“Kufijtë shtetërorë janë vizatuar në harta, por vijat e vërteta të ndarjes kalojnë nëpër shoqëri.”
Irani shpesh paraqitet jashtë vendit si një shtet i homogjenizuar, i dominuar nga popullsia persiane, por realiteti është shumë më kompleks. Sipas analizës së Gjeneralit Corneliu Pivariu, anëtar i Bordit Këshillues të IFIMES, Irani është një vend multi-etnik ku pakicat luajnë një rol kyç në politikën e brendshme dhe mund të përfaqësojnë pika të ndjeshme gjeopolitike në rast të destabilizimit politik. Për më tepër, këto komunitete jetojnë kryesisht në rajonet kufitare, duke krijuar lidhje transnacionale me popullsi të ngjashme në shtetet fqinje, gjë që rrit rëndësinë e tyre strategjike.
Popullsia dhe Përbërja Etike
Persët përbëjnë rreth 60–65% të popullsisë së Iranit. Pakicat e tjera përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të vendit dhe përfshijnë:
- Azerbajxhanasët: 16–20%, të vendosur kryesisht në verilindje, kryesisht Shiitë, me lidhje kulturore të forta me Republikën e Azerbajxhanit.
- Kurdët: 8–10%, kryesisht Sunni, të vendosur në provincat perëndimore, duke përfshirë Kurdistanin, Kermanshah dhe Azarbajxhanin Perëndimor.
- Lurat: Rreth 6%, të shpërndarë në rajone të ndryshme perëndimore.
- Arabët, Beluçët dhe Turkmenët: Rreth 2% secili, kryesisht në jug, juglindje dhe verilindje, në zonat kufitare.
- Grupet më të vogla: Talysh, armenët, asirianët dhe komunitete të tjera të vogla.
Siç shpjegon Pivariu, shumica e këtyre komuniteteve jetojnë në zona periferike kufitare, duke krijuar mundësi për lidhje të jashtme dhe potenciale presioni mbi autoritetet qendrore. Kjo gjeografi ka tre dimensione strategjike:
- Kontinuiteti etnik transkufitar – komunitetet kanë lidhje me popullsi të ngjashme jashtë kufijve.
- Mbështetje e mundshme e jashtme – shtetet fqinje mund të jenë të interesuara të ndikojnë mbi komunitetet e lidhura.
- Rreziku i fragmentimit territorial – në skenarë krizash të mëdha, rajonet periferike mund të shndërrohen në pika presioni kundër qeverisë qendrore.
Pakicat dhe Aktiviteti Politik
Pakicat etnike kanë qenë historikisht më aktive politikisht sesa shumica persiane. Kurdët janë një shembull i veçantë, me një traditë të gjatë aktivizmi dhe rezistence të armatosur. Rajonet kurde janë pjesë e hapësirës transnacionale kurde që përfshin Irakun, Sirinë dhe Turqinë, gjë që lehtëson bashkëpunimin ndërkufitar dhe rrit rëndësinë strategjike të këtij komuniteti.
Megjithatë, Pivariu thekson se edhe pse lëvizjet kurde mund të ushtrojnë presion mbi Teheranin, ato nuk janë faktor i mjaftueshëm për ndryshimin e regjimit; dinamikat brenda elitës persiane mbeten të vendosura për zhvillimin e ngjarjeve politike.
Azerbajxhanasët: Një Rrezik Sistemik i Mundshëm
Një nga vlerësimet më interesante të Pivariut është se pakica azerbajxhanase mund të përbëjë një rrezik më të madh sistemik sesa kurdët. Të vendosur në veri-perëndim të Iranit, ata jetojnë në një rajon kompakt dhe ekonomikisht të rëndësishëm, me lidhje kulturore të drejtpërdrejta me Republikën e Azerbajxhanit. Për më tepër, ngjarje të fundit, si sulmet me dron pranë Naxçıvanit në mars 2026, tregojnë se marrëdhëniet Iran–Azerbajxhan mund të bëhen shumë të ndjeshme në një kohë të shkurtër, duke rritur rëndësinë strategjike të kësaj pakice.
Arabët e Khuzestanit dhe Beluçët
- Arabët e Khuzestanit përbëjnë rreth 2–3% të popullsisë dhe jetojnë në provincën strategjike të prodhimit të naftës. Lëvizjet separatiste ekzistojnë, por ato janë të fragmentuara dhe të dobësuara.
- Beluçët, rreth 2% e popullsisë, janë kryesisht Sunni dhe jetojnë në kufirin me Pakistanin. Historikisht ata kanë pasur përplasje të vogla të armatosura me qeverinë iraniane, por popullsia e rrallë dhe kushtet e vështira ekonomike e kufizojnë ndikimin e tyre strategjik.
Kufizimet e Përdorimit të Pakicave si Instrument Politik
Edhe pse pakicat përfaqësojnë një vulnerabilitet potencial për regjimin iranian, përdorimi i tyre si instrument destabilizues nuk është i lehtë. Sipas Pivariut (2026), faktorët kufizues përfshijnë:
- Identiteti kombëtar iranian, i cili mbetet një element i fortë bashkimi.
- Fragmentimi i organizatave politike dhe ushtarake të pakicave, duke e bërë të vështirë formimin e një opozite të bashkuar.
- Aparati i sigurisë i Teheranit, duke përfshirë Gardën Revolucionare Islamike (IRGC), i cili ruan kontroll të fortë mbi rajonet kyçe.
- Frika e shpërbërjes së shtetit, pasi shumë qytetarë shqetësohen për një skenar të ngjashëm me atë të Jugosllavisë, ku fragmentimi etnik çoi në konflikte të brendshme.
Konkluzioni Strategjik
Analiza e Pivariut nënvizon se stabiliteti i Iranit nuk varet vetëm nga fuqia ushtarake, por nga aftësia e shtetit për të menaxhuar vijat etnike të ndjeshme brenda shoqërisë.
Irani është një shtet shumëetnik në të cilin pakicat përfaqësojnë afërsisht një të tretën, dhe sipas disa vlerësimeve madje pothuajse gjysmën e popullsisë. Shumica e këtyre komuniteteve janë të përqendruara në zonat kufitare periferike, gjë që u jep atyre rëndësi të veçantë gjeopolitike dhe krijon pika potenciale presioni mbi autoritetet qendrore.
Midis tyre, kurdët shpesh konsiderohen si pakica me potencialin më të madh destabilizues, për shkak të nivelit të tyre relativisht të lartë të organizimit politik, përvojës ushtarake të akumuluar me kalimin e kohës dhe lidhjeve të tyre ndërkufitare me komunitetet e tjera kurde në rajon.
Megjithatë, nga një perspektivë më e gjerë strategjike, pakica azere mund të përfaqësojë një rrezik sistemik edhe më të rëndësishëm për stabilitetin e shtetit iranian, për shkak të madhësisë së saj demografike, përqendrimit kompakt territorial dhe lidhjeve etnike me shtetin fqinj të Azerbajxhanit.
Në rast të një krize të madhe të regjimit në Teheran, pakicat mund të bëhen një faktor përcaktues në evolucionin e brendshëm të shtetit iranian. Megjithatë, instrumentalizimi i tyre i jashtëm nuk garanton automatikisht ndryshimin e regjimit, pasi identiteti kombëtar iranian dhe ndjenja e përkatësisë ndaj shtetit mbeten ende elementë të rëndësishëm të kohezionit të brendshëm.
Në fund të fundit, stabiliteti i Iranit do të varet më pak nga forca e aparatit të tij të sigurisë sesa nga aftësia e shtetit për të menaxhuar vijat e ndarjes etnike që përshkojnë shoqërinë e tij.
Referenca:
Pivariu, C. (2026). Iran’s Multiethnic Structure and Its Geopolitical Fault Lines. International Institute for Middle East and Balkan Studies (IFIMES).
© 2026 Argumentum
