Nga Zlatko Kramarić*
Ndoshta nuk do ta kishim marrë në shqyrtim këtë libër (intrigues) me shënime për Titon, të shkrimtarit (dhe politikanit) të njohur serb Dobrica Ćosić, nëse, ndërsa ndiqnim zgjedhjet për Presidentin e Republikës së Kroacisë, nuk do të kishim dëgjuar brohoritjet në një prej selive të fushatës, pas shpalljes së rezultateve (të pritshme): “Tito, Tito…!”. Kandidati, të cilit i drejtoheshin këto thirrje, nuk u distancua, me asnjë gjest të vetëm, nga kjo lidhje simbolike e politikës së tij me politikën e JBT-së! Nuk jemi të sigurt nëse të pranishmit në sallë ishin të vetëdijshëm për atë që po bënin. Mund të thoshim, si ai heretiku i famshëm: “Fali, o Zot, sepse nuk dinë çfarë bëjnë…!”
Por pikërisht ky fakt, që “Tito është ende gjallë” (pas funeralit të JBT-së në Beograd, në maj të vitit 1980, D. Ćosić shkroi: “Tito u varros, por nuk vdiq”; dhe kjo brohoritje e furishme e kohëve të fundit për emrin e një të vdekuri në një tubim politik në Zagreb tregon se ky shkrimtar kishte plotësisht të drejtë, sepse vetëm në këto pjesë fatkeqe të botës të vdekurit vazhdojnë të jetojnë edhe pas vdekjes), thotë shumë për marrëdhëniet politike dhe morale brenda shoqërisë kroate, për një gjendje jashtëzakonisht skizofrenike të kësaj shoqërie. Ndoshta kjo skizofreni konfirmohet më së miri nga disa libra seriozë që janë botuar në Kroaci vitet e fundit.
Natyrisht, kjo “skizofreni” kërkon një analizë shumë më serioze sesa kjo ese e shkurtër mbi librin, i cili, meqë ra fjala, është botuar në Beograd, në një vend fqinj me të cilin, ndër të tjera, na lidh edhe “ngjashmëria dhe (mos)veprat” e JBT-së!
Më parë kemi shqyrtuar disa libra për Titon. Këtu, para së gjithash, kemi parasysh recensionin tonë mjaft kritik për librin e D. Pilić, “Tito përmes syve të Krležës” (Ljevak, 2020), si dhe librin e historianes gjermano-kroate Marie-Janine Calic, “Tito – Partizani i përjetshëm” (Fraktura, 2022). Do të kujtojmë vetëm se, ndër të tjera, në ato recensione arritëm në përfundimin se asnjëri prej këtyre librave nuk solli diçka që nuk e dinim tashmë për JBT-në. Pak a shumë, ato ishin katalogë të saktë dhe të plotë të njohurive të mëparshme për jetën dhe veprimtarinë e JBT-së. Ky vëzhgim vlente veçanërisht për librin “Tito – Partizani i përjetshëm”, i cili, në fund të fundit, ishte shkruar për një publik gjerman që di shumë pak ose pothuajse asgjë për JBT-në, ndaj autorja duhej të përsëriste/ripërpunonte një sërë “të vërtetash të përgjithshme dhe të njohura” nga biografia e Titos, të cilat nuk përbëjnë ndonjë risi të veçantë për publikun tonë!
Po kështu, nuk mund të themi se këto shënime të D. Ćosić sjellin ndonjë gjë që nuk e dinim më parë për JBT-në. Ndoshta “mungesa e njohurive” tona të mundshme lidhet me disa “çështje”/“incidente”/“detaje pikante” që ndodhën gjatë udhëtimit historik të Titos me anijen shkollore Galeb, një udhëtim në të cilin D. Ćosić ishte gjithashtu një nga pasagjerët më të rëndësishëm, anëtar i delegacionit më të lartë jugosllav, dhe të cilin ai e regjistroi me përpikëri e hollësi dhe, në mënyrën e tij të zakonshme, megjithëse me një distancë të respektueshme kohore, kur të gjitha ngjarjet e rëndësishme kishin ndodhur tashmë dhe protagonistët kryesorë kishin vdekur, i komentoi në mënyrë cinike. Madje, disa prej tyre edhe i denoncoi. Megjithatë, ky fakt thotë më shumë për vetë autorin sesa për ata për të cilët ai përgojon pas një periudhe të përshtatshme kohore.
Besojmë se është një fakt i njohur se, në rininë e tij të hershme, D. Ćosić nuk ishte vetëm komunist, por edhe një admirues i madh i “personit dhe veprës” së Titos, por se, pas njëfarë kohe, kjo dashuri filloi dalëngadalë dhe në mënyrë të sigurt të humbiste forcën e saj fillestare. Rënia e plotë e kësaj dashurie rinore dhe e kësaj dehjeje ideologjike erdhi pas rënies politike të Aleksandar Rankovićit në vitin 1966. Pas atij viti, dashuria e dikurshme u shndërrua në urrejtje të hapur, sepse Dobrica Ćosić do të bëhej një nga kundërshtarët dhe kritikët më të ashpër ideologjikë të politikave të Titos.
Dhe “Libri për Titon” është, në fakt, një libër për “dashurinë dhe urrejtjen”, për karakterin autentik të “komunizmit serb”, i cili nuk është gjë tjetër veçse, pak a shumë, “shovinizëm serb” i maskuar me zgjuarsi. Duhet të pranojmë se, në paraqitjen e metamorfozës së tij politike, D. Ćosić ishte brutalisht i sinqertë. Ai nuk fshehu asgjë. Mjafton të lexosh fjalimin e tij inaugurues të vitit 1976, mbajtur kur u zgjodh anëtar i rregullt i SANU-së, dhe gjithçka lidhur me këtë metamorfozë bëhet krejtësisht e qartë! Në atë moment, ai na kujton një bashkëshort i cili, pas tridhjetë vitesh martesë, i thotë gruas së tij se ka një të dashur tjetër, të cilën e dashuron më shumë se atë, dhe se do të ishte më mirë të ndaheshin.
Edhe ky libër ofron një pasqyrë të hollësishme të trajektores së çuditshme politike të autorit – nga një fshatar-bolshevik fanatik serb, në një nacionalist serb, “babai i kombit”, ideolog i politikës së Serbisë së Madhe, kritik i ashpër i “socializmit vetëadministrues”, “vëllazërim-bashkimit”, “politikës së mosangazhimit”, “kultit të personalitetit”/“Stafetës së Rinisë”, një “disident shtetëror”… Ai do ta përmblidhte shkurt zhgënjimin e tij të madh në një prej shënimeve:
“Besoja se ai ishte kapërcyer plotësisht nga kotësia e një ushtari të frontit të Habsburgëve dhe të një të dënuari komunist. Në kulmin e tij, jeta revolucionare e Titos mori një stil monarkik, operistik, kitsch; udhëheqësi i një populli fshatar dhe të varfër vishej me elegancën e një njeriu të modës dhe të një pasurani të ri; jetonte në Brione (dhe për disa muaj në vit – shënimi i Z. K.), në mënyrë të tepruar dhe luksoze, sikur të ishte një njeri që ishte pasuruar rishtazi” (f. 65).
Libri i Dobrica Ćosić për Titon ishte një nga burimet bibliografike të domosdoshme për ne gjatë shkrimit të librit tonë për JBT-në, “Edhe pas Titos – Tito”, dhe jemi të bindur se ai meriton vëmendjen e publikut kroat. Kjo, megjithatë, nuk do të thotë se kemi një opinion pozitiv për veprimtarinë politike dhe letrare të Dobrica Ćosić. Sa i përket praktikës letraro-politike të këtij shkrimtari, ne ndajmë në masë të madhe mendimin e një tjetër shkrimtari, M. Kovač. Nuk kemi asgjë për t’i shtuar atij mendimi, por vazhdojmë të pyesim veten nëse është e mundur që, përpara kësaj metamorfoze të fundit politike, D. Ćosić të ketë qenë një nga kritikët më të ashpër të rënies dhe zhvlerësimit të kulturës serbe, në të cilën “betejat e lavdishme” serbe të Luftës së Madhe, deri në vitet 1960, ishin shndërruar në pjesë të kulturës muzikore të tavernave, kështu që që në vitin 1965 ky shkrimtar, ndër të tjera, do të shkruante këto fjali: “…‘Marshimi mbi Drinë’, marshimi me të cilin një brez, brezi i baballarëve partizanë, një ushtri popullore, një ushtri çlirimtare, të gjithë të përgjakur, marshuan në historinë e botës, drejt arritjes së tyre më të lartë kombëtare, ai marsh ushtarak, ajo këngë e nderuar dhe e kushtueshme fitimtare, u bë kënga e mbylljes së tavernave të një kombi të tërë, ‘tushi’ i orkestrave të tavernave të Serbisë. Dhimbja lirike për atdheun dhe lirinë e ushtarëve serbë dhe jugosllavë (sic! – shënimi i Z. K.) nga Korfuzi, me një tekst të ndryshuar, pra të serbizuar, u bë kënga e një rinie të dehur, që këndonte pa pushim… Dhe të mos e zhvlerësojmë traditën dhe vlerat morale e kulturore të popullit tonë serioz, të vuajtur dhe punëtor.”
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universiteti dhe politikan. Ai njihet për veprimtarinë e tij në letërsi, studimet kulturore dhe historinë rajonale.
© 2026 Argumentum
