Dr. Srđa Pavlović*
Mali i Zi është në një pikë që mund të përkufizohet si një lloj pikë kthese kur bëhet fjalë për partneritete strategjike që do të përcaktojnë vijën e zhvillimit të ardhshëm të shtetit dhe shoqërisë. Është, për të përdorur një referencë kinematografike, Udhëkryqi proverbial i Misisipit, nga filmi hollivudian me të njëjtin emër në të cilin, nëse nuk jemi të mençur, mund t’ia shesim lehtësisht shpirtin tonë kolektiv Djallit.
Jetojmë në një kohë ndryshimesh të rëndësishme gjeostrategjike dhe një shpërbërjeje intensive të elementëve të rendit dhe ligjit ndërkombëtar, mbi të cilët bota ka funksionuar për shtatëdhjetë vitet e fundit ose më shumë. Rendi ndërkombëtar i krijuar pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore nuk ekziston më si një model funksional. Kjo është pasojë e vendimit të krijuesit kryesor të këtij modeli, administratës së Shteteve të Bashkuara, për të dekonstruktuar rendin ndërkombëtar ekzistues dhe normat ligjore mbi të cilat ai bazohej. Ky zhvillim i ngjarjeve i detyroi shtetet më të vogla të merrnin një vendim të vështirë dhe të zgjidhnin ombrellën mbrojtëse të njërës prej palëve në Luftën e re të Ftohtë.
Unë besoj se, në vorbullën e përballjes bashkëkohore midis regjimit autoritar të pushtetit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe strukturave politike që udhëheqin një Evropë të bashkuar (forca e atij uniteti mund dhe duhet të diskutohet), shtetet e vogla duhet të drejtohen drejt strukturave gjeografikisht më të ngushta të integrimit me të cilat ndajnë vlera themelore qytetëruese. Ajo që nuk duhet bërë është të fshihesh në një cep, të mbyllësh sytë dhe të heshtësh derisa të kalojë stuhia proverbiale.
Forca ushtarake dhe financiare e ish-partnerit tonë transatlantik nuk duhet të jetë kriteri bazë apo edhe i vetëm për zgjedhjet e politikës së jashtme të Malit të Zi. E njëjta gjë vlen edhe për shpresën për një partneritet me Rusinë. Nuk duhet të harrojmë se frika nga një mbrojtës i fuqishëm dhe servilizmi që një frikë e tillë prodhon në mënyrë të pashmangshme, nuk kanë qenë kurrë, as nuk mund të jenë, themeli i progresit. Ka edhe emra të tjerë për këtë, të cilët nuk do t’i shpjegoj këtu.
Zgjedhja e një partneri strategjik në rrugën e zhvillimit të mëtejshëm duhet të bëhet në bazë të vlerave të përbashkëta qytetëruese të lartpërmendura. Ky kriter tregon qartë se vetëm Bashkimi Evropian është “shtëpia malazeze” e re dhe e ardhshme, dhe se banaliteti i mëparshëm i vlefshëm rreth “integrimeve euroatlantike” është sot jofunksional dhe i veçantë, domethënë se vetëm pjesa “euro” mbetet prej saj. Megjithatë, pavarësisht se sa e prekshme është sot, ky kuadër “euro” është vendi i vetëm i vërtetë për një “shtëpi malazeze” të re.
Është jashtëzakonisht e rëndësishme për qytetarët që strukturat në pushtet të ofrojnë një përgjigje për pyetjen politike bashkëkohore (si të jashtme ashtu edhe të brendshme): çfarë lloj Mali të Zi do të kalojë pragun e kësaj shtëpie të re?
Fakti që ata nuk ofrojnë një përgjigje për këtë pyetje mund të kuptohet si një konfirmim i shpërfilljes së tyre për publikun ose si një shenjë e një mungese themelore interesi për efektet reale reformuese të integrimit në BE. Një deklaratë më radikale mund ta interpretonte këtë mungesë interesi si një pengesë aktive të procesit të integrimit në BE për shtetin e Malit të Zi. Dinamika aktuale e miratimit të zgjidhjeve ligjore të orientuara drejt Europës si një kusht i rëndësishëm për anëtarësimin e Malit të Zi ngre dyshimin se interpretimet e lartpërmendura nuk përjashtojnë njëra-tjetrën.
Nuk ka dyshim se administrata në Bruksel po i ofron Malit të Zi një shans unik për t’u bërë anëtari i ardhshëm i Bashkimit Evropian. Është gjithashtu e qartë, dhe disi shqetësuese, se ky është një shans unik për vetë BE-në për të demonstruar dhe provuar rëndësinë, kapacitetin integrues dhe dëshirueshmërinë e saj si një kornizë ligjore për të cilën aspirojnë shtetet e tjera.
Kjo është arsyeja pse Malit të Zi po i kërkohet të përmbushë kriteret “minimale” për anëtarësim në të ardhmen. Kjo është arsyeja pse po mbyllen kapituj për përmbushjen e të cilëve është bërë pak, ose pothuajse asgjë. Kjo është arsyeja pse tolerohet burleska politike disajavore në parlamentin malazez, anëtarët e të cilit (me përjashtim të përjashtimeve) po miratojnë në kor një ligj të ri evropian çdo minutë.
Sigurisht, Mali i Zi duhet të bëhet anëtari i ardhshëm i Bashkimit Evropian. Nuk ka mosmarrëveshje nëse ky anëtarësim është një mundësi gjeneruese dhe një përparësi shtetërore.
Ajo që është shqetësuese është fokusi absolut i aktorëve politikë në këto dy elementë (shansi gjenerues dhe përparësia shtetërore) dhe gatishmëria e tyre për të trajtuar çdo shqyrtim kritik të aktivitetit legjislativ farsë parlamentar si një akt pengimi të integrimit të Malit të Zi në BE, apo edhe si një akt antishtetëror.
Ata që e trajtojnë kritikën për miratimin e shpejtë të ligjeve që as nuk janë lexuar, e lëre më të kuptuar efektin e tyre të ardhshëm, në këtë mënyrë nuk e pranojnë se kjo është pika në të cilën thelbi i procesit të integrimit evropian në Mal të Zi (si një përpjekje reformuese që do të harmonizojë disi regjimin hibrid të tipit protodemokratik me sistemin e rregullt të demokracisë liberale perëndimore) është shpërbërë, dhe se përparësia absolute i është dhënë formës boshe. Fakti që administrata në Bruksel është një pjesëmarrëse e gatshme dhe e shkathët në këtë shpërbërje të thelbit të vet duhet të shqetësojë çdo euro-entuziast. Shpresoj që avokatët e integrimit të Malit të Zi në BE me çdo kusht nuk do të më pikturojnë me temperamente euroskeptike për hir të këtij shqyrtimi kritik.
Meqenëse nuk duhet ta injorojmë rëndësinë dhe vlefshmërinë e thënies për përsëritjen si nëna e dijes, do ta them përsëri sa vijon: besimi se një kornizë më e gjerë integruese, siç është BE-ja, do t’i zgjidhë në mënyrë magjike dilemat tona të brendshme dhe do të kompensojë mangësitë e rëndësishme, është, ashtu si besimi në konceptimin e papërlyer, Baba Yaga, ose në zanat dhe shtrigat, krejtësisht i pabazuar dhe kundërproduktiv.
Nëse nuk i kushtojmë vëmendje thelbit të reformave të brendshme si shtylla kurrizore e integrimit tonë në BE, Mali i Zi do të bëhet pjesë e Bashkimit Evropian, dhe në një vend që krenohet me mijëra ligje të reja të orientuara drejt Evropës, asgjë nuk do të ndryshojë për mirë, sepse nuk ka mjete funksionale për ndryshim.
Shpresoj se nuk jam i vetmi (megjithëse kjo nuk do të ishte lajm) që beson se në Mal të Zi mund të ecë dhe të përtypë çamçakëz në të njëjtën kohë, domethënë, se një njohje e plotë me rregulloret e reja ligjore të orientuara drejt BE-së mund të përfundojë brenda një periudhe të arsyeshme që nuk do të vinte në pikëpyetje anëtarësimin e afërt të Malit të Zi në BE. Përndryshe, breza të tërë qytetarësh malazezë do të paguajnë çmimin për fitoren e formës së BE-së mbi thelbin e BE-së.
*Dr. Srđa Pavlović është historian, eseist dhe përkthyes letrar malazez. Ai ka dhënë mësim dhe është i specializuar në historinë moderne politike dhe kulturore të Evropës dhe Ballkanit në Universitetin e Albertës (Edmonton, Kanada). Është autor i disa monografive historike dhe i një numri të madh studimesh shkencore mbi çështjet e identitetit, kombit dhe nacionalizmit. Pavlović është anëtar i ekipeve editoriale të revistave Nationality Papers (Universiteti i Kolumbisë, Nju Jork), Security Dialogue (Universiteti “Shën Cirili dhe Metodi”, Shkup), Treaties and Documents (Universiteti i Mariborit, Slloveni) dhe Malaysian Journal for Social Sciences (Universiteti i Malit të Zi, Podgoricë).
/ Vijesti.me –Argumentum.al
© 2026 Argumentum
