Miodrag Vllahoviç*
Përktheu për Argumentum.al: Xhelal FEJZA
Vërshimi i “non pejperve” dhe ideve të përsëritura, sipas të cilave problemet balllkanike do të zgjedheshin me fshirjen e ndonjë shteti, nëpërmjet ndryshimeve të kufinjve apo shkëmbimit të territoreve, këto ditë kishte finalen logjike: “dokumenti jozyrtar” i fundit ofron perspektivën europiane të kthyer së prapthi. A mos më pak të interesuarit për Europën ndër ne u dashka të jenë boshti dhe lokomotiva drejt antarsimit në BE? Vështirë vërtetë- kur vendi dhe problemi më i madh i rajonit ku bëjmë pjesë, por edhe favoriti më i madh i Eropës, të na udhëheqë drejt institucioneve dhe vlerave europiane. Kush të rrojë le ta tregojë!
Ende pa u tharë boja e të parit, le më pastaj të fundit, ndër gjysëm-dokumentet jozyrtarë që në të folurën tonë të përditëshme janë quajtur “non pejper”, shprehje kjo me prejardhje nga bisedimet dhe pazarllëqet multilaterale, menjëherë u kalua në “mohimin” dhe “dënimin e vendosur” të tyre- nga pothuajse të gjithë adresat dhe ekspertizat (nga ato të vërtetat) diplomatike.
Sëpaku në rrafshin publik nuk ekziston ndonjë instancë zyrtare në diplomacinë ndërkombëtare e cila, pak a shumë në mënyrë të dukshme, dhe që merret me këto territoret tona, që nuk është distancuar nga idetë dhe propozimet që paraqiten, në mënyrë pak a shumë eksplicite, për ndarjen e Bosnjë e Hercegovins dhe kënaqjen e orekseve të projekteve shtetmëdha ballkanike.
Rëndësia e ,,Non Pejperve“
Një lexim i shpejtë dhe krahasimi i përmbajtjeve të këtyre jo-dokumenteve, me një dozë të caktuar thjeshtëzimi, mund të shpjerë te disa emërues të përbashkët, të cilët – pa marrë parasysh autorët e përmendur apo të hamendësuar- vërtetë flasin për gjendjen e sotme në Ballkan, por, ndoshta më shumë, dhe ajo që është më e rëndësishmja, për gjendjen e gjërave dhe atmosferën që mbretëron “nëpër koridoret” e diplomacisë brukseliane dhe nëpër qendrat e rëndësishme europiane.
Pra:
E para, këto letra- kur mblidhen të gjitha dhe kur shkojmë deri në thelb të problemit- dëshmojnë mbi dështimin e idesë mbi Bosnjë e Hercegovinën.
Që të jemi të qartë- këto tekste pohojnë përhumbjen shumëdekadëshe, mungesën e vullnetit, interesit dhe veprimit nga ana e atyre në bashkësinë ndërkombëtare, dhe në radhë të parë të atyre më të rëndësishëmve dhe më me shumë përgjegjësi- Bashkimit Europian, për të gjetur vilajetin boshnjak modele, forca politike dhe njerëz që të jenë të aftë ta bashkojnë përsëri këtë vend dhe ta shpien drejt BE-së nëpërmjet rrugës qytetare dhe demokratike.
Themel për një vlerësim të këtillë jo fort të këndshëm është Marrëveshja e Dejtonit, së cilës ka kohë që i ka kaluar arësyeja e ekzistencës dhe rëndësia. Ndalimi i luftës është një gjë, ndërsa rikthimi në rrymat e një sistemi dhe shoqërie funksionale është tjetër gjë. Partnerët amerikanë dhe europianë prej (shumë) kohësh mbështeten në lëshime, tolerancë dhe pajtim të atyre forcave të cilave Marrëveshja e Dejtonit nuk u ka pëlqyer kurrë (sepse, natyrisht ishte “e padrejtë” dhe “antiserbe”), në mënyrë që, me kalimin e kohës dhe nëpërmjet një sërë treguesish mbi jofunksionalitetin e rendit të vendosur dhe strukturës së brendshme super të ndërlikuar, është bërë “libër i shenjtë” (dhe kjo jo vetëm për Banja Llukën) i cili kurrsesi nuk duhet ndryshuar, domethënë amenduar.
Rezultati i një shterpësie të tejzgjatur, joefikasiteti dhe mungese për të ardhur keq të unitetit të politikës boshnjako-hercegovase (të cilën veprimtaria e diplomacisë së Trampit e shpuri deri në faqen dhe kapitullin e fundit të kësaj historie të trishtë)- solli, “në mënyrë logjikisht europiane”, idetë gjysëmanonime dhe propozime të tipit sipas të cilit problemi eleminohet në një mënyrë të tillë- duke mos e konsideruar më problem. Pra – nuk ka Bosnjë e Hercegovinë- nuk ka edhe problem. Ngjet paksa e hidhët, por iniciativa diplomatike e formular në këto letra pa nënëshkrim, është pikërisht kjo. E kemi thënë tashmë se një logjikë e tillë është thellësisht antieuropiane. Ajo kërcënon mbijetesën e të gjithë vendeve në këtë pjesë të Ballkanit dhe jo vetëm atë të Bosnjë e Hercegovinës.
Pozicioni i Serbisë
E dyta, por gjithsesi e lidhur ngushtë me atë të parën më sipër, pozicioni i Serbisë ka sjellë promovim dhe mbështetje të re në shumë adresa europiane. Madje edhe ata që disi më hollë dhe në mënyrë më të detajuar ndjekin kushtet euro-ballkanike, kanë mbetur të shtangur nga shkalla e mbështetjes jokritike të cilën presidenti serb dhe struktura e tij politiko-ushtarake (e cila është e orientuar në mënyë tejet të qartë dhe publikisht drejt partneritetit me vende që nuk i përkasin aleancës euro-atlantike), gëzon në Parisin zyrtar dhe, le të themi kështu, edhe në Berlin.
Refleksi i këtij fenomeni te Brukseli zyrtar është i paevitueshëm, e kësisoj skenari i pakuptueshëm dhe jologjik vazhdon: sa më shumë zyrtarët serbë godasin raportet e fqinjësisë së mirë në Rajon, sa më shpesh që bëjnë deklarata dhe thirrje për “rinovimin e shtetit në të cilin të jetojnë të gjithë serbët” edhe përkundër faktit, sipas asaj që lexojmë, se u dhurojnë mentorëve të tyre rusë copa të futura në kroniza të avionit të NATO-s të rrëzuar mbi Serbi në vitin 1999- shprehjet e mbështetjes nga ana europiane janë gjithnjë e më të forta! Për më tepër-Serbia krahas të tjerave, është “darovitur” edhe me faktin se, kohët e fundit, dokumentet zyrtare të BE-së në lidhje me bisedimet dhe programit të (pa)mundshëm për antarsimin e ardhshëm kanë të bëjnë me…. “Serbinë dhe Malin e Zi”?!
Gjithsesi kjo është njjë hollësi, por kur këtë pozicioni nënështres dhe margjinalizues të Malit të Zi (pozicion i cili askënd në qeverinë aktuale të Malit të Zi nuk e shqetëson, përkundrazi!) e krahasojmë e faktin e thjeshtë se Mali i Zi i ka hapur të gjithë kapitujt, ndërsa Serbia, nëse ndonjëherë arrin ti hapë, ka, në fund të fundit, edhe një “kapitull” shtesë- Kosovën.
“FORMULA“ EUROPIANE
Me këtë rast nuk do ta kujtojmë përfaqësuesin e lartë të BE-së Borellin për këtë të vërtetë të thjeshtë, sepse gafa e tij në lidhje me kapitujt e famshëm kaloi gati pa u vënë ré- për të mos thënë me njëfarë miratimi të heshtur. Për dikë hollësi, për dike tjetër lapsus simpatik- por për Malin e Zi një gjykim i dhënë mes rreshtave! Natyrisht, pa ndonjë reaksion të Podgoricës zyrtare, për të cilën heshtja nëpërmjet margjinalizimit dhe lënia mënjanë e të gjithë interesave shtetërore malazeze – është veçoria më europiane.
Në çdo rast, situata nga pala serbe dhe ajo europiane, ngjet me formulën e re të BE-së, e cila, jehon nëpër Serbi dhe përreth: “Nuk jeni ju në gjendje ta gaboni aq shumë sesa ne jemi në gjendje tu mbështetim!”.
E treta, një pozicion i tillë dhe logjika e burokracisë së BE-së tingëllon ndryshe në Mal të Zi, por edhe në të gjithë fqinjët tjerë të përbashkët, deri në Maqedoninë e Veriut. Të ngarkuar, gjithsecili me hallet dhe problemet e tij, fqinjëve të Serbisë nuk u ka mbetur gjë tjetër veçse, në mungesë të politikave autentike dhe të besueshme (siç është më së shumti, por më i trishtueshmi, devijimi aktual i politikës së jashtme malazeze në dhjetë vitet e fundit, rasti më i qartë në Malin tonë të Zi), presin rikthimin e diplomacisë amerikane në Ballkanin Perëndimor.
“Kalorsia” amerikane duhet ta shpëtojë rajonin nga eksperimentet e reja, për të cilët, përveç boshtit të përmendur më lart franko-gjerman, sipas disa informacioneve, është përsëri dakord edhe Sllovenia- kësaj here jo nëpërmjet Janshës, por (paksa befasuese kjo) nëpërmjet presidentit Pahor.
Le të shohim se kur dhe si diplomacia amerikane “do të kthehet në Ballkan”, domethënë do ti paraqesë më qartë modelet e saj dhe propozimet “post-Tramp” për Ballkanin Perëndimor. Më mirë shpejt se vonë do thonin ata të cilët, te iniciativa e cila tani po i faturohet Borut Pahorit, madje direkt para Samitit rajonal që fillon sot në Slloveni (Procesi Brdo-Brioni), kanë konstatuar diçka më të rëndë dhe më serioze sesa definicioni i thjeshtë se Serbia ”është vendi qendror dhe më i rëndësishëm” i Rajonit dhe se bash ajo duhet të tërheqë pas vetes pjesën tjetër të tij drejt antarsimit në Bashkimin Europian.
BALlKANI PERËNDIMOR NË DHOMËN E PRITJES
Sepse, e katërta dhe më e rëndësishmja, një projeksin dhe logjikë e këtillë mbi perspektivënm europiane të vendeve në këtë pjesën tonë të Ballkanit Perëndimor, tregon dhe flet qartë për një proces dhe prirje tjetër. Kjo në një afat të shkurtër mund të përcaktohej se pengim, domethënë shtyrje e agjendës europiane për Ballkanin Perëndimor, gjë e cila në një perspektivë të cilën tani është vështirë të përcaktohet, do të shndërrohej në një situatë në të cilën Rajoni nuk mundet dhe as nuk duhet të hyë në BE, por duhet të kërkojë modele, mekanizma dhe kuadre të cilët atëherë, në një të ardhme të afërt apo të largët pra, do të jenë “të vetmit të mundshmit” për këtë periferi të Europës.
Kjo nuk se është ndonjë ide apo interpretim i ri që është produkt i ndonjëfarë impovizimi të çastit. Janë përmendur tashmë projekte të ngashme si “Mini Shengeni”, BE-ja “B”. Dhjetë vitet e fundit këto iniciativa janë hedhur në publik dhe promovuar në mënyrë sporadike. E ne jemi pas çuditur se çfarë u dashkan të gjithë këto- kur kemi CEFTA-n e kësisoj problemi i “fluksit të lirë injerëzve, mallrave dhe kapitaleve” në Ballkanin Perëndimor është i zgjidhur, ose sëpaku është instaluar një platformë dhe kuadër efikas për bashkëpunimin e vendeve të cilt për shumë gjëra nuk bien dakord me njëri tjetrin, madje edhe për atë se cili dhe si duhet të ekzistojë. Por tani morëm përgjigjen.
Me fjalë të tjera: duhet marrë në konsideratë dhe duhet “injoruar elefanti në dyqan” (nuk po e përmendim veçse në këtë mënyrë kompleksin serbo-kosovar, por edhe faktin se pesë vende antare të BE-së nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës) dhe se na u dashka promovuar plani më pak i mundur dhe më me pak shanse nga të gjithë planet: Serbia e Vuçiçit në krye të kolonës!
Reaksionet kanë filluar të arrijnë dhe, para apo pas rikthimit amerikan në proceset rajonale, gjithsesi do të tregojnë se këtë kolonë të re të BE-së, të udhëhequr nga Serbia, nuk ka për të qënë e lehtë dhe ndoshta as e mundur të formohet. Nuk ka kolonë të përbërë vetëm nga një vend, për këtë ndoshta bien dkord të gjithë, madje edhe ata “partnerë jashtëballkanikë që nuk janë pjesë e konfiguracioneve euroatlantike” dhe të cilët, le ta themi kështu, shumë prej këtyre non pejperve dhe projeksioneve të tjera, thjesht i injorojnë. Duket sikur këto vende të mëdha dhe të fuqishme nuk ekzistojnë dhe sikur vetëm po të presin që Brukseli dhe aleatët të eksperimentojnë bash çdo ide.
REALITETI DHE E ARDHMJA
Natyrisht, “Europa e bashkuar dhe e lirë” është qëllimi jonë i përbashkët. Ose sëpaku ka qënë që ga Lufta e Dytë Botërore e deri në ditët tona. Por kjo konstante këto vitet e fundit sikur është gërryer nën peshën e krizës dhe mossuksesve e problemeve politike dhe ekonomike. Kjo duhet pranuar derisa europianët, nga të dyja anët e kufirit Shengen, do të jenë në gjendje të bëjnë diçka.
Alternativa për këtë realitet të keq mbetet e paqartë dhe, në segmente të rëndësishme edhe e panjohur. Ajo që të shqetëson akoma më shumë është edhe krijimi i rrethanave historike, ballkanike, europiane dhe atlantike, por edhe në anën Lindore të globit, të cilat neve nga “nga perspektiva e qartë europiane” dhe “mbështetja e fortë për të ardhmen europiane të Malit të Zi/Ballkanit” (gjë për të cilat këtyre ditëve po lexojmë nëpër informacionet zyrtare, të cilën e kemi dëgjuar shumë herë dhe për këtë besueshmëria e tyre ka mbetur e paprekur, madje edhe atëherë kur do të besonim se te autorët e tyre orientimi properëndimor është i rëndësishëm), mund të shpien, në mënyrë të qartë dhe logjike, te një e ardhme jo-Be ose jashtë-BE e vendit tonë dhe vendeve përreth nesh.
Për këtë “EuroBallkani” është realiteti jonë, dhe me shmë mundësi, edhe e ardhmja jonë. Më qartë: Europë dhe europiane me shumicë në fjalime, propagandë dhe në nivel teoriko-hipotetik, në premtime dhe kortezi diplomatike, por realisht, Ballkan dhe ballkanike si realitet dhe prspektivë e dukshme, nën udhëheqjen e forcave jo-europiane dhe anti-atalantike, tonat vendase dhe nga jashtë.
EuroBallkani- tingëllon bukur dhe nuk kërkon shumë mundim,madje nuk ka nevojë për asnjë non-pejper.
(*Autori, Miodrag Vllahoviç ka qënë Ministër i jashtëm i Malit të Zi në vitet 2004-2006 dhe ambasador i këtij shteti në SHBA, Kanada, Islandë dhe Vatikan)
https://www.pobjeda.me/clanak/eurobalkanija
© Argumentum
