Nga Eljanos Kasaj*
Në vitin 2023, eksportet bjelloruse arritën një nivel rekord prej mbi 40 miliardë dollarë. Kjo arritje tejkalon të gjitha rekordet e mëparshme në historinë e pavarur të vendit, me përjashtim të viteve 2011-2012, të cilat u dëmtuan nga skandali i tretësve dhe holluesve, një skemë në shkallë të gjerë që përfshinte rieksportin e produkteve të naftës ruse në vendet e Bashkimit Evropian.
Kjo ndodhi gjatë një kohe të kërkesës së lartë globale për tri artikujt kryesorë të eksporteve bjelloruse: plehrat kimike(potasi), produktet e naftës dhe lëndën drusore. Në vitin 2022, vendet perëndimore vendosën sanksione për furnizimin e këtyre mallrave nga Republika e Bjellorusisë dhe vendi pothuajse humbi plotësisht tregun evropian. Megjithatë, eksportet bjelloruse u rikuperuan gjatë vitit 2023, dhe në disa raste, madje u rritën.
Kthimi drejt Lindjes dhe Bashkimit Ekonomik Euro-Aziatik (EAEU)
Para vendosjes së sanksioneve, Bjellorusia eksportonte 60,000 metra kub lëndë druri të sharruar në muaj. Në vitin 2023, furnizimi ishte rritur në 77,000 metër kub. Kjo u njoftua shkurtin e kaluar nga Ministri i Pyjeve, Aliaksandr Kulik.
Republika Popullore e Kinës u bë blerësi kryesor i lëndës drusore bjelloruse. Ndërsa para sanksioneve, vendi blinte 37% të lëndës drusore të eksportuar nga Bjellorusia, në vitin 2023, pjesa e tij u rrit në 52%. Aktualisht, gati një e katërta e eksporteve të lëndës drusore bjelloruse drejtohen në Azerbajxhan, që është një rritje e ndjeshme nga pjesa e saj e parasanksionit prej 4%. Për më tepër, 6% e eksporteve dërgohen në Federatën Ruse.
Eksportet e plehrave kimike(potasit) gjithasgtu u rikuperuan. Gjatë vitit 2023, Bjellorusia eksportoi rreth 9.5 milion ton potas. Kjo është përafërsisht sa vendi eksportonte përpara sanksioneve. Blerësi kryesor është sërish Kina. Një pjesë e gjashtë (17.2%) e potasës së eksportuar u dërgua atje me trena kontejnerë. Konsumatorët rusë morën 2.9%. Pothuajse 80% e sasisë së mbetur u transportua në porte të ndryshme në Rusi. Këto të dhëna u publikuan nga Komuniteti i Punëtorëve të Hekurudhave të Bjellorusië.
Është e paqartë se cilat vende kanë marrë plehrat kimike nga portet ruse. As Bjellorusia dhe as Rusia nuk publikojnë statistika të tilla. Megjithatë, duket se pothuajse i gjithë potasi bjellorus i eksportuar përmes porteve ruse është gjithashtu i destinuar për në Kinë.
Eksportet e produkteve të naftës nga nafta e lirë ruse gjithashtu janë rikthyer në nivelet para sanksioneve në vitin 2023. Teknikisht, ato po i shiten Federatës Ruse. Megjithatë, sipas ekonomistit të Qendrës Bjelloruse të Kërkimeve Ekonomike dhe Informimit- BEROC, Anatoli Haritonçik, një pjesë e konsiderueshme e produkteve të naftës dorëzohen në Emiratet e Bashkuara Arabe dhe më pas ridrejtohen në vende të tjera, siç raportohet nga media online Zerkalo. Vitin e kaluar, importet e produkteve të naftës nga Emiratet e Bashkuara Arabe në BE u rritën me më shumë se një të tretën krahasuar me vitin 2022. Përveç kësaj, pati një rritje të konsiderueshme të kërkesës në vendet ku Bjellorusia kishte eksportuar më parë produkte nafte, si Gjermania, Polonia dhe Holanda.
Ekspansion ekonomik apo një kolonizim i ekonomik prej Kinës?
Eksportet bjelloruse janë rritur për shkak se kompanitë perëndimore janë tërhequr nga tregu rus, ndër të tjera. Rusët filluan të blejnë më shumë produkte bjelloruse.
Për shembull, në vitin 2023, ndërmarrja bjelloruse BelGee kishte planifikuar të prodhonte 35,000 makina Geely, por përfundoi duke prodhuar pothuajse dy herë më shumë, domethënë 67,800. Nga këto, 52 mijë u eksportuan në Rusi. Sidoqoftë, makinat Geely montohen vetëm në Bjellorusi. Teknologjia është kineze, pjesët vijnë gjithashtu nga Kina.
Makinat kineze po fitojnë shpejt dominimin në tregun rus. Deri në gjysmën e dytë të vitit 2022, pjesa e tyre e tregut në Rusi ishte rritur tashmë në 33%, nga 3.7% në fillim të vitit. Deri në fund të vitit 2023, rritja ishte mbi 60%. Po gjatë vitit 2023, rusët blenë 253% më shumë makina Haval se në vitin 2022, 207% më shumë makina Chery dhe 244% më shumë makina Geely.
LADA mbetet marka më e shitur në Rusi. Shitjet e LADA u rritën me 87%, GAZ – me 33%, dhe UAZ – me 10%. Megjithatë, kjo është një rritje pas një rënieje prej gati 60% në tregun e makinave në vitin 2022. Krahasuar me vitin 2021, shitjet e makinave ruse kanë mbetur pothuajse të pandryshuara.
Një shembull tjetër janë kamionët bnellorusë. Gjatë vitit 2023, MAZ i Bjellorusisë shiti pothuajse një herë e gjysmë më shumë automjete në Rusi sesa në vitin 2022. Megjithatë, prania e saj në tregun rus u ul nga 5,24% në 4,41%. Ndërsa ndërrmarja ruse GAZ humbi një të katërtën e pjesës së mëparshme të tregut. KAMAZ dha pothuajse gjysmën. Vendin e tyre gradualisht po e zënë prodhuesit kinezë. Sitrak pothuajse katërfishoi pjesën e tij të tregut rus në 16.45% gjatë vitit. Tani është kamioni i dytë më i popullarizuar në Rusi. Shacman vjen i treti me një pjesë prej 14.45%. Vendin e katërt e zë FAW. Ajo dyfishoi pjesën e saj në 11%.
Në verën e 2023, zëvendëskryeministri i Bjellorusisë, Mikalai Snapkou shprehu shqetësim për rritjen e konsiderueshme të prodhuesve kinezë të makinerive në tregjet bjelloruse dhe ruse. Ai deklaroi se prodhuesit bjellorusë dhe rusë nuk po humbasin vetëm tregun e kamionëve, por edhe tregjet për “traktorë, ngarkues, kamionë mallrash dhe autobusë”. Kjo për shkak se pajisjet kineze kanë një çmim dy apo edhe tre herë më të ulët.
Armatimet dhe municionet-ari i ri?
Armët janë një tjetër artikull eksporti në rritje i Bjellorusisë. Industria ushtarake vendase ka rritur furnizimet me pajisje në Rusi. Kjo u njoh vitin e kaluar nga Kryetari i Komitetit Shtetëror Ushtarak-Industrial Bjellorus, Dzmitrij Pantus. Ai tha se kjo ishte për shkak të konfliktit të armatosur në Ukrainë, por nuk pranoi të jepte ndonjë shifër.
Vëllimet mund të vlerësohen nga numrat e dërgesës së trenit. Vetëm midis janarit 2022 dhe janarit 2023, më shumë se 130,000 ton municione u eksportuan nga Bjellorusia në Rusi. Këto janë të dhënat e ofruara nga Unioni i Punëtorëve të Hekurudhave Bjelloruse.
Gjatë vitit 2023, Bjellorusia filloi gjithashtu montimin e predhave të artilerisë 122 mm. Ky është kalibri i përdorur nga Grad MLRS ruse. Në gusht, Komiteti Shtetëror Ushtarak-Industrial i Republikës së Bjellorusisë njoftoi se vendi do të fillojë prodhimin masiv të dronëve luftarakë deri në fund të vitit 2023.
Sukseset e eksportit të industrisë ushtarake bjelloruse nuk janë të lidhura vetëm konfliktin e arrmatosur ruso-ukrainas. Bjellorusia gjithashtu furnizon me armë shumë vende të hapsirës post-sovjetike, si Uzbekistanin, për shembull. Midis 2017 dhe 2023, tregtia midis vendeve u rrit me pothuajse tre herë e gjysmë. Kryesisht në kurriz të “mallrave specifike të sektorit”.
Pas ardhjes në pushtet në vitin 2016, presidenti uzbek Shavkat Mirzijojev nisi një program të rëndësishëm riarmatimi për ushtrinë uzbeke duke parashikuar tërheqjen e trupave amerikane nga Afganistani fqinj. Mirzijojev ka rritur blerjet e armëve nga Rusia duke u mbështetur në kreditë nga Moska.
Tradicionalisht, është Bjellorusia ajo që mirëmban dhe riparon pajisjet ushtarake sovjetike dhe ruse. Pas vizitës së presidentit Mirzijojev në Minsk në vitin 2019, të dyja palët ranë dakord që Bjellorusia jo vetëm do të mbajë pajisje për Uzbekistanin, por edhe të ndihmojë në modernizimin e tij. Udhërrëfyesi i bashkëpunimit, për të cilin u ra dakord gjatë vizitës, përcakton se vendet do të bashkëpunojnë për të riparuar dy avionë luftarakë Su-25 në Uzinën e Riparimit të Avionëve të Çirçik(Чирчиқ) në Uzbekistan. Përveç kësaj, ata gjithashtu do të eksplorojnë potencialin për modernizimin e avionëve të ardhshëm të të njëjtit model.
Presidentët Mirzijojev dhe Lukashenka dakortëzuan gjithashtu zbatimin e një projekti me pjesëmarrjen e kompanisë bjelloruse Midivisana(Мидивисана) e cila prodhon poste komanduese të lëvizshme dhe sisteme të lëvizshme të vëzhgimit të terrenit të bazuara në dron.
Konkluzion
Pavarësisht sanksioneve, disa mallra bjelloruse ende po eksportohen sot në Evropë. Për shembull, druri me origjinë bjelloruse me vlerë dhjetëra milionë euro importohet në BE i maskuar si produkte nga Kazahstani ose Kirgizstani.Ndërsa politika e hapjes së kufinjve(open borders) duket se ka kontribuar jo vetëm në kontekstin e kthimit të Bjellorusisë në urën e vetme të sigurtë midis vijave të frontit,Rusisë,Ukrainës dhe Bashkimit Evropian,por gjithashtu në shpëtimin e turizmit bjellorus( me rreth 366 700 turistë në vitin 2024),të ardhurat e përfturara prej së cilës,në formën e valutës së huaj e kanë mbajtur në një stabilitet delikat buxhetin e vendit.
Megjithatë, evazioni i sanksioneve nuk është arsyeja kryesore për treguesit e papritur të lartë të eksporteve bjelloruse vitin e kaluar. Arsyeja kryesore e rritjes së saj është kërkesa e lartë globale për mallra të eksportuara nga Bjellorusia dhe ridrejtimi i saj drejt vendeve të treta (kryesisht Republikës Popullore të Kinës). Faktori i dytë i rëndësishëm është zgjerimi i tregut të brendshëm rus për Bjellorusinë,për të cilin Bjellorusia është kthyer si dikur Republika e Raguzës për Perandorinë Osmane.
Por këta faktorë janë të përkohshëm. Çmimet për plehrat kimike dhe produktet e naftës pritet të vazhdojnë të bien që prej vitit 2024, sipas analistëve globalë. Rrjedhimisht do të bien edhe të ardhurat nga eksportet e tyre. Ndërsa në Rusi mallrat kineze po zëvendësojnë me ritëm të shpejta produktet bjelloruse,duke ngritur shumë shqetësime se sa ka për të vazhduar më tej akoma “mbrekullia e vogël ekonomike” e Bjellorusisë.
*Fakulteti i Shkencave Politike dhe Politikave Botërore,Universiteti i Wrocłw(Poloni)
/Argumentum.al
