Serbia po hyn në një fazë të rëndësishme tranzicioni politik, ndërsa përgatitet për zgjedhjet e parakohshme parlamentare të 25 tetorit 2026, pas dorëheqjes së Aleksandar Vuçiçit nga posti i presidentit më 27 shtator, në përfundim të mandatit të tij të dytë dhe të fundit presidencial.
Sipas një analize të International Institute for Middle East and Balkan Studies (IFIMES), me qendër në Lubjanë, këto zgjedhje kanë një rëndësi që shkon përtej garës mes listave politike. Ato do të testojnë gjithashtu mënyrën se si sistemi politik serb do të përshtatet pas përfundimit të presidencës së Vuçiçit dhe nëse ndikimi i tij politik do të vazhdojë përmes një tjetër pozicioni institucional.
Vuçiç ka deklaruar se do të kandidojë për postin e kryeministrit në zgjedhjet e ardhshme parlamentare. Megjithatë, emërimi i tij do të varet nga rezultati i zgjedhjeve dhe krijimi i një shumice të re parlamentare. Sipas IFIMES, një kalim i mundshëm nga presidenca në kryeministri mund të ndryshojë konfigurimin formal institucional, pa ndryshuar domosdoshmërisht qendrën e gravitetit politik në vend.
Zgjedhjet në një pikë kthese politike
Zgjedhjet e parakohshme zhvillohen pas më shumë se një dekade në të cilën Vuçiç ka qenë figura qendrore e politikës serbe, fillimisht si kryeministër dhe më pas si president.
IFIMES vëren se Vuçiç e ka paraqitur bilancin e tij politik përmes zhvillimit të infrastrukturës, rritjes ekonomike, stabilitetit politik, pozitës ndërkombëtare të Serbisë dhe aftësisë për të ruajtur marrëdhënie me qendra të ndryshme të fuqisë globale.
Në të njëjtën kohë, instituti i referohet shqetësimeve të ngritura nga Komisioni Evropian lidhur me sundimin e ligjit, reformën zgjedhore, pluralizmin mediatik, pavarësinë institucionale dhe luftën kundër korrupsionit.
Në këtë kuptim, zgjedhjet e tetorit zhvillohen në sfondin e një debati më të gjerë mbi të ardhmen e institucioneve serbe.
Protestat si faktor i rëndësishëm politik
Një nga zhvillimet kryesore të mandatit të fundit presidencial të Vuçiçit ka qenë lëvizja e gjatë e protestave studentore dhe qytetare, e nisur pas tragjedisë së nëntorit 2024 në stacionin hekurudhor të Novi Sadit.
Sipas IFIMES, protestat sollën në qendër të debatit çështjet e përgjegjshmërisë institucionale, korrupsionit, menaxhimit të projekteve publike, lirisë së medias dhe funksionimit të autoriteteve shtetërore.
Megjithatë, interpretimet mbi protestat mbeten të ndara politikisht. Vuçiç ka argumentuar se zhvillimet janë ndikuar edhe nga faktorë të jashtëm dhe ka folur për një “revolucion me ngjyra”, ndërsa kundërshtarët e tij dhe pjesë të shoqërisë civile i kanë paraqitur protestat kryesisht si kërkesë për përgjegjshmëri institucionale dhe ndryshim politik.
Një test për institucionet serbe
Për IFIMES, rëndësia e zgjedhjeve të 25 tetorit nuk lidhet vetëm me pyetjen se kush do të formojë qeverinë e ardhshme.
Instituti identifikon disa çështje të ndërlidhura: nëse ndryshimi në krye të shtetit do të sjellë një ndarje më të qartë mes institucioneve shtetërore dhe politikës partiake; nëse procesi zgjedhor do të gëzojë besim të mjaftueshëm në të gjithë spektrin politik dhe shoqëror; nëse Serbia do të vazhdojë rrugën drejt BE-së duke ruajtur njëkohësisht marrëdhëniet me Rusinë dhe Kinën; si dhe nëse mobilizimi i muajve të fundit do të krijojë hapësirë për dialog institucional mes autoriteteve, studentëve, opozitës dhe shoqërisë civile.
Këto çështje marrin rëndësi edhe në kuadër të procesit të integrimit të Serbisë në Bashkimin Evropian. IFIMES vëren se BE-ja ka vijuar të fokusohet te reforma në drejtësi, lufta kundër korrupsionit, liria dhe pluralizmi i medias, si dhe mekanizmat institucionalë të kontrollit dhe balancës.
Beogradi mes Brukselit, Moskës, Pekinit dhe Uashingtonit
Zgjedhjet zhvillohen gjithashtu në një mjedis kompleks të politikës së jashtme.
Gjatë presidencës së Vuçiçit, Serbia ka kërkuar të ruajë marrëdhënie me disa qendra konkurruese të fuqisë globale. Beogradi ka vijuar objektivin strategjik të anëtarësimit në BE, ndërsa nuk është bashkuar me sanksionet ndaj Rusisë dhe ka ruajtur lidhjet politike dhe ekonomike me Kinën.
IFIMES e përshkruan këtë qasje si një lloj “redundance strategjike”, përmes së cilës Serbia mban paralelisht disa kanale politike, ekonomike dhe diplomatike. Sipas analizës, kjo i ka dhënë Beogradit hapësirë për manovrim diplomatik, por njëkohësisht ka rritur pritshmëritë dhe presionet nga partnerët e ndryshëm ndërkombëtarë.
Kosova mbetet një pikë kyçe
Një tjetër çështje e rëndësishme për qeverinë e ardhshme do të jenë marrëdhëniet me Kosovën.
IFIMES e cilëson Kosovën si një nga çështjet më të rëndësishme të politikës së jashtme dhe të sigurisë së Serbisë. Gjatë mandatit të fundit presidencial, Vuçiç ka vijuar të balancojë presionin ndërkombëtar, dialogun me Prishtinën dhe pritshmëritë e brendshme politike.
Sipas analizës, konfigurimi i ardhshëm politik në Beograd do të ketë ndikim në vazhdimin e dialogut Beograd–Prishtinë dhe në zbatimin e angazhimeve të lidhura me procesin e integrimit evropian të Serbisë. BE-ja ka theksuar rëndësinë e dialogut dhe zbatimit të Marrëveshjes së Ohrit për sigurinë rajonale dhe rrugën evropiane të Serbisë.
A po përfundon epoka e Vuçiçit apo po ndryshon forma e saj?
Kjo është një nga pyetjet qendrore të tranzicionit politik në Serbi.
Kushtetuta nuk e lejon Vuçiçin të kërkojë një mandat të tretë presidencial. Por kandidatura e tij e shpallur për kryeministër tregon se përfundimi i presidencës nuk nënkupton domosdoshmërisht përfundimin e rolit të tij politik.
Nëse ai kalon nga presidenca në kryeministri, Serbia do të përjetonte një ndryshim të rëndësishëm në konfigurimin institucional, por jo domosdoshmërisht edhe në qendrën e ndikimit politik.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia e zgjedhjeve të 25 tetorit: ato nuk do të përcaktojnë vetëm përbërjen e parlamentit dhe qeverisë së ardhshme, por do të tregojnë edhe se si do të riformatohet sistemi politik serb pas përfundimit të presidencës së Vuçiçit.
Katër pyetje për Serbinë pas zgjedhjeve
Sipas IFIMES, Serbia përballet me të paktën katër çështje të ndërlidhura në këtë fazë:
- nëse ndryshimi në krye të shtetit do të sjellë një ndarje reale mes institucioneve shtetërore dhe politikës partiake;
- nëse procesi zgjedhor do të gëzojë besim të mjaftueshëm në shoqërinë serbe;
- nëse Serbia do të mund të vazhdojë rrugën evropiane duke ruajtur njëkohësisht marrëdhëniet me Rusinë dhe Kinën;
- dhe nëse mobilizimi i muajve të fundit do të krijojë hapësirë për dialog institucional mes pushtetit, studentëve, opozitës dhe shoqërisë civile.
Këto çështje do të jenë të rëndësishme për mënyrën se si do të zhvillohet faza e ardhshme politike e Serbisë.
Çfarë vjen pas 25 tetorit?
Sipas analizës së IFIMES, zgjedhjet e parakohshme parlamentare janë më shumë se një garë elektorale. Ato përkojnë me një rishikim më të gjerë të konfigurimit institucional dhe politik të Serbisë.
Vuçiç largohet nga presidenca pas dy mandatesh, por mbetet një figurë qendrore në skenën politike dhe ka shpallur synimin për të kandiduar për kryeministër. Për këtë arsye, kalimi nga një post institucional në tjetrin mund të shënojë një ndryshim formal, ndërsa ndikimi politik i tij mund të vazhdojë të jetë një faktor i rëndësishëm në zhvillimet e ardhshme.
Në përfundim, IFIMES thekson se stabiliteti afatgjatë i Serbisë nuk do të varet vetëm nga marrëdhëniet me Uashingtonin, Brukselin, Moskën dhe Pekinin, por edhe nga cilësia e institucioneve të brendshme, besimi publik te procesi zgjedhor, sundimi i ligjit dhe aftësia e aktorëve politikë dhe shoqërorë për të zgjidhur mosmarrëveshjet përmes institucioneve.
Zgjedhjet e 25 tetorit do të jenë, në këtë kuptim, një moment i rëndësishëm për të kuptuar nëse Serbia po hyn në një fazë të re institucionale apo në një riformatim të ekuilibrit ekzistues politik.
© 2026 Argumentum
