Nga Matej Markič*
Në politikën ndërkombëtare, ekziston një lloj i veçantë ngushëllimi që ofrojnë institucionet e mëdha ndërkombëtare dhe një lloj i veçantë paralize që vjen me të. Aleanca ushtarake e NATO-s është një mishërim i një lloji të tillë organizimi; ajo ka kaluar tre dekada e gjysmë duke thithur anëtarë të rinj, duke grumbulluar mandate të reja dhe duke e shtrirë vëmendjen e saj përgjatë një harte që tani shtrihet nga fjordet norvegjeze në Mesdheun lindor dhe, në frymë, nëse jo në tekstin e traktatit, deri në Indo-Paqësor.
Sot, NATO mund të konsiderohet padyshim (nga çdo masë ose standard historik) si aleanca mbrojtëse më e suksesshme dhe e fuqishme e krijuar në historinë e njerëzimit. Megjithatë, nga ana tjetër, ajo është gjithashtu, nga natyra e suksesit të saj, një organizatë që duhet të lëvizë me konsensus midis tridhjetë e dy qeverive me tridhjetë e dy grupe presionesh të brendshme, tridhjetë e dy perceptime kërcënimesh dhe tridhjetë e dy elektoratësh që nuk zgjohen të gjithë të shqetësuar për të njëjtat kërcënime të sigurisë kombëtare.
Pikërisht për këtë arsye, memorandumi i vogël i mbrojtjes i nënshkruar në Tiranë më 18 mars 2025, meriton shumë më tepër vëmendje sesa ka marrë deri më tani — dhe pse pranimi formal i Sllovenisë dhe Bullgarisë në të do të kishte rëndësi shumë më tepër sesa madhësia modeste e tre vendeve që e nënshkruan fillimisht.
Një pakt i ndërtuar mbi gjeografinë e përbashkët, jo mbi burokracinë e përbashkët
Kur ministrat e Mbrojtjes të Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës – Pirro Vengu, Ivan Anušić dhe Ejup Maqedonci – u mblodhën në Tiranë në mars të vitit 2025 për të nënshkruar deklaratën e përbashkët, ata nuk po krijonin një rival të NATO-s. Përkundrazi, po ndërtonin diçka që vetë NATO-ja, për shkak të mënyrës së funksionimit të saj, nuk mund të jetë: një grup të kufizuar shtetesh të bashkuara jo nga burokracia, por nga fakti se ndodhen në të njëjtën lagje strategjike dhe përballen me të njëjtat rreziqe që vijnë nga të njëjtat drejtime.
Objektivat e deklaratës ishin konkretë dhe larg retorikës politike: zhvillimi i stërvitjeve dhe ushtrimeve të përbashkëta ushtarake, bashkëpunimi në industrinë e mbrojtjes, rritja e ndërveprueshmërisë mes forcave të armatosura, si dhe koordinimi në luftën kundër kërcënimeve hibride dhe në forcimin e sigurisë strategjike.
Po aq domethënëse ishte edhe një tjetër karakteristikë e dokumentit: ai u konceptua që në fillim si një nismë e hapur për zgjerim. Vetë nënshkruesit sinjalizuan se edhe shtete të tjera mund t’i bashkoheshin kësaj kornize bashkëpunimi, duke përmendur në mënyrë të veçantë Bullgarinë si një nga kandidatët më të mundshëm.
Ky është elementi i parë thelbësor që shpjegon pse aleanca të tilla rajonale funksionojnë ndryshe nga NATO. Në këtë rast, gjeografia nuk është një faktor dytësor; ajo përbën vetë themelin mbi të cilin ndërtohet aleanca.
Shqipëria, Kroacia dhe Kosova nuk kanë nevojë për komisione apo analiza të gjata për t’i shpjeguar njëra-tjetrës pse paqëndrueshmëria e lidhur me Rusinë në Republikën Srpska është shqetësuese, pse rëndësi ka riarmatimi i Serbisë apo pse një konflikt i ngrirë në Ballkan përbën rrezik për të gjithë rajonin. Qytetarët e këtyre vendeve jetojnë çdo ditë me pasojat e drejtpërdrejta të këtyre zhvillimeve.
NATO-ja, në të kundërt, duhet të harmonizojë perceptime shumë të ndryshme të kërcënimeve. Një shtet baltik, që ndan kufi tokësor me Rusinë dhe ndjek çdo lëvizje të trupave ruse, ka prioritete krejt të ndryshme nga një vend mesdhetar, për të cilin Moska mund të duket një kërcënim më i largët, ndërsa migracioni i paligjshëm apo destabiliteti në jug përbëjnë shqetësimin kryesor.
Asnjëra palë nuk gabon. Të dyja këto sfida janë reale dhe kërkojnë përgjigje serioze. Por pikërisht kjo shumëllojshmëri interesash është ajo që ngadalëson vendimmarrjen në një aleancë prej tridhjetë e dy shtetesh. Një pakt rajonal me tre anëtarë – dhe potencialisht pesë në të ardhmen – nuk përballet me të njëjtin problem.
Kur kërcënimi ndodhet në pragun e derës, hezitimi bëhet luks
Ekziston edhe një avantazh tjetër që karakterizon aleancat me bazë gjeografike. Ai nuk lidhet aq shumë me efikasitetin burokratik, sa me psikologjinë politike të vendeve pjesëmarrëse.
Për një shtet që ndodhet larg një krize të caktuar, mbështetja ndaj sigurisë së një aleati është zakonisht rezultat i një llogaritjeje politike ku peshohen buxheti, opinioni publik, gatishmëria ushtarake dhe prioritetet e tjera kombëtare.
Për një shtet që ndodhet pranë krizës, çështja nuk është më vetëm politike; ajo bëhet çështje vetëmbijetese.
Shqipëria, Kroacia dhe Kosova nuk i shohin përpjekjet destabilizuese të aktorëve të afërt me Serbinë, aspiratat separatiste të Republikës Srpska apo zgjerimin e ndikimit rus në Ballkanin Perëndimor si probleme të dikujt tjetër. Për to, këto zhvillime prekin drejtpërdrejt integritetin territorial, institucionet shtetërore dhe, në rastin e Kosovës, vetë ekzistencën e saj si shtet sovran dhe i pavarur.
Prandaj, kërcënimet që ndodhen afër kufijve zakonisht prodhojnë reagime më të shpejta, më të vendosura dhe më pak të kushtëzuara nga kalkulimet politike që karakterizojnë përgjigjet ndaj rreziqeve më të largëta ose ende teorike.
Ky nuk është një fenomen ekskluzivisht ballkanik. Ai përfaqëson një logjikë universale të sigurisë ndërkombëtare: vendet që reagojnë më me vendosmëri ndaj një kërcënimi janë zakonisht ato që nuk kanë luksin të presin dhe të shohin se çfarë do të ndodhë.
Pikërisht këtë logjikë do të përqafonin edhe Sllovenia dhe Bullgaria nëse do t’i bashkoheshin kornizës së bashkëpunimit të Tiranës.
Megjithëse asnjëra prej tyre nuk konsiderohet zakonisht pjesë e Ballkanit Perëndimor në kuptimin e ngushtë gjeografik, të dyja ndodhen mjaftueshëm pranë vijave të tensionit të rajonit.
Po kështu, institucionet, elitat politike dhe shumica e qytetarëve të tyre e kuptojnë shumë më mirë se shumica e kryeqyteteve të Evropës Perëndimore se çfarë është realisht në rrezik kur aktorë të lidhur me Serbinë promovojnë projekte separatiste ose kur rrjetet ruse të inteligjencës veprojnë me gjithnjë e më shumë vetëbesim në Ballkan.
Nëse distanca prodhon kujdes, afërsia prodhon vendosmëri. Pikërisht për këtë arsye, një aleancë më e vogël, e ndërtuar mbi këtë logjikë, gëzon një avantazh strukturor që edhe një organizatë aq e madhe sa NATO-ja e ka të vështirë ta arrijë.
Dy qeveri të reja që kanë diçka për të provuar
Anëtarësimi i mundshëm i Sllovenisë dhe Bullgarisë në aleancën e mbrojtjes Shqipëri–Kroaci–Kosovë nuk do të kishte vetëm një vlerë simbolike. Ai do të përkonte me një ndryshim të rëndësishëm politik në të dyja vendet.
Në Slloveni, zgjedhjet parlamentare të marsit 2026 i dhanë fund mandatit të kryeministrit Robert Golob dhe rikthyen në pushtet, për herë të katërt, veteranin e politikës sllovene Janez Janša. Partia e tij Demokratike Sllovene arriti të fitonte ngushtë ndaj Lëvizjes për Liri të Golobit, duke krijuar një koalicion të qendrës së djathtë.
Në Bullgari, zgjedhjet e teta parlamentare brenda pesë vjetësh prodhuan më në fund një rezultat relativisht të qëndrueshëm. Partia “Bullgaria Progresive”, e drejtuar nga Rumen Radev, siguroi shumicën parlamentare, ndërsa Radev, i njohur më parë si president i vendit, u betua si kryeministër në maj të vitit 2026, duke i dhënë fund një periudhe të gjatë qeverish teknike dhe paqëndrueshmërie politike.
Të dy liderët rikthehen në drejtimin e vendeve të tyre duke mbartur një bagazh politik që as kundërshtarët e tyre të brendshëm dhe as partnerët perëndimorë nuk e kanë harruar.
Nga njëra anë, Janez Janša është njohur prej kohësh për qëndrimet e tij të qarta pro-perëndimore, pro-amerikane dhe pro-ukrainase. Ai ishte ndër liderët e parë evropianë që vizitoi personalisht Ukrainën pas fillimit të agresionit të plotë rus në shkurt 2022, së bashku me kryeministrin çek Petr Fiala dhe atë polak Mateusz Morawiecki. Megjithatë, mandatet e tij të mëparshme u shoqëruan edhe me përplasje të herëpashershme me institucionet e Bashkimit Evropian lidhur me çështjet e shtetit të së drejtës dhe me akuza për prirje iliberale.
Nga ana tjetër, Rumen Radev ka kaluar vite duke ndjekur një politikë të jashtme që shumë partnerë të NATO-s e kanë konsideruar tepër të afërt me Moskën, edhe pse jo në të njëjtën shkallë si qeveritë haptazi proruse të Viktor Orbánit apo Aleksandar Vuçićit. Ky perceptim është forcuar nga paqëndrueshmëria kronike politike në Bullgari, si edhe nga lidhjet e thella ekonomike, energjetike dhe kulturore që Rusia ka ndërtuar me Sofjen gjatë dekadave.
Nëse këto kritika janë plotësisht të justifikuara apo nëse një qeveri konservatore si ajo e Janšës mund të bashkëpunojë në mënyrë efektive me një qeveri më liberale si ajo e Radevit, mbetet çështje debati.
Ajo që nuk vihet në diskutim është se të dy liderët kanë tani një mundësi ideale për t’u përgjigjur ndaj skepticizmit përmes veprave konkrete dhe jo vetëm deklaratave politike.
Anëtarësimi formal në një kornizë bashkëpunimi të mbrojtjes, e ndërtuar mbi parimin e marrjes seriozisht të sigurisë së Ballkanit, do të përbënte pikërisht një veprim të tillë.
Kostoja politike do të ishte minimale. Një vendim i tillë nuk do t’i detyronte as Bullgarinë dhe as Slloveninë të merrnin përsipër angazhime që, në thelb, nuk duhet t’i kishin tashmë si pjesë e përgjegjësive të tyre euroatlantike. Në të njëjtën kohë, ai do të dërgonte një sinjal të qartë për partnerët skeptikë në Bashkimin Evropian, për shtetet e krahut lindor të NATO-s, si edhe për opinionin publik të të dy vendeve, se asnjëra qeveri nuk synon të mbajë një qëndrim të paqartë ndaj ndikimit rus në Evropën Juglindore.
Për Janez Janšën, një hap i tillë do të demonstronte se një qeveri me orientim konservator mund të jetë një partner edhe më i vendosur në fushën e sigurisë sesa qeveria e mëparshme liberale e Robert Golobit.
Për Rumen Radevin, rëndësia politike do të ishte edhe më e madhe. Një vendim i tillë do të krijonte një distancë të dukshme midis qeverisë së tij dhe perceptimit se Sofja vazhdon të ushqejë instinkte politike miqësore ndaj Moskës, perceptim që prej kohësh ka shkaktuar shqetësim në disa kryeqytete perëndimore.
Pak gjeste politike do të ishin më bindëse sesa nënshkrimi formal i një marrëveshjeje sigurie të projektuar pikërisht për t’iu kundërvënë destabilizimit hibrid që Rusia ka ushtruar prej vitesh në Ballkan.
Ballkani si politika e sigurimit të Rusisë
Këtu fillojnë të bëhen serioze gjërat. Vëmendja e Evropës për më shumë se katër vite është konsumuar, në mënyrë të kuptueshme, nga lufta në Ukrainë — nga vijat statike të frontit, fushatat me dronë, çështja e furnizimeve perëndimore me armë, mbrojtja ajrore dhe zbatimi i sanksioneve. Por ky fokus ka pasur tendencën të errësojë mundësinë që Rusia nuk ka nevojë të fitojë një front të dytë në Ballkan në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ajo vetëm duhet të hapë një të tillë mjaftueshëm të gjerë për ta detyruar Evropën të ndajë vëmendjen e saj, kapacitetin diplomatik dhe, në fund, burimet financiare.
Materiali i parë për një lloj të tillë destabilizimi tashmë ekziston dhe nuk është i fshehur. Në Republika Srpska, largimi i Milorad Dodikut nga presidenca pas dënimit të tij nuk e mbylli projektin që ai kishte ndërtuar; pasardhësi i tij, Siniša Karan, mori detyrën duke u zotuar se do ta ndjekë agjendën secesioniste të Dodikut “me forcë edhe më të madhe”, dhe pak vëzhgues në rajon dyshojnë se Dodik vazhdon të drejtojë politikën e entitetit nga prapaskena.
Në Maqedoninë e Veriut, anëtarësimi në NATO nuk e ka penguar që zëvendëskryeministri Ivan Stoiljković, një figurë politike e dyshimtë që mban lidhje të hapura me Moskën dhe ka marrë pjesë në forume ruse të sigurisë, të jetë pjesë e vetë qeverisë — një detaj që Brukseli duhet ta shohë me shumë më tepër shqetësim sesa duket aktualisht.
Mali i Zi, pavarësisht përparimit të dukshëm të fundit drejt integrimit në BE, vazhdon të përballet me rrjete oligarkike që lidhin elitën politike dhe biznesore të Podgoricës me Beogradin dhe, përmes tij, me Moskën.
Sa i përket Serbisë, për gjithë retorikën e kujdesshme të Aleksandar Vučić-it për neutralitet ushtarak dhe ushtrimet periodike të qeverisë së tij me partnerët e NATO-s, ajo mbetet lidhja që i bashkon të gjitha këto pika presioni — duke ofruar mbulesën retorike dhe, në rastin e Republika Srpska-s, mbrojtjen politike që u lejon atyre të vazhdojnë të ziejnë.
Asgjë nga këto nuk kërkon që një ushtar i vetëm rus të shkelë në Ballkan. Mjafton që Moska të vazhdojë të bëjë atë që ka bërë prej vitesh: të financojë media të favorshme, të kultivojë zyrtarë që i përgjigjen Moskës po aq sa Brukselit, dhe të presë që një nga këto konflikte të ngrira — statusi i Republika Srpska-s, njohja e Kosovës, ose mosmarrëveshjet identitare të Maqedonisë së Veriut me Bullgarinë — të shpërthejë në një krizë që kërkon paqeruajtës evropianë, vëmendje diplomatike evropiane dhe burime evropiane pikërisht në momentin kur këto burime janë më të nevojshme në Ukrainë.
Një krizë e ngrirë ose e riaktivizuar në Ballkan nuk do të kishte nevojë t’i shkaktonte Evropës një disfatë ushtarake. Do të mjaftonte vetëm ta shpërqendronte për aq kohë sa Rusia të rindërtojë forcat njerëzore dhe materialet që ka shpenzuar në Ukrainë, dhe të kthehet në atë luftë nga një pozicion më i fortë.
Ky është fronti i dytë për të cilin askush nuk po planifikon hapur, por që nxitja secesioniste në Republika Srpska, prania e një zëvendëskryeministri pro-Moskë në Maqedoninë e Veriut dhe rrjetet oligarkike në Mal të Zi tashmë e kanë ndërtuar në mënyrë të pjesshme.
Një aleancë rajonale që e merr seriozisht sigurinë e Ballkanit në kushtet e veta — në vend që ta trajtojë si çështje dytësore nën luftën në Ukrainë — është pikërisht lloji i strukturës që mund ta dallojë dhe ta përballojë këtë rrezik përpara se të përshkallëzohet. Kjo është ajo që Shqipëria, Kroacia dhe Kosova synojnë të ndërtojnë. Është ajo që Sllovenia dhe Bullgaria do ta forconin duke iu bashkuar asaj
Çfarë do të nënkuptonte kjo realisht për Serbinë
Objeksioni që dëgjohet më shpesh në Beograd, dhe ndonjëherë në kryeqytetet perëndimore që shqetësohen për provokimin e Serbisë, është se një pakt mbrojtës rajonal në zgjerim do të largonte vendin e vetëm që ka rëndësi për stabilitetin e vërtetë të Ballkanit. Ky argument e kthen dinamikën përmbys.
Ministria e Jashtme e Serbisë e quajti deklaratën fillestare të marsit 2025 një “provokim” kur ajo u nënshkrua për herë të parë, dhe Beogradi vetëm e ka ashpërsuar këtë gjuhë që atëherë, ndërkohë që njëkohësisht ka kultivuar një kundër-rreshtim me Hungarinë që i jep Serbisë një posture jo-bllokut vetëm në emër.
Por kjo është zgjedhje e Serbisë. Megjithatë, ia vlen të jemi të saktë për atë që kjo zgjedhje realisht përfaqëson: jo që Serbia po izolohet nga fqinjët e saj, por që Serbia po izolon veten nga një konsensus rajonal që pothuajse të gjithë të tjerët — Kroacia dhe Shqipëria si anëtare të NATO-s, Kosova si aspirante për anëtarësim, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut përmes platformave të tyre euro-atlantike — e kanë arritur tashmë.
Vučić ka ndërtuar gjithë pozicionin diplomatik mbi idenë e qëndrimit në dy karrige njëkohësisht: duke folur për përputhshmëri me NATO-n dhe BE-në me një gojë, ndërsa me tjetrën ruan marrëdhënien e veçantë të Beogradit me Moskën, dhe duke këmbëngulur se kjo është thjesht neutralitet pragmatik dhe jo pavendosmëri. Anëtarësimi i Sllovenisë dhe Bullgarisë në kornizën e Tiranës nuk do të kërkonte që asnjëra të ndërpriste lidhjet me Beogradin, të vendoste sanksione apo ta trajtonte Serbinë si kundërshtare. Do të bënte thjesht të pamundur injorimin e kontrastit midis dy qasjeve.
Çdo shtet tjetër në rajonin e afërt — pasi ka parë Rusinë të pushtojë Ukrainën, pasi ka parë Republika Srpska-n të flirtë hapur me secesionin, pasi ka parë rrjetet e Moskës të depërtojnë në politikën e Maqedonisë së Veriut dhe të Malit të Zi — ka arritur në përfundimin se “balancimi” nuk është më një opsion serioz. Për momentin, Serbia ka arritur në përfundimin e kundërt.
Megjithatë, anëtarësimi i Sllovenisë dhe Bullgarisë nuk do të ishte momenti që do ta largonte Serbinë nga fqinjët e saj. Do të ishte thjesht momenti që do ta bënte të pamohueshme një ndarje që Beogradi ka vite që po e ndërton, një karrige bosh pas tjetrës.
Aleancat më të vogla nënvlerësohen — koha për ta ndryshuar këtë
Asgjë nga kjo nuk është argument kundër NATO-s, e cila mbetet dhe do të mbetet garancia e domosdoshme e sigurisë evropiane. Është argument për diçka më modeste dhe, në mënyrën e vet, më të sinqertë: njohjen se një organizatë e ndërtuar rreth një kërcënimi të vetëm, të përbashkët dhe të menjëhershëm shpesh lëviz më shpejt dhe vepron më fort sesa një organizatë e ndërtuar për të menaxhuar të gjitha kërcënimet njëkohësisht. Forca e NATO-s është madhësia e saj.
Forca e një pakti rajonal është e kundërta: fokus i ngushtë, perceptim i unifikuar i kërcënimit dhe një gatishmëri midis anëtarëve për të mos e trajtuar rrezikun e fqinjësisë së tyre si problem të dikujt tjetër.
Anëtarësimi i Sllovenisë dhe Bullgarisë në Shqipëri, Kroaci dhe Kosovë nuk do ta zëvendësonte rolin e NATO-s në Ballkan. Do ta plotësonte atë me diçka që NATO nuk mund ta ofrojë strukturisht: një koalicion të përhershëm shtetesh që kanë vendosur paraprakisht, dhe pa pasur nevojë të binden rast pas rasti, se paqëndrueshmëria në këtë rajon është emergjencë e përbashkët.
Në një rajon ku Rusia është e duruar, ku aktorët përfaqësues bëjnë punën që dikur e bënin tanket, dhe ku kriza e radhës ka më shumë gjasa të nisë nga një vendim gjykate në Banja Llukë ose nga një emërim ministri në Shkup sesa nga një kolonë e blinduar, një gatishmëri e tillë e përhershme mund të jetë më e vlefshme se një vend tjetër në një tryezë shumë më të madhe.
*Burimi origjinal:
Small alliances, big resolve (Substack – Matej Marki)
© 2026 Argumentum
