Nga Zlatko Kramarić*|ARGUMENTUM
Pozicioni i Jacques Derrida-s në peizazhin filozofik të shekullit të 20-të është unik: ai i përket traditës intelektuale evropiane, ndërkohë që trondit rrënjësisht themelet e saj metafizike. Projekti i tij i dekonstruksionit zbulon supozimet e fshehura që qëndrojnë në themel të mendimit dhe politikës perëndimore – jo me qëllimin e braktisjes së tyre, por me qëllim që t’i hapë ato drejt një të ardhmeje ku zërat e shtypur dhe pyetjet e pazgjidhura ende kërkojnë fjalë.
Në Spektrat e Marksit (1993), Derrida sfidon narrativën triumfaliste që shpall vdekjen e Marksizmit pas vitit 1989. Duke përdorur figurën e fantazmës, ai argumenton se ajo që shpallet e vdekur mund të kthehet më fuqishëm se kurrë. Spektrat e kolonializmit, pabarazisë globale dhe emancipimit të paplotësuar vazhdojnë të përndjekin imagjinatën neoliberale. Kështu, Derrida vëren në mënyrë të famshme: “Ne nuk kemi pushuar kurrë të jemi marksistë” – jo nga dogma, por sepse pyetjet e Marksit mbeten pa përgjigje. (1)
Ura midis Derrida-s dhe “shpirtit evropian” qëndron në rolin kryesor të gjuhës – e kuptuar si një forcë që formëson dhe vë në pikëpyetje botën. Këtu, shfaqet një konvergjencë e papritur midis Derridës dhe Wittgensteinit. Të dy ndajnë premisën themelore se gjuha nuk është thjesht një mjet për përfaqësim, por një praktikë që përbën vetë botën.
Wittgenstein, në filozofinë e tij të mëvonshme, prezanton nocionin e lojërave gjuhësore për të treguar se kuptimi nuk lind nga referenca, por nga përdorimi brenda formave të jetës. (2) Nuk ka realitet përtej gjuhës, vetëm forma artikulimi dhe praktike. Derrida e radikalizon këtë depërtim përmes konceptit të différance, duke zbuluar shtyrjen dhe zhvendosjen e përhershme të kuptimit. (3) Gjuha nuk pasqyron botën; ajo gjeneron kushtet në të cilat kuptimi dhe e vërteta bëhen të mendueshme.
Diskutimi i Derridës mbi politikën e miqësisë – në të cilën komuniteti riimagjinohet si përgjegjësi ndaj Tjetrit, në vend të një uniteti identiteti ose vëllazërie – rrjedh drejtpërdrejt nga ky depërtim gjuhësor dhe etik. Gjuha bëhet arena e politikës: një vend ku drejtësia mund të kërkohet, shtyhet ose mohohet.
Kështu, Derrida mbetet i përkushtuar ndaj Evropës – jo si një projekt i përfunduar, por si një i ndjekur nga të ardhmen e vet spektrale. Ashtu si Husserli, ai e sheh Evropën si një detyrë; por ndryshe nga Husserli, ai këmbëngul që Evropa duhet të përballet me trashëgiminë e saj metafizike dhe koloniale. (4) Nëse Evropa ka një shpirt, ai duhet të jetë ai i një premtimi të papërfunduar – të përballet me fantazmat e saj me shpresën e krijimit të hapësirës për një komunitet më gjithëpërfshirës dhe të drejtë.
__________________________________________________________________________________________________
Shënime
(1) Jacques Derrida, Spektrat e Marksit: Gjendja e Borxhit, Vepra e Zisë dhe Ndërkombëtarja e Re. Routledge, 1994.
(2) Ludwig Wittgenstein, Hetime Filozofike. Blackwell, 1953.
(3) Jacques Derrida, E Gramatologjisë. Johns Hopkins University Press, 1976.
(4) Edmund Husserl, Kriza e Shkencave Evropiane dhe Fenomenologjisë Transcendental. Northwestern UP, 1970.
Bibliografia
Burime Primare:
Derrida, Jacques. Spektrat e Marksit. Galilée, 1993 / Routledge, 1994.
Derrida, Jacques. E Gramatologjisë. Johns Hopkins UP, 1976.
Derrida, Jacques. Politika e Miqësisë. Verso, 1997.
Wittgenstein, Ludwig. Hetime Filozofike. Blackwell, 1953.
Husserl, Edmund. Kriza e Shkencave Evropiane dhe Fenomenologjisë Transcendental. Northwestern UP, 1970.
Burime Dytësore:
Norris, Christopher. Derrida. Harvard UP, 1987.
Rorty, Richard. Kontingjenca, Ironia dhe Solidariteti. Cambridge UP, 1989.
Critchley, Simon. Hyrje Shumë e Shkurtër në Filozofinë Kontinentale. Oxford UP, 2001.
Gasché, Rodolphe. Pasqyra e Pasqyrës. Harvard UP, 1986.
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, i cili aktualisht shërben si ambasador në Shqipëri. Më parë profesor universiteti dhe politikan, ai është i njohur për punën e tij në letërsi, studime kulturore dhe histori rajonale.
© 2026 Argumentum
