Në Nivici u nënshkrua një marrëveshje që e institucionalizon Maqedoninë si vend të kategorisë së dytë, thotë në një intervistë për MKD.mk James Petifer, profesor i historisë në Universitetin e Oksfordit, i cili edhe para nënshkrimit bëri thirrje për ndalimin e riemërtimit të shtetit maqedonas dhe të gjithë paketën e ndryshimeve kushtetuese lidhur me të.
Në bisedën për MKD.mk, me gazetarin e mirënjohur maqedonas Alexander Damovski, Profesor Petifer flet edhe për naivitetin e autoriteteve maqedonase në premtimet dhe lojërat e bashkësisë ndërkombëtare për anëtarësimin e Maqedonisë në BE dhe NATO.
Argumentum.al sjell në shqip intervistën e plotë të Profesor Petifer i cili është autor i 11 librave mbi Ballkanin post-osman dhe jep mësim të historisë në Universitetin e Oksfordit.
***
Si mund t’i përkufizoni të gjitha këto që i ndodhin Maqedonisë që nga fillimi i pavarësisë së saj – presionet për ndryshimin e flamurit, emrit, refuzimi i pakicës maqedonase në Greqi dhe Bullgari, mohimi i gjuhës, i identitetit… dhe të gjitha këto në emër të integrimit në NATO dhe BE?
-E kam njohur Maqedoninë që kur ishte republikë socialiste. Mendoj se ekzistenca i Maqedonisë nuk u njoh asnjëherë nga fqinjët që atëherë. Komuniteti ndërkombëtar bëri një gabim të madh duke mos bërë një deklaratë të qartë për Maqedoninë, duke mos treguar një përkushtim të qartë dhe duke mos e njohur kurrë si të pavarur. Është rekomanduar përsëri në raportin Ahren.
Por Britania dhe Franca nuk e pranuan këtë, duke dashur të ruajnë Jugosllavinë. Për një kohë të gjatë ata ndoqën politikën për të ruajtur Jugosllavinë. Prandaj jemi këtu ku jemi. Shumica e problemeve kanë rrënjë që atëherë. Kuptohet se Greqia dhe Bullgaria, duke mbrojtur interesat e tyre kombëtare, e shfrytëzuan të drejtën e vetos për anëtarësimin e Maqedonisë në NATO dhe BE, sepse ishin anëtarët e vetëm të BE-së dhe NATO-s nga rajoni. Nuk ishte një situatë e mirë. Marrëveshja e Ohrit ishte e nevojshme. Por duhet të ishte ndalur me kaq. Marrëveshja e Prespës është një hap prapa nga kjo. Një hap serioz prapa. Greqisë i është dhënë shumë. Dhe njerëzit u poshtëruan këtu, në Maqedoni.
A ishte kundërshtimi i Francës dhe Britanisë ndaj shpërbërjes së Jugosllavisë, siç thatë ju, pikërisht për shkak të interesit për mbijetesën e Jugosllavisë, apo arsyet janë shumë më tepër në lidhjet historike?
-Franca dhe Britania në fakt krijuan Jugosllavinë. Periudha pas Traktatit të Versajës është pjesa kur lidershipi politik britanik dha një kontribut të madh për Jugosllavinë, si shtet klient. Gjatë Luftës së Dytë Botërore britanikët ishin shumë mirënjohës ndaj Titos. Ne kemi pasur edhe atë pozicion të veçantë gjatë Luftës së Ftohtë. Por ne nuk e shfrytëzuam mirë atë pozicion. Këtu ngjanim më shumë si Serbi, jo me Jugosllavi. Sipas meje, Maqedonisë as atëherë nuk iu dhanë të drejta të denjë.
Pse të gjitha këto, të paktën, kërkesa absurde të fqinjëve të Maqedonisë janë gjithmonë të pranueshme dhe të kuptueshme për bashkësinë ndërkombëtare?
-Shumë qeveri maqedonase mendonin se do të shpërbleheshin me sjellje të mirë. Por sjellja e mirë gjithmonë sillte poshtërime gjithnjë e më të mëdha.
Marrëveshja e Prespës është gjëja më e keqe. Kjo marrëveshje e institucionalizon Maqedoninë si vend të kategorisë së dytë. Vetoja greke për anëtarësimin në NATO ishte një prioritet. NATO kishte një problem me zgjerimin. Këtë e shohim edhe sot me shembullin e Ukrainës, ku pamë sesi ekspansioni shkakton dëme të mëdha. Kjo është arsyeja e konfliktit në Ukrainë. E njëjta gjë këtu. Maqedonia ka qenë gjithmonë mike e mirë e NATO-s, sidomos gjatë luftës në Kosovë, pranimit të refugjatëve, vendi hapi kazerma dhe infrastrukturë për forcat e NATO-s. Por ajo kurrë nuk u shpërblye për këtë. Autoritetet në Shkup u trajtuan shumë keq. Këtë problem e kemi edhe sot.
Kush, sipas jush, është fajtor për të gjitha këto – dobësia e autoriteteve në Maqedoni, përulësia e tyre në raport me interesat e bashkësisë ndërkombëtare apo paskrupulltizmi i vetë bashkësisë ndërkombëtare dhe interesave të saj?
-Nuk bëhet fjalë për dobësi, por për naivitet. Ata besuan gjithçka që u tha në lidhje me anëtarësimin në BE dhe se gjërat do të ndodhnin shpejt. Sigurisht, kjo nuk ndodhi dhe dyshoj se do të ndodhë ndonjëherë. Ata u mashtruan. Njerëzit në vendet e vogla mësohen me këtë, dhe mendoj se kjo u krijua edhe gjatë luftës në Jugosllavi. U krijuan mekanizma shumë të sofistikuar, të cilët kontrollonin elitat politike këtu. Tani kemi shumë intelektualë të pavarur, por kjo varësi ka ekzistuar për një kohë të gjatë. Ata besuan në premtimet që nuk duhej t’i kishin. Besohej në të ashtuquajturin kërcënim i madh rus, i cili nuk ekzistonte këtu. Rusia ka pasur një pozicion legjitim këtu për një kohë të gjatë, mik i kishës dhe kulturës tradicionale dhe për shkak të lidhjeve historike. Rusia, natyrisht, si çdo fuqi e madhe, dëshiron të rrisë ndikimin e saj këtu, por kjo nuk u bë kurrë këtu me një kërcënim ushtarak. Prandaj ishte e nevojshme që Maqedonia të anëtarësohej shpejt në NATO, si mike e mirë e NATO-s, edhe pse nuk kishte asnjë arsye të bazuar për këtë. Kështu ishte situata atëherë.
Ju thatë se është dashur të ndërpritet me Marrëveshjen e Ohrit. Por nuk kishin fund presioneve dhe lojërave të pista të bashkësisë ndërkombëtare në raport me Maqedoninë?
-Qëndrimi im këtu është se respektimi i të drejtave të njeriut duhet të jetë i barabartë kudo në Evropë, në botë. Këto parime duhet të zbatohen kudo. Unë kam qenë shumë aktiv në këto 50 vitet e fundit, kryesisht me miqtë e mi Arben Xhaferi dhe Menduh Thaçi, sa i përket të drejtave të shqiptarëve, që ishte e nevojshme në atë kohë. Marrëveshja e Ohrit e zgjidhi atë domosdoshmëri në raport me shqiptarët në Maqedoni. Dhe ata duhet ta kuptojnë këtë. Shqiptarët janë të rëndësishëm për Maqedoninë, kontributi i tyre për këtë vend është i konsiderueshëm, por duhet ta dinë se këtu janë pakicë me 25 për qind të popullsisë. Ata janë komunitet pakicë në Maqedoni, kultura e tyre është pakicë dhe këtë duhet ta kuptojnë. Udhëheqja e tyre aktuale duhet ta kuptojë këtë.
Po respektimi i të drejtave të njeriut të maqedonasve në Bullgari, në Greqi? Askujt nuk i intereson kjo dhe të dyja vendet janë anëtare të BE-së.
-Në librin tonë, ne u përpoqëm të eksploronim historinë e komunitetit që jeton në rajonin e Prespës. Është një komunitet kulturor strategjik në Prespë. Një pjesë e madhe e tyre duan të qëndrojnë atje, të jenë shtetas grekë, por janë të ndryshëm, kanë kulturën dhe historinë e tyre, disa prej tyre kërkojnë dëmshpërblim për pronën e tyre të konfiskuar sepse prindërit e tyre kishin një pozicion tjetër politik gjatë Luftës Civile. Këta nuk janë vetëm maqedonas, por edhe vlleh… Po, këto pyetje janë ende këtu, të hapura.
Por zgjat shumë.
-Po. Janë kryer krime të rënda për të drejtat e njeriut dhe kjo duhet të dëmshpërblehet, të paguhen dëmshpërblimet…
Marrëveshja e Prespës, me kusht e mbylli çështjen me Greqinë, kështu që tani vijojnë negociatat me Bullgarinë. Dhe përsëri, historia është çështja kryesore, ne po kërkojmë një lloj historie të përbashkët, a mund të flasim për një lloj historie të përbashkët?
-Ajo që unë mendoj për këtë komision historik që në fillim është se korniza e atij koncepti të punës është e gabuar. Ai supozon se ka identitete të veçanta kombëtare. Para vitit 1939, dhe patjetër para Luftës së Parë Botërore, këtu kishte shumë identitete, qytetarë të Perandorisë Osmane, kishte njerëz që flisnin gjuhën maqedonase dhe ishin besnikë ndaj kishës bullgare të mbështetur nga Sulltani. Edhe sot kemi njerëz me identitete të shumëfishta, nëse jeton në Francë, je francez, por edhe qytetar i BE-së. Historianëve iu kërkua ta thjeshtonin atë identitet dhe të krijonin një konsensus artificial. U shty nga Brukseli. Është një qasje krejtësisht e gabuar, totalitare, e rrezikshme dhe e pazbatueshme.
A mund t’i zgjidhë vërtet anëtarësimi në BE, të mbulojë të gjitha këto probleme, siç po përpiqet të na bindë Brukseli?
-Po, kështu thonë burokratët europianë. Ata gjithmonë kanë thënë se kështu do të zgjidhen të gjitha problemet dhe nuk ka ndodhur kurrë.
Pse?
-Sepse ato institucione transnacionale nuk funksionuan mirë, ndoshta idealet ishin të larta, por shtetet kombëtare janë institucione të rëndësishme për njerëzit normalë. Në Britani ne kemi një traditë të pasur demokratike parlamentare dhe një monarki funksionale dhe gjithmonë na është kërkuar që të transferojmë disa të drejta në Bruksel, të drejta për të cilat kemi vdekur gjatë historisë. Në këtë kuptim, për ne, Brukseli është armik i demokracisë.
Shtetet kombe po bëhen gjithnjë e më të rëndësishme si kundërpeshë ndaj këtij koncepti. A mund të na çojë ky proces drejt një BE-je të re apo mbylljes së BE-së?
BE-ja duhet të ndryshojë. Dhe mbështetësit e BE-së shohin se diçka nuk po funksionon. Njerëz si Orbán nuk kanë asgjë të përbashkët me drejtuesit e Belgjikës, Danimarkës… Italia do të jetë një shembull interesant. Meloni është një udhëheqëse e talentuar, një folëse e shkëlqyer dhe nuk shoh askënd që mund ta ndalojë atë.
Në librin tuaj metaforën e ngjarjeve në Maqedoni e lidhni me liqenet – Marrëveshja e Ohrit, Marrëveshja e Prespës… Kemi edhe liqenin e Dojranit. A duhet të presim një marrëveshje tjetër të Dojranit?
-Varet nga çfarë. Nëse bëhet fjalë për të drejtat e njeriut të maqedonasve në fqinjësi, po, pse jo. Por sinqerisht nuk e shoh që një gjë e tillë është e mundur. Sot në Greqi ka shumë njerëz që do të donin një debat të hapur për Maqedoninë, dhe ky nuk ishte rasti 30, 40 vjet më parë. Edhe maqedonasit në Greqi kanë probleme serioze me gjendjen ekonomike, njerëzit po shpërngulen…
Në Bullgari është më keq.
-Po. Situata është e vështirë edhe atje. Unë besoj se shumë vende evropiane nuk po u tregojnë votuesve të tyre pamjen e vërtetë të asaj që po ndodh këtu në Ukrainë.
A mund të nënkuptojnë zhvillimet në Ukrainë një lloj kthese, një lloj ndryshimi në drejtim të drejtimit të politikës botërore?
-Rusia dhe Kina janë vende të mëdha, të forta. Nuk kam një top kristal në duar, por fillimisht lufta duhet të ndalet, me luftë nuk ka zgjidhje. Dhe furnizimi i Kievit me armë nuk çon në një zgjidhje. Ukraina ka pasur gjithmonë probleme serioze, nuk ka qenë kurrë një vend demokratik. Ajo ishte gjithmonë subjekt i kontrollit. Ushqimi, si gazi natyror, është një çështje e madhe në politikën botërore. Ka shumë grupe lobimi, qëllimi i të cilëve nuk është ta zgjidhin problemin në mënyrë paqësore.
Ne me kënaqësi lejuam që Kroacia, Bosnja dhe Hercegovina dhe Kosova të ndahen dhe tani nuk kemi asnjë të drejtë morale ta parandalojmë këtë për Donetsk. Nëse duan të shkëputen, e kanë këtë të drejtë. Maqedonia duhet të ndërtojë marrëdhënie normale me Rusinë për të përfituar nga të gjitha përfitimet. Vuçiq është një lider shumë i qartë dhe ka një qëndrim të qartë, për të cilin merr mbështetje të madhe nga populli serb. Ata e bënë zgjedhjen.
Përshtati në shqip: Argumentum.al
