Nga Donika Emini*
Samiti i gjashtë i Komunitetit Politik Evropian (EPC), i mbajtur në Tiranë më 16 maj 2025, kaloi kryesisht pa u vënë re nga mediat ndërkombëtare. Megjithatë, ai pasqyroi një evolucion të heshtur, por të qëndrueshëm, në mënyrën se si Evropa po e rimendon strategjinë e saj — një proces që nisi në vitin 2022. Duke u mbajtur në një rajon shpesh të konsideruar si periferik dhe i prirur ndaj paqëndrueshmërisë, samiti theksoi një ndryshim simbolik në qendrën e gravitetit politik evropian, duke treguar fleksibilitet dhe një kuptim se uniteti duhet të shtrihet përtej kufijve formalë të Bashkimit Evropian.
Ndryshe nga samitet e mëparshme, takimi i EPC-së në Tiranë u zhvillua në një kontekst edhe më të turbullt gjeopolitik dhe përballë një ndryshimi të thellë në marrëdhëniet BE-SHBA. Që nga krijimi i saj në vitin 2022, peizazhi global është bërë edhe më i fragmentuar: lufta e Rusisë në Ukrainë vazhdon pa asnjë zgjidhje në horizont, dhe liderët evropianë ndihen të përjashtuar nga negociatat, të cilat dominohen nga Shtetet e Bashkuara. Ndërkohë, situata në Lindjen e Mesme është përshkallëzuar më tej, me dallimet transatlantike në këtë rajon që thellohen vazhdimisht. Ballkani Perëndimor mbetet i bllokuar në tensione të pazgjidhura, veçanërisht çështja e vazhdueshme mes Serbisë dhe Kosovës, ku EPC-ja ka tentuar të ofrojë një platformë për dialog të nivelit të lartë gjatë Samitit të Chisinau-së në vitin 2023, por ende nuk ka arritur të tregojë ndikim real diplomatik. Në këtë kontekst, samiti theksoi nevojën urgjente të Evropës për një dialog strategjik që të mundësojë zhvillimin e zgjidhjeve ndaj sfidave aktuale të sigurisë dhe debatet për të ardhmen e sigurisë në kontinent. Megjithatë, në vend që të veprohej në mënyrë kolektive, mbizotëruan aleancat bilaterale dhe mini-laterale, të ndërtuara mbi interesat e palëve të përfshira.
Megjithatë, ndonëse qëndrueshmëria e EPC-së është shenjë inkurajuese, paqartësia që e rrethon mbetet shqetësuese. Çfarë është në të vërtetë EPC-ja? Është thjesht një forum për dialog informal të nivelit të lartë, apo aspiron të bëhet diçka më konkrete — një platformë për koordinim politik, projekte të përbashkëta, apo ndoshta edhe nisma për siguri kolektive? Për momentin, formati mbetet informal, pa sekretariat, staf të përhershëm apo një agjendë të qartë përtej diskutimeve të organizuara nga vendet pritëse që ndërrohen në çdo samit. Ky fleksibilitet është shpata me dy tehe: nga njëra anë mundëson gjithëpërfshirje dhe shkathtësi; nga ana tjetër, rrezikon të dobësojë ndikimin strategjik të forumit.
Çfarë solli Samiti i Tiranës?
Mikpritja e samitit në Tiranë ishte një zgjedhje e qëllimshme. Si takimi i parë i EPC-së i mbajtur në Ballkanin Perëndimor, ai shërbeu si një sinjal simbolik dhe politik, duke njohur të ardhmen evropiane të rajonit dhe duke riafirmuar rëndësinë e tij për sigurinë dhe kuadrin politik në zhvillim të kontinentit. Në shumë mënyra, EPC në Tiranë ishte një samit si simbolesh ashtu edhe heshtjesh. Ai nënvizoi angazhimin e evropianëve për kohezion, por nuk arriti të sjellë përparime tërheqëse. Ky nuk ishte një dështim, por më tepër një pasqyrim i natyrës në zhvillim të EPC-së: pjesërisht forum, pjesërisht eksperiment, ende në kërkim të strukturës së saj përcaktuese dhe dobisë afatgjatë.
Megjithatë, ndërsa samiti i Tiranës nuk prodhoi rezultate konkrete në vetvete, ai kontribuoi në avancimin e axhendës evropiane të sigurisë në fronte të ndryshme. Një zhvillim i rëndësishëm ishte njoftimi i një pakete të 18-të sanksionesh kundër Rusisë, duke u përqendruar në fusha kritike si energjia, logjistika detare dhe institucionet financiare, duke nënvizuar vendosmërinë e vazhdueshme të Evropës për të rritur presionin mbi Kremlinin. Megjithatë, mbështetja e iniciativës në koordinimin me SHBA-në, përfshirë nevojën për një miratim telefonik nga ish-Presidenti Trump mes bisedimeve të brishta Rusi-Ukrainë në Turqi, ekspozoi kufizimet e kërkimit të Evropës për autonomi strategjike, një ambicie e mbështetur nga Franca, por ende larg realizimit të plotë.
Ndërkohë, u vu re përparim në Kaukazin Jugor, pasi Armenia dhe Azerbajxhani u njohën për finalizimin e një traktati paqeje. BE-ja premtoi mbështetje për lidhshmërinë dhe integrimin në rajon. Një deklaratë e përbashkët nga shtetet kryesore evropiane në mbështetje të Moldavisë gjithashtu përforcoi funksionin e EPC-së si një platformë për afirmimin e harmonisë politike midis anëtarëve të saj, veçanërisht për vendet e kapura në rryma të kryqëzuara gjeopolitike. Kjo tregoi se, pavarësisht se samiti u mbajt në Tiranë, ku një mori çështjesh në rajonin e Ballkanit Perëndimor mund të ishin trajtuar, siguria e Detit të Zi zuri vendin qendror.
Zgjerimi i konstelacionit të sigurisë evropiane
Një nga aspektet më të rëndësishme të samitit të Tiranës ishte angazhimi i ripërtërirë i Mbretërisë së Bashkuar, me Kryeministrin Keir Starmer që e pozicionoi atë gjithnjë e më shumë si një lojtar konstruktiv në çështjet evropiane. Pjesëmarrja aktive e Mbretërisë së Bashkuar dhe njoftimi i një samiti të ardhshëm BE-MB në Londër shënuan një ndryshim të qëllimshëm nga ambivalenca e viteve pas Brexit. Ky bashkëpunim demonstron potencialin e EPC-së si një ndërtues urash: një hapësirë ku vende të tilla si Mbretëria e Bashkuar, që nuk janë më në BE, ende mund të kontribuojnë në sigurinë evropiane dhe shtrirjen strategjike.
Angazhimi strategjik me Turqinë mbetet thelbësor. Ndërsa nuk po ndjek më aktivisht anëtarësimin në BE, Turqia është një aleate kyçe e NATO-s dhe një aktore e rëndësishme në rajonin e Detit të Zi. Pavarësisht përdorimit të kufizuar të EPC-së deri më tani, platforma paraqet një mundësi për Ankaranë që të angazhohet me Evropën në tema jetësore, të tilla si energjia dhe migracioni, pa ndërlikimet e lidhura me bisedimet e saj të ngrira të pranimit. Megjithatë, Turqia mori pjesë në tre nga gjashtë samitet, me një prani shumë të shkurtër në Tiranë, e cila mund t’i atribuohet kryesisht miqësisë së Erdoganit me mikpritësin Edi Rama, sesa përdorimit strategjik të EPC-së nga Turqia.
Si për Turqinë ashtu edhe për Mbretërinë e Bashkuar, EPC shërben si një kanal praktik për të qëndruar i lidhur me çështjet evropiane në një mjedis fleksibël dhe me presion relativisht të ulët; megjithatë, përdorimi i tij varet nga udhëheqësit e vendeve, pasi kështu është krijuar formati.
Një nga pjesëmarrësit më të diskutueshëm në samit ishte udhëheqësi i Gjeorgjisë, një vend qeveria e të cilit po distancohet gjithnjë e më shumë nga vlerat e BE-së, por nuk heziton të angazhohet në EPC në mungesë të lidhjeve të forta me vlerat. Ndërsa përfshirja e Gjeorgjisë mund të shihet përmes lenteve të domosdoshmërisë strategjike, veçanërisht në lidhje me sigurinë e Detit të Zi dhe gjeopolitikën më të gjerë evropiane, ajo provokoi reagime nga protestuesit pro-BE në vend, të cilët tashmë veprojnë në një mjedis shtypës dhe sfidues, duke i bërë thirrje BE-së të rrisë presionin mbi qeverinë për të ndryshuar këtë situatë. Kjo ngre një pyetje kritike: nëse Bjellorusia mbetet e përjashtuar për shkak të qëndrimit të saj ndaj Perëndimit dhe vlerave demokratike, pse vendet me trajektore të ngjashme shqetësuese janë ende të ftuara? A duhet që EPC të vendosë kritere më të qarta të bazuara në vlera për pjesëmarrje, dhe nëse po, ku duhet të tërhiqet kjo vijë?
Shqipëria në skenën diplomatike, Rama në qendër të vëmendjes
Mikpritja e suksesshme e samitit nga Shqipëria ofroi një pamje bindëse. Me një rekord të fortë të organizimit të Samitit BE-Ballkani Perëndimor në vitin 2022 dhe Samitit të Procesit të Berlinit në vitin 2023, Shqipëria paraqiti një shtet të aftë për të organizuar një ngjarje diplomatike të nivelit të lartë që përfshin të gjithë Evropën me qetësi dhe qëllim. Ky sukses nuk është vetëm simbolik; është kapital reputacioni. Në një rajon që shpesh shihet përmes lentes së paqëndrueshmërisë, Shqipëria ka demonstruar aftësinë e saj për të shërbyer si një palë e interesuar përgjegjëse në çështjet pan-evropiane. Për më tepër, ajo ofroi një platformë të mirë nga e cila rajoni në tërësi mund të shihej përmes lentes së një ofruesi sigurie, jo vetëm të një konsumatori.
Pesë vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, qendrore si gjeografikisht ashtu edhe simbolikisht në samitin e Tiranës, dështuan kryesisht të përfitonin nga vëmendja që ofroi eventi. Kosova u dallua disi, duke përdorur platformën për të rritur dukshmërinë e saj ndërkombëtare dhe për të afirmuar veten brenda një mjedisi shumëpalësh, pavarësisht se nuk është anëtare e OSBE-së, NATO-s ose një vend kandidat zyrtar i BE-së. Në të kundërt, Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, i sapoardhur nga një fitore vendimtare zgjedhore, shfrytëzoi momentin për të përsëritur përkushtimin e qeverisë së tij ndaj anëtarësimit në BE. Pavarësisht sfidave të vazhdueshme në zbatimin e reformave demokratike, Rama mori lëvdata nga udhëheqësit e BE-së dhe një premtim të ripërtërirë mbështetjeje për rrugën e integrimit të Shqipërisë. Megjithëse jashtë kornizës formale të EPC-së, prania e Presidentit Francez Emmanuel Macron në Tiranë të nesërmen i dha vrull të mëtejshëm. Ai propozoi një afat kohor të guximshëm për anëtarësimin e Shqipërisë brenda dy viteve. Megjithatë, kjo ambicie mund të përballet me pengesa procedurale, veçanërisht kërkesën e Francës për të mbajtur një referendum para çdo anëtarësimi të ri. Ky faktor mund ta bllokojë procesin, pavarësisht nga vullneti aktual politik.
Për një rajon që ende përballet me çështje të pazgjidhura të shtetësisë, cenueshmërisë ekonomike dhe ndikimeve të jashtme konkurruese, EPC-ja dha një mesazh jetësor: ju jeni ende pjesë e horizontit strategjik të Evropës. Megjithatë, kërcënimi i zhgënjimit është i madh. Suksesi i ardhshëm i rajonit varet jo vetëm nga veprimet që vijnë nga jashtë, por edhe nga angazhimi proaktiv i Ballkanit Perëndimor përtej kufijve të axhendës së zgjerimit. EPC-ja paraqiti një platformë për një angazhim të tillë. Fatkeqësisht, rajoni nuk u ngrit plotësisht në lartësinë e kësaj situate.
Karuseli i krizës i EPC-së: Me çfarë do të merret Danimarka?
EPC-ja nuk duhet të ndjekë krizat vetëm për të mbetur relevante; ajo duhet të ndihmojë në formësimin e themeleve të arkitekturës së ardhshme të sigurisë së Evropës. Ndërsa forumi piqet, mungesa e strukturës formale po bëhet gjithnjë e më e dukshme. A mund të vazhdojë si një forum dialogu ad hoc, me rotacion, apo i duhet një sekretariat i lehtë dhe një shtyllë kurrizore strategjike më e qartë, potencialisht e udhëhequr nga Franca, për të siguruar që shton vlerë përtej simbolikës? Për të pasur vërtet rëndësi, EPC-ja duhet të fillojë të lidhë kornizat ekzistuese dhe të mbushë boshllëqet në peizazhin e çarë të sigurisë së Evropës, veçanërisht ndërsa dinamikat globale të fuqisë ndryshojnë në mënyrë dramatike.
Këto pyetje do të shfaqen të mëdha kur EPC-ja të mblidhet në Danimarkë. Me Kopenhagenin që drejton axhendën, forumi ka një shans për të ankoruar diskutimet rreth mbrojtjes dhe qëndrueshmërisë strategjike, çështje që Kryeministri danez i theksoi fuqimisht në Tiranë. Në një kohë kur mbrojtja evropiane po riarmatoset dhe SHBA-të sinjalizojnë interes në rritje për territore si Groenlanda, EPC-ja duhet të lundrojë në hapësirën midis NATO-s dhe BE-së me më shumë qartësi dhe qëllim. Samiti i Tiranës u përpoq të projektonte unitetin transatlantik ndaj Rusisë, por ato të ardhshmet mund të përballen me sprova më të ashpra, veçanërisht nëse çështjet territoriale dhe gjeopolitike, të tilla si Groenlanda, bëhen pika të nxehta, ose luftërat tregtare intensifikohen.
Në fund të fundit, në një kontinent të përfshirë nga kriza të mbivendosura, përparimi i qëndrueshëm, madje edhe modest, është një arritje e dukshme. EPC është ende një punë në zhvillim e sipër, por nëse mund të evoluojë nga një fazë diplomatike në një forcë strategjike, potenciali i saj është larg të qenit simbolik. Mund të bëhet motori fleksibël i Evropës për koherencë dhe qëndrueshmëri në një epokë paparashikueshmërie.
*BiEPAG
Përshtati në shqip: Argumentum.al
