët e furnizimit, skepticizëm të qytetarëve, si edhe me problemin e trajtimit të mbetjeve bërthamore. Me fjalë të tjera, energjia bërthamore nuk është thjesht një slogan politik, por një tërësi faktorësh të kombinuar në plan afatgjatë, që përfshijnë kapacitetet inxhinierike, aftësinë industriale dhe dakordësinë e shoqërisë.
Reaktor Eksperimental Ndërkombëtar Termobërthamor (ITER)/Foto nga VCG
Për sa i përket bashkëpunimit bërthamor midis Kinës dhe Evropës, ka tashmë një bazë të thellë, ku mund të përmendim veçanërisht bashkëpunimin kino-francez, bashkëpunimin në kuadër të Reaktorit Eksperimental Ndërkombëtar Termobërthamor (ITER), por bashkëpunimi mund të zgjerohet edhe në aspekte të tjera që përfshijnë reaktorët e vegjël modularë, energjinë bërthamore të gjeneratës së katërt dhe sigurinë bërthamore. Në të ardhmen, Kina dhe Evropa mund të eksplorojnë, në kuadër dypalësh ose shumëpalësh, bashkëpunim për ndërtimin e kapaciteteve dhe shërbimeve teknike të orientuara drejt palëve të treta, duke u ofruar vendeve në zhvillim mundësi energjie me emetim të ulët karboni, që janë më të sigurta dhe më të përballueshme. Hapësira të reja bashkëpunimi mund të gjenden edhe në kërkimin dhe zhvillimin e përbashkët, shkëmbimin e përvojave rregullatore, harmonizimin e standardeve dhe bashkëpunimin në platforma shumëpalëshe.
Në fakt, energjia bërthamore është vetëm një pjesë e energjive të reja dhe e tranzicionit drejt niveleve të ulëta të emetimit të karbonit. Kina dhe Evropa kanë hapësira të gjera bashkëpunimi edhe për energjinë e erës, energjinë diellore, konservimin e energjisë, automjetet elektrike dhe rrjetet elektrike inteligjente etj. Gjatë viteve të fundit, zinxhiri i plotë industrial i Kinës, prodhimi masiv dhe përmirësimi i vazhdueshëm teknologjik kanë ulur ndjeshëm koston globale të kalimit drejt energjisë së gjelbër. Sot, nëse Evropa vërtet dëshiron të përshpejtojë reduktimin e emetimeve të gazrave, të ulë kostot e energjisë dhe të forcojë konkurrueshmërinë industriale, do të ishte e vështirë të anashkalonte kompanitë kineze në fushat e fotovoltaikëve, baterive për automjete elektrike, konservimit të energjisë dhe automjeteve elektrike.
Fatkeqësisht, politika reale po e ndërlikon çështjen e bashkëpunimit. Mekanizmi i Rregullimit të Karbonit në Kufi i BE-së (CBAM) ka hyrë në fazën e zbatimit që nga ky vit, ndërsa Akti për Përshpejtimin Industrial është propozuar tashmë nga Komisioni Evropian dhe ka hyrë në procedurën legjislative. Disa nisma politike evropiane do ta bëjnë më të vështirë mjedisin politik për bashkëpunimin Kinë–Evropë në fushën e energjive të reja. Disa politikanë evropianë i konsiderojnë produktet kineze të energjive të reja si një “kërcënim”, por shmangin një fakt themelor: shumë produkte të energjisë së gjelbër evropiane kanë kosto më të lartë dhe në disa fusha ritmi i përsosjes teknologjike nuk është gjithmonë aq i shpejtë krahasuar me Kinën. Nëse mbrojtja e industrive vendase mbështetet vetëm te ngritja e barrierave, kjo ndoshta mund t’i përgjigjet përkohësisht presionit politik të brendshëm, por në terma afatgjatë mund të rrisë kostot për konsumatorët e Evropës dhe ndërmarrjet evropiane dhe të ngadalësojë tranzicionin drejt energjisë së gjelbër të BE-së.
Dega e gjigantit kinez të prodhimit të baterisë CATL në Thuringia, Gjermani/Foto nga VCG
Pyetja që shtrohet në këtë rast është se si të mund të zgjidhet kjo situatë. Në plan afatshkurtër, “fërkimet” tregtare midis Kinës dhe Evropës ndoshta është e vështirë që të ndërpriten menjëherë. Por në terma afatgjatë, zgjedhja më realiste për Evropën nuk është t’i mbajë kompanitë kineze jashtë dyerve, por ta shndërrojë konkurrencën në bashkëpunim përmes investimeve, sipërmarrjeve të përbashkëta, kërkimit dhe zhvillimit të përbashkët, prodhimit vendas dhe njohjes së ndërsjellë të standardeve. Fabrika e baterive që CATL dhe Stellantis po ndërtojnë në Zaragoza të Spanjës, si dhe prodhimi i automjeteve elektrike që BYD po çon përpara në Szeged të Hungarisë, tregojnë se kompanitë kineze nuk janë vetëm eksportuese produktesh; ato mund të sjellin edhe investime, vende pune, teknologji dhe të ndihmojnë në ndërtimin e zinxhirëve lokalë të furnizimit. Evropa ka nevojë për një tranzicion më konkurrues, më i përballueshëm dhe më i hapur.
Në këtë pikë, përvoja e Kinës mund të ofrojë një shembull interesant. Në periudhën kur konflikti tregtar Kinë-SHBA u përshkallëzua zyrtarisht dhe presioni i jashtëm ndaj ekonomisë kineze ishte shumë i madh, Kina nuk zgjodhi thjesht të mbyllte tregun për të mbrojtur prodhuesit vendas. Një rast përfaqësues është Gigafabrika e Tesla-s në Shangai. Në vitin 2018, Kina hoqi kufizimet mbi përqindjen e pronësisë së huaj në sektorin e automjeteve me energji të reja dhe mbështeti Tesla-n që të ndërtonte në Shangai një fabrikë me pronësi të plotë të huaj, duke e kthyer këtë projekt në një simbol të hapjes më të madhe të industrisë kineze të automobilave. Për prodhuesit vendas kinezë të automjeteve me energji të re, kjo solli pa dyshim një presion të fortë konkurrimi. Në atë kohë, në industri pati shqetësime të tipit “po vjen ujku”, nga frika se prodhuesit vendas të automjeteve elektrike do të tkurreshin nga konkurrenca për shkak të markës, teknologjisë dhe kostove. Por zhvillimet e mëvonshme treguan se Tesla nuk e rrënoi industrinë vendase kineze; përkundrazi, ajo ka përshpejtuar maturimin e zinxhirit të furnizimit, të markave vendase dhe të tregut të automjeteve elektrike inteligjente në Kinë.
Ky shembull nuk do të thotë se çdo vend duhet ta kopjojë mekanikisht përvojën kineze. Ai tregon vetëm një parim më të përgjithshëm: konkurrenca e jashtme, nëse shoqërohet me politika të përshtatshme industriale, me treg të hapur dhe me aftësi për të mësuar nga teknologjitë e reja, mund të kthehet në forcë shtytëse për modernizimin e industrisë vendase. Për Evropën, kjo do të thotë se marrëdhënia me kompanitë kineze të energjive të reja nuk duhet parë vetëm si një dilemë midis “hapjes” dhe “mbrojtjes”. Zgjidhja më e dobishme mund të jetë një rrugë e tretë: të ruhet konkurrenca e ndershme, por njëkohësisht të nxiten investimet vendase, prodhimi lokal, kërkimi dhe zhvillimi i përbashkët, trajnimi i fuqisë punëtore dhe ndërtimi i zinxhirëve lokalë të furnizimit. Në këtë mënyrë, produktet, kapitali dhe teknologjitë e reja nuk mbeten vetëm mallra të importuara, por bëhen pjesë e zhvillimit industrial dhe ekonomik të vendeve pritëse.
Ekspozita Intersolar Europe 2024, Mynih, Gjermani/Foto nga Xinhua
Një park fotovoltaik Voltalia, Shqipëri/Foto nga VCG
Për Shqipërinë – si një mik i shqiptarëve – do ta trajtoja këtë çështje me kujdes dhe me respekt për kushtet konkrete të vendit. Shqipëria ka burime të pasura hidroenergjetike dhe një bazë relativisht të mirë të energjisë së gjelbër, por mbështetja e tepërt te hidroenergjia e bën sistemin energjetik më të ndjeshëm ndaj reshjeve, thatësirave dhe ndryshimeve klimatike. Prandaj, në të ardhmen, diversifikimi i burimeve të energjisë mund të jetë shumë i rëndësishëm. Fushat si energjia bërthamore, energjia diellore, energjia e erës, konservimi i energjisë, automjetet elektrike dhe rrjetet inteligjente janë me rëndësi për bashkëpunim ndërmjet Kinës dhe Evropës në përgjithësi, por për Shqipërinë konkretisht, drejtimet më të përshtatshme të bashkëpunimit mund të lidhen më drejtpërdrejt me avantazhet e saj reale: energjinë diellore, bujqësinë, turizmin, transportin e gjelbër dhe përmirësimin gradual të kapaciteteve industriale në shumë fusha.
Në këtë kuptim, hapësira e bashkëpunimit me Kinën është e madhe. Shqipëria mund të eksplorojë më shumë projekte në energjinë diellore, konservimin e energjisë dhe modernizimin e rrjetit elektrik; mund të lidhë energjinë e pastër me bujqësinë, për shembull për ujitjen, magazinimin frigoriferik, përpunimin agro-ushqimor dhe uljen e kostove të prodhimit; mund të zhvillojë transport elektrik në qytete dhe zona turistike, duke përfshirë automjetet me nivel të lartë të drejtimit autonom, madje edhe automjetet pa drejtues, autobusë elektrikë, automjete shërbimi, pika karikimi për automjete elektrike; gjithashtu mund të ofrojë produkte ekologjike për hotele, porte, aeroporte dhe destinacione turistike. Këto nuk janë vetëm projekte energjetike, por edhe mundësi për rritjen e cilësisë së turizmit dhe ekonomisë, modernizimin e bujqësisë, dhe krijimin e vendeve të punës dhe aftësive të reja industriale.
Sigurisht, çdo bashkëpunim duhet të respektojë ligjet, standardet dhe strategjitë e zhvillimit të Shqipërisë dhe të Evropës. Në këtë drejtim, Shqipëria mund të ketë një rol të veçantë: si një vend evropian me potencial zhvillimi, me burime natyrore, me pozicion gjeografik të rëndësishëm dhe me marrëdhënie të hapura ndërkombëtare, ajo mund të kërkojë forma bashkëpunimi që sjellin jo vetëm produkte më të lira, por edhe investime, teknologji, trajnim, punësim dhe përmirësim të kapaciteteve vendase. Nëse bashkëpunimi në “industrinë e gjelbër” vendoset përpara dallimeve politike dhe komplementariteti industrial përpara logjikës së lojës me shumën zero, bashkëpunimi kino-evropian në fushën e energjive të reja, përveç përfitimeve të përbashkëta, mund të krijojë mundësi konkrete zhvillimi edhe për Shqipërinë.
Autori: Wang Caixiao, profesor i asociuar në Fakultetin e Evropës, Universiteti i Studimeve Ndërkombëtare i Pekinit
/CGTN
