Nga Zlatko Kramarić*|ARGUMENTUM
Debatet mbi shfaqjen publike të simboleve totalitare në shoqëritë post-komuniste shpesh luhaten midis ndjeshmërisë morale dhe domosdoshmërisë ligjore të dallimit të përgjegjësisë historike nga standardet bashkëkohore të lirisë së shprehjes. Pikërisht në këtë kryqëzim lind problemi i interpretimit të vendimeve të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ), veçanërisht në çështjet Vajnai kundër Hungarisë (2008) dhe Fratanoló kundër Hungarisë (2011). Në sferën publike kroate, vendimet e GJEDNJ-së lexohen shpesh në mënyrë selektive, si një rehabilitim implicit i simbolizmit komunist, ndërsa logjika themelore e këtyre vendimeve anashkalohet: Gjykata mbron lirinë e shprehjes, jo kujtesën historike të regjimeve totalitare.
Vendimet e GJEDNJ-së mbështeten në dy parime. Së pari, Gjykata thekson se simbole të caktuara – në këtë rast ylli i kuq – janë semantikisht shumëvalente. Brenda hapësirës kulturore dhe politike evropiane, ato mbartin traditat e lëvizjes punëtore dhe rezistencës antifashiste, por edhe trashëgiminë e dhunës revolucionare dhe urdhrave shtypës komunistë.¹ Së dyti, Gjykata këmbëngul që liria e shprehjes përfshin të drejtën për komunikim simbolik, edhe kur një shprehje e tillë mund të jetë provokuese ose shqetësuese për pjesë të shoqërisë.² Prandaj, shteti, paralajmëron Gjykata, nuk mund të marrë paraprakisht rolin e interpretuesit të qëllimit të një personi tjetër: shfaqja e yllit të kuq nuk përbën automatikisht promovimin e një regjimi totalitar.³
Ajo që është thelbësore – dhe ajo që lihet jashtë rregullisht në debatet e brendshme – është fakti se në asnjërën prej këtyre rasteve Gjykata nuk vë në dyshim krimet historike të kryera nën atë simbol. GJEDNJ nuk merret me rehabilitimin, por me zbatimin e testit të proporcionalitetit: nëse kufizimi i lirisë së shprehjes është i nevojshëm në një shoqëri demokratike. Statusi normativ i simbolit mbetet kështu i pandryshuar: lejueshmëria e përdorimit të tij nuk nënkupton një alibi morale ose historike.
Në këtë kontekst, një analogji e thjeshtë por e fuqishme bëhet e rëndësishme: kryqi si simbol i Krishterimit mbetet një shenjë legjitime e besimit, megjithatë krimet e kryera nën atë simbol gjatë gjithë historisë as nuk falen dhe as nuk justifikohen.4 Vlera simbolike dhe e vazhdueshme e shenjës dhe përgjegjësia historike e atyre që e abuzuan atë janë dy koncepte të dallueshme dhe reciprokisht jo-mohuese. I njëjti arsyetim vlen edhe për yllin e kuq: fakti që ai mund të shfaqet në publik (sepse kjo mbrohet nga e drejta e lirisë së shprehjes) nuk e mohon në asnjë mënyrë natyrën kriminale të shumë regjimeve që e përdorën atë.5 Dhe është pikërisht ky aspekt që është i papranueshëm për “antifashistët” kroatë, të cilët refuzojnë ta pranojnë këtë dimension të “yllit të kuq” dhe të gjitha kuptimet derivative që rrjedhin prej tij – siç është slogani aspak “i butë” SF/SN (“Vdekje fashizmit, liri popullit”). Unë i përkas atij lloji njerëzish që dridhem nga vetë mendimi se vdekja e dikujt mund të lindë liri!
Është e rëndësishme të theksohet se rendi ligjor bashkëkohor evropian këmbëngul në këtë diferencim: liria e shprehjes mbron individin që përdor një simbol, por jo regjimet historike që e legjitimuan veten përmes atij simboli. Interpretimet kroate të vendimeve të GJEDNJ-së shpesh e anashkalojnë këtë dallim kyç dhe e trajtojnë mbrojtjen e një të drejte individuale si një justifikim politiko-moral të praktikës historike komuniste. Një interpretim i tillë jo vetëm që është metodologjikisht i gabuar, por edhe në kundërshtim me atë që Gjykata në të vërtetë thotë.
Prandaj, mund të thuhet se jurisprudenca e GJEDNJ-së ndoshta mbron simbolin, por sigurisht që nuk e mbron historinë – as nuk kërkon ta riformësojë atë. Krimet e kryera nën yllin e kuq janë pohuar në historiografi, studime ligjore dhe kujtesën kolektive të kombeve të Evropës Lindore; vendimet e GJEDNJ-së nuk hyjnë në këtë sferë. Ato thjesht parandalojnë që shprehja simbolike e një individi t’i nënshtrohet censurës shtetërore aty ku nuk ka rrezik të qartë dhe të menjëhershëm të promovimit të totalitarizmit.
Me fjalë të tjera: një simbol mund të jetë i lejueshëm, por krimet e kryera nën të nuk amnistohen në asnjë mënyrë. Pikërisht kështu duhet të lexohet standardi evropian – një standard që mbron njëkohësisht lirinë e shprehjes dhe mban një qëndrim të qartë mbi përgjegjësinë historike të regjimeve totalitare. Një lexim i tillë i mundëson Kroacisë të shmangë grackat e thjeshtimit ideologjik, duke i mbetur besnik si traditës demokratike, ashtu edhe të vërtetës historike.
⸻
1. ECtHR, Vajnai v. Hungary, Judgment of 8 July 2008, §§ 52–54.
2. Ibid., § 47; see also Handyside v. UK, Judgment of 7 December 1976 — the classic formulation on “ideas that offend, shock or disturb.”
3. Fratanoló v. Hungary, Judgment of 3 November 2011, §§ 21–24.
4. General historiographical literature on the cross and institutional violence: MacCulloch, D., Christianity: The First Three Thousand Years (2010).
5. See: Snyder, T., Bloodlands (2010); Courtois, S. (ed.), The Black Book of Communism (1997).
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht Ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universitar dhe politikan, i njohur për veprën e tij në fushën e letërsisë, studimeve kulturore dhe historisë rajonale.
© 2026 Argumentum
