Nga Zlatko Kramarić*|ARGUMENTUM
(Ky tekst eksploron Jasenovacin si një shprehje paradigmatike të “derivatit të errët të shpirtit evropian” – bashkimit të modernitetit dhe barbarizmit – në dialog me Habermasin dhe Derridën, dhe në kontekstin e veprave të autorit kushtuar kulturës së kujtesës dhe identitetit post-jugosllav.)
Kampi i përqendrimit, si një metaforë për Evropën e shekullit të 20-të, përfaqëson pikën përfundimtare në të cilën projekti i Iluminizmit transformohet në një mekanizëm përjashtimi dhe asgjësimi. Në këtë kuptim, Jasenovaci nuk është një përjashtim, por më tepër një simptomë e dialektikës evropiane të arsyes dhe dhunës. Duke u mbështetur në idenë e Habermasit për racionalitetin komunikues dhe konceptin e Derridës për “hirin” dhe “fantazmat”, teksti e shqyrton kampin si një sfidë morale ndaj identitetit evropian dhe mundësinë e ripërtëritjes së atij identiteti nga gjurmët e disfatave të veta.
- Derivatet e Errëta të Shpirtit Evropian
Në historinë e Evropës së shekullit të 20-të, kampi u bë simbol i rënies së saj të brendshme – pika në të cilën racionaliteti pushon së qeni një mjet lirie dhe shndërrohet në një instrument dhune.
Në librat e mi Ideja Jugosllave në Kontekstin e Kritikës Postkoloniale, Nostalgjia – Një Histori e Shkurtër e Harrimit dhe Kultura dhe Trauma. Një Letër për një Mik Bullgar, kam kërkuar të tregoj se si ideja e Evropës në përvojën jugosllave mbartte kuptime ambivalente: emancipim dhe disiplinim, universalitet dhe kontroll.
Jasenovci i përket pikërisht këtij dualiteti. Nuk është një “devijim ballkanik”, por një pasojë evropiane – një kamp ku ideali i rendit u shndërrua në një mekanizëm të përsosur shkatërrimi.
Habermas do ta përshkruante këtë si momentin e rënies së racionalitetit komunikues: një hapësirë ku dialogu zhduket dhe arsyeja bëhet aparati administrativ i vdekjes. Kampi, në këtë kuptim, nuk është çrregullim, por rend i tepërt – racionalizimi i së keqes në emër të efikasitetit (kriminal). Dhe jo vetëm kaq: vetë ekzistenca e kampeve brenda një shoqërie (gjermane, kroate…) përbën një prerje të thellë në identitetin e shoqërive të tilla. “Pas Aushvicit, ne mund ta nxjerrim vetëdijen tonë kombëtare vetëm nga traditat më të mira të historisë sonë, dhe këto tradita nuk duhet të përvetësohen pa reflektim, por në mënyrë kritike. Konteksti i jetës kombëtare, i cili dikur mundësoi një pasuri të pakrahasueshme të substancës së bashkëjetesës njerëzore, tani e tutje mund të ndërtohet vetëm në dritën e atyre traditave (në rastin e ‘çështjes kroate’, këto sigurisht nuk janë traditat e asnjërit prej dy regjimeve totalitare, as ato dominuese gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe as ato të lidhura me totalitarizmin tjetër, variantin jugosllav të stalinizmit/bolshevizmit – shënim i autorit, Z.K.), që mund t’i rezistojnë shikimit të frikësuar – shikimit të dikujt të edukuar nga katastrofat morale” (J. Habermas).
- Arkivat e Hirit dhe Kujtesave Selektive
Në Nostalgji – Një Histori e Shkurtër e Harresës, unë analizova formimin e “kombeve të kujtesës” në shoqëritë post-jugosllave. Kujtesa nuk bazohet në empati, por në konkurrencë për viktimizimin.
Jasenovci është bërë kështu një fushë kujtese konfliktuale, ku ideja evropiane rishfaqet në formën e saj më të keqe – si një hierarki traumash dhe një konkurrencë për superioritet moral.
Reflektimet e Derridës mbi “hirin” dhe “fantazmat e Evropës” na ndihmojnë të kuptojmë se ajo që u shkatërrua nuk është zhdukur vërtet. Hiri është një gjurmë, jo një mungesë: ai kërkon që ne t’i japim kuptim.
Nga kjo perspektivë, Evropa është një kontinent hiri – një hapësirë ku kujtesa ende nuk është bërë dialog dhe në vend të kësaj mbetet peng i arkivave kombëtare, e hetuar ose sipërfaqësisht ose në mënyrë selektive. Çuditërisht, edhe pas 80 vjetësh që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, ne ende nuk dimë as një numër të përafërt të të vrarëve në Jasenovac. Diapazoni i gjerë i vlerësimeve është thellësisht fyes — para së gjithash për viktimat. Ashtu si çdo inflacion i tepërt i numrave është një mëkat kundër çdo jete të humbur, ashtu edhe çdo minimizim është po aq i rëndë.
- Identitete të Reja, Traditë e Re
Në librin “Dhe Pas Titos” – Tito, u përpoqa të tregoja se si identitetet e reja në hapësirën post-jugosllave u ndërtuan mbi rrënojat e një projekti të madh politik dhe kulturor.
Këto identitete lindin nga hiri – por jo domosdoshmërisht si rindërtim; shpesh ato dalin si akte rishikimi dhe mbylljeje.
Megjithatë, nëse ndjekim intuitën e Derridës se hiri mund të shërbejë si themeli i një fillimi të ri, atëherë kujtimi i kampit mund të bëhet baza e një identiteti etik, në vend të një mjeti manipulimi ideologjik në të cilin si “e majta” ashtu edhe “e djathta” marrin pjesë me zell të barabartë. Të dyja duhet të pranojnë se ajo në të cilën angazhohen nuk është historiografi e dobët, por aspak historiografi. Veprimet e tyre sipërfaqësore dhe të pakujdesshme nuk janë gjë tjetër veçse shpërthime urrejtjeje (R. Eaglestone).
Koncepti i Habermasit për identitetin postkonvencional ofron mundësinë e ripërtëritjes evropiane: një formë bashkësie që nuk bazohet më në mit ose komb, por në një vetëdije për përgjegjësinë dhe brishtësinë.
- Kampi si një Sfidë Morale për Evropën
Kampet e shekullit të 20-të – nga Aushvici në Jasenovac, nga Goli Otok në Srebrenicë – nuk i përkasin margjinave, por vetë thelbit të historisë evropiane.
Ato na kujtojnë se moderniteti gjithmonë mbart brenda vetes potencialin për vetëshkatërrim. Prandaj, kampi nuk është “jashtë” Evropës, por dialektika e saj e brendshme: produkt i racionalitetit të lirë nga etika.
Kujtesa e Jasenovacit duhet të kapërcejë kështu kornizat kombëtare. Ajo duhet të bëhet kujtesë evropiane në kuptimin më të vërtetë – jo institucionale, por morale dhe ekzistenciale.
Vetëm si e tillë mund të kontribuojë në formësimin e një identiteti të ri kroat dhe evropian pa frikë nga hijet e veta.
- Përfundim: Leximi i Hirit
Evropa mund ta rizbulojë shpirtin e saj vetëm pasi të mësojë të lexojë hirin e vet. Ai hi – i Jasenovacit, Aushvicit, Vukovarit, Sarajevës – nuk i përket të kaluarës, por të tashmes sonë.
Nëse prej tyre mësojmë përulësinë dhe solidaritetin, atëherë ideja e Evropës do të rifitojë kuptimin: jo më si një triumf i arsyes, por si një vetëdije për brishtësinë njerëzore dhe përgjegjësinë ndaj Tjetrit.
Referenca
J. Habermas, Teoria e Veprimit Komunikues, Vëll. I–II, Kembrixh: Polity Press, 1984–1987.
J. Habermas, Die postnationale Konstellation, Frankfurt: Suhrkamp, 1998.
J. Derrida, Specters de Marx, Paris: Galilée, 1993.
Z. Kramarić, Jugoslavenska ideja i njezini neprijatelji, Zagreb: HSN, 2018.
Z. Kramarić, Kultura i trauma, Zagreb: Meandarmedia, 2021.
Z. Kramarić, Nostalgija – kratka povijest zaborava, Zagreb: Meandarmedia, 2016.
Z. Kramarić, I poslije Tita – Tito, Zagreb: HSN, 2024.
R. Eaglestone, Postmodernizam i poricanje holokausta, Naklada Jesenski & Turk, Zagreb, 2001.
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, i cili aktualisht shërben si ambasador në Shqipëri. Më parë profesor universiteti dhe politikan, ai është i njohur për punën e tij në letërsi, studime kulturore dhe histori rajonale.
© 2025 Argumentum
