OSBE/ODIHR: Kandidaturat e pavarura u eliminuan, partia Adilet pati avantazh të padrejtë dhe media mbetet e kufizuar
Zgjedhjet e parakohshme parlamentare të zhvilluara më 23 gusht në Kazakistan u administruan në mënyrë përgjithësisht profesionale dhe të rregullt nga pikëpamja teknike, por u zhvilluan në një mjedis ku mungonte pluralizmi i mirëfilltë politik, vlerësojnë vëzhguesit ndërkombëtarë të OSBE/ODIHR, Asamblesë Parlamentare të OSBE-së dhe Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës.
Në deklaratën paraprake të publikuar më 24 gusht, misioni ndërkombëtar i vëzhgimit thekson se zgjedhjet nuk ofruan një gamë të mjaftueshme alternativash politike për votuesit. Të gjitha partitë konkurruese mbështetën politikat e presidentit në detyrë, ndërsa gara politike u kufizua më tej nga ndryshimet në legjislacionin zgjedhor dhe eliminimi i mundësisë për kandidatura të pavarura.
Vëzhguesit nënvizojnë se fushata ishte përgjithësisht e qetë dhe partitë konkurruese patën kushte të barabarta formale për fushatë, por partia e re Adilet gëzoi një avantazh të padrejtë. Sipas raportit, Adilet u krijua përmes bashkimit me ish-partinë në pushtet Amanat dhe përfitoi nga strukturat organizative, rrjetet dhe burimet e trashëguara prej saj.
Misioni mori gjithashtu raporte të besueshme për raste të keqpërdorimit të burimeve publike, përfshirë përfshirjen e punonjësve të sektorit publik në mobilizimin për pjesëmarrje në aktivitete elektorale dhe lidhjet e administratave komunale me aktivitetet e fushatës së disa partive. Kjo, sipas vëzhguesve, e zbehu kufirin midis shtetit dhe partisë.
Kandidaturat e pavarura, një nga problemet kryesore
Një nga kritikat më të rëndësishme të raportit lidhet me ndryshimet në sistemin zgjedhor.
Vëzhguesit theksojnë se heqja e së drejtës për të kandiduar në mënyrë të pavarur dhe rregulli që kandidatët për Kurultain e ri me 145 anëtarë mund të propozoheshin vetëm nga partitë politike dhe vetëm nga radhët e anëtarëve të tyre, kufizuan ndjeshëm pjesëmarrjen politike dhe konkurrencën elektorale.
Sipas OSBE/ODIHR, kuadri ligjor u jep partive politike kompetenca të gjera mbi shpërndarjen dhe zbatimin e mandateve, gjë që nuk përputhet me angazhimet e OSBE-së dhe standardet ndërkombëtare për zgjedhjet demokratike.
Gábor Hajdu, Koordinatori Special i OSBE-së dhe drejtuesi i misionit të vëzhguesve afatshkurtër, tha se pas reformimit kushtetues të kuadrit elektoral, zgjedhjet përbënin një mundësi për të parë nëse ndryshimet do të krijonin hapësirë për konkurrencë të shëndetshme politike.
Por, sipas tij, rezultatet treguan se ende ekzistojnë pak mundësi reale për kandidatura të pavarura, hapësirë të kufizuar për shoqërinë civile dhe median e pavarur, si dhe mungesë të një fushe loje të barabartë.
Dyshime për pjesëmarrjen dhe numërimin e votave
Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e qetë dhe procedurat e hapjes dhe votimit u vlerësuan në pjesën më të madhe si në përputhje me rregullat.
Megjithatë, vëzhguesit evidentuan dallime të dukshme midis aktivitetit të votuesve të vëzhguar në terren dhe shifrave zyrtare të pjesëmarrjes.
Po ashtu, u konstatuan shkelje të rëndësishme procedurale gjatë numërimit të votave. Këto elemente, sipas deklaratës paraprake, ngritën pikëpyetje mbi integritetin e raportimit të pjesëmarrjes dhe vetë procesit të numërimit.
Në të njëjtën kohë, administrata zgjedhore mori edhe vlerësime pozitive. Komisioni Qendror i Zgjedhjeve zhvilloi mbledhje të transmetuara drejtpërdrejt, ndërsa administrata realizoi një fushatë të gjerë informimi për votuesit dhe bëri përpjekje për të garantuar aksesin në qendrat e votimit, veçanërisht për personat me aftësi të kufizuara.
Por vëzhguesit vunë re se në shumicën e mbledhjeve të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve, vendimet u morën unanimisht dhe pa diskutime thelbësore, duke kufizuar transparencën e procesit vendimmarrës.
Media: shumë media, por pak pluralizëm
Një tjetër pikë e rëndësishme e raportit është gjendja e medias.
Sipas vëzhguesve, tregu mediatik në Kazakistan mbetet i dominuar nga shteti, përmes pronësisë së drejtpërdrejtë dhe subvencioneve buxhetore jo transparente.
Pavarësisht numrit të madh të mediave të regjistruara, shqetësimet mbi ndikimin e shtetit në përmbajtjen editoriale, arrestimet dhe presionin ndaj gazetarëve të pavarur kanë krijuar një klimë të vetëcensurës.
OSBE/ODIHR thekson gjithashtu se garancitë kushtetuese për lirinë e shprehjes kufizohen nga një sërë dispozitash penale dhe administrative, përfshirë ato që lidhen me “përhapjen e qëllimshme të informacionit të rremë”.
Media të monitoruara nga misioni mbuluan të gjithë konkurrentët, kryesisht në mënyrë neutrale, por mbulimi i kombinuar i partive dhe kandidatëve ishte më i vogël se ai i autoriteteve publike.
Mungesa e analizave politike, lajmeve të thelluara dhe komenteve editoriale për fushatën, sipas vëzhguesve, e kufizoi mundësinë e votuesve për të marrë një vendim të informuar.
Sevilay Çelenk, drejtuesja e delegacionit vëzhgues të PACE, e lidhi drejtpërdrejt cilësinë e zgjedhjeve me pavarësinë e medias.
“Zgjedhjet e lira dhe të ndershme dhe media e pavarur janë thellësisht të ndërlidhura”, deklaroi ajo, duke kërkuar që Kurultai i ri të krijojë një mjedis vërtet pluralist mediatik ku të dëgjohen dhe përfaqësohen zërat e ndryshëm të shoqërisë kazake.
Gratë mbeten të nënpërfaqësuara
Raporti evidenton edhe një problem të vazhdueshëm në përfaqësimin politik të grave.
Nga 545 kandidatë gjithsej, 172 ishin gra, ose 31.5 për qind. Megjithatë, pjesëmarrja e tyre në fushatë mbeti e kufizuar dhe e pabarabartë në rajone të ndryshme.
Të gjitha partitë politike kanë organizata të grave, por vetëm një parti drejtohet nga një grua.
Ligji zgjedhor parashikon një kuotë kumulative prej 30 për qind për gratë, të rinjtë dhe personat me aftësi të kufizuara. Por Lucija Tacer Perlin, drejtuesja e delegacionit vëzhgues të Asamblesë Parlamentare të OSBE-së, vlerësoi se kjo kuotë nuk përmbush standardet ndërkombëtare dhe nuk trajton në mënyrë efektive problemin e përfaqësimit.
Sipas saj, përfshirja reale nuk nënkupton vetëm praninë në listat e kandidatëve, por edhe ndikim real në shpërndarjen e mandateve dhe mundësi të vërteta për të konkurruar.
Financimi i fushatës mbetet problem
Ndryshimet e vitit 2026 në rregullat e financimit të fushatës rritën kufijtë për kontributet dhe shpenzimet.
Megjithatë, rekomandimet e mëparshme të ODIHR dhe të Grupit të Shteteve kundër Korrupsionit të Këshillit të Evropës për raportimin dhe mbikëqyrjen e financimit të fushatave mbeten ende të pazbatuara.
Komisioni Qendror i Zgjedhjeve parashikoi publikimin e të dhënave financiare të partive dy herë para ditës së zgjedhjeve. Por, sipas vëzhguesve, informacioni i publikuar ishte shumë i kufizuar për të mundësuar një kontroll real nga publiku.
Edhe mekanizmi i mbikëqyrjes nuk ka verifikim të pavarur apo kompetenca të mjaftueshme për hetim, duke kufizuar efektivitetin e tij.
Raporti kritikon edhe ndryshimet ligjore të vitit 2026 që zgjeruan ndalimin e financimit të huaj për çdo aktivitet të lidhur me zgjedhjet.
Sipas OSBE/ODIHR, formulimi i gjerë dhe i paqartë i këtyre dispozitave u interpretua në mënyra kontradiktore nga autoritetet. Kjo krijoi pengesa të panevojshme për vëzhguesit qytetarë dhe bëri që disa organizata të hezitonin të monitoronin zgjedhjet.
Megjithatë, disa organizata vendase morën pjesë në vëzhgimin e procesit gjatë ditës së zgjedhjeve.
Një proces teknikisht funksional, por politikisht i kufizuar
Ambasadori Vincent Piket, drejtuesi i misionit të vëzhgimit të ODIHR, vlerësoi se përgatitjet për zgjedhjet ishin kryer në mënyrë profesionale dhe se komisionet zgjedhore gëzonin besimin e partive konkurruese.
Por ai theksoi se mangësitë e rëndësishme të konstatuara gjatë ditës së zgjedhjeve treguan nevojën për përmirësime të mëtejshme dhe zbatimin e rekomandimeve të mëparshme të ODIHR.
Në përmbledhje, vlerësimi i vëzhguesve ndërkombëtarë paraqet një tablo me dy fytyra: Kazakistani ka përmirësuar kapacitetin teknik dhe administrativ të organizimit të zgjedhjeve, por ende nuk ka krijuar kushtet për një konkurrencë të plotë politike.
Mungesa e kandidaturave të pavarura, dominimi i një partie të lidhur me strukturat e mëparshme të pushtetit, kufizimet ndaj medias së pavarur, presioni ndaj gazetarëve, problemet me transparencën e financimit dhe shqetësimet mbi numërimin e votave mbeten pengesa të rëndësishme për një proces elektoral që të përmbushë plotësisht standardet demokratike të OSBE-së.
_________________________________________
Raporti dhe deklarata zyrtare e OSBE/ODIHR për zgjedhjet në Kazakistan
Faqja zyrtare e misionit të vëzhgimit të OSBE/ODIHR për zgjedhjet e 23 gushtit 2026
© 2026 Argumentum
