Aleanca si Monedhë: Kur “Friend-shoring” sfidon produktivitetin evropian.
Dr. Ermir I. Hajdini
Këshilltar Ligjor & Lektor Universitar
Nëse në shkrimin e kaluar analizuam zgjimin e Realpolitikës nga periferia e Evropës[1], ky artikull synon të zbërthejë një fenomen akoma më paradoksal që po deformon tregun global: Friend-shoring[2]. Nën petkun e “Aleancës” dhe sigurisë së zinxhirëve të furnizimit, po ndodh një zhvendosje masive e kapitalit evropian drejt SHBA-së, duke shpërfillur çdo logjikë ekonomike të produktivitetit kontinental. Ajo që nisi si një negocim mes Komisionit të BE-së dhe Presidentit Trump, sot është bërë një realitet i dhimbshëm: Evropa po financon rritjen amerikane me çmimin e de-industrializimit të vetvetes.
1. Aleanca kundrejt Produktivitetit: Një rrugë me një kalim
Parimi i “Friend-shoring” supozon se vendet duhet të investojnë brenda rrethit të tyre të aleatëve për të shmangur varësinë nga regjimet autokratike. Por, në praktikën e vitit 2026, kjo po përkthehet në një transferim neto të industrisë matanë oqeanit[3].
- Statistika e Eksodit dhe Paradoksi i “Relievit”
Sipas të dhënave të Instituti Ekonomik Gjerman (IW), kompanitë gjermane investuan rreth 15.7 miliardë dollarë në projekte të reja në SHBA vetëm gjatë vitit 2024—shifra më e lartë historike e regjistruar ndonjëherë. Ky fluks kapitali nuk është i rastësishëm, por i nxitur nga kushtet asimetrike të “Aleancës”.
Siç vëren edhe analiza e fundit nga CEPS (Centre for European Policy Studies), marrëveshjet tregtare BE-SHBA po ofrojnë vetëm një “reliev të përkohshëm” (temporary relief) për sa i përket tarifave, por po shkaktojnë një “dhimbje afatgjatë” (longer-term pain) për stabilitetin industrial evropian. CEPS argumenton se:
- Gara e Subvencioneve: Politikat amerikane (si IRA) po krijojnë një mjedis ku kompanitë evropiane detyrohen të zhvendosen për të mbetur konkurruese.
- Rezultati: Ndërsa ne festojmë “armëpushimet” diplomatike, shifrat e investimeve vërtetojnë se de-industrializimi i Evropës po kthehet në një proces strukturor. Kapitali po ikën aty ku subvencionet janë më të larta dhe energjia më e lirë, duke e lënë “near-shoring” kontinental thjesht një projekt në letër.
- Paradoksi: Ndërsa logjika e produktivitetit do të diktonte forcimin e logjistikës brenda kontinentit (near-shoring), kapitali po ikën aty ku subvencionet janë më të larta dhe energjia më e lirë.
2. Sakrifikimi i Nord Stream dhe Sovraniteti Energjetik
Nuk mund të flitet për logjistikë produktive pa përmendur energjinë. Ajo që dikur quhej “diversifikim”, sot duket më shumë si dorëzim.
- Rasti Nord Stream: Sakrifikimi i këtij naftësjellësi, i kombinuar me presionin e vazhdueshëm të Uashingtonit, e la motorin industrial të Evropës (Gjermaninë) pa asnjë alternativë tjetër përveç gazit të lëngshëm (LNG) amerikan[4].
- Fatura: Me çmimin e gazit në Evropë që mbetet mesatarisht 3 deri në 4 herë më i lartë se në SHBA, produkti evropian ka humbur çdo avantazh konkurrues. Ky nuk është bashkëpunim mes aleatësh; është një proces ku njëri partner forcohet duke thithur “muskujt” prodhues të tjetrit.
3. Logjistika e Humbur e Kontinentit
Një strategji e vërtetë aleance duhet të bazohej te produktiviteti brenda sferës evropiane. Near-shoring në Ballkan apo Evropën Lindore ofron afërsi gjeografike dhe kosto konkurruese. Megjithatë, magneti i subvencioneve amerikane (përmes Inflation Reduction Act prej 369 miliardë dollarësh) po i josh kompanitë si Volkswagen apo Northvolt[5] të braktisin planet kontinentale për të ndërtuar fabrika në Ohajo apo Karolinën e Veriut. Rezultati? Evropa po paguan një “taksë aleance” shumë të lartë, duke shkatërruar logjistikën e saj të brendshme për të blerë mbrojtjen gjeopolitike.
4. “Friend-shoring” si Kanibalizëm Ekonomik
Kur investimet bëhen vetëm mbi bazën e “besnikërisë” politike ndaj Uashingtonit, rezultati është inflacioni gjeopolitik. Kostot rriten, varësia teknologjike shtohet dhe Evropa shndërrohet në një konsumator pasiv. Aleanca duhet të ishte një mburojë, por për industrinë evropiane po shërben si një fshesë që po pastron kapitalin dhe inovacionin nga shtëpia jonë.
“Nëse Aleanca përdoret si pretekst për të eksportuar punën dhe kapitalin evropian, atëherë Friend-shoring nuk është zgjidhja e krizës, por faza finale e dorëzimit ekonomik të Evropës në altarin e interesave matanë oqeanit.”
Konkluzion: Nevoja për një Autonomi të Vërtetë
Evropa duhet të rizgjohet. Stabiliteti nuk vjen nga de-industrializimi në emër të miqësisë politike. Një aleancë e shëndetshme duhet të prodhojë rritje për të dyja palët. Pa një logjistikë produktive të brendshme dhe pa një mbrojtje të industrisë kontinentale, “Friend-shoring” do të mbetet thjesht epitafi i një Evrope që dikur ishte fuqi ekonomike globale, ndoshta shembullin e shohim tek Emmanuel MACRON??[6].
[1] Shembulli i zgjedhjeve në Bullgari apo qendrimi i Qeverisë së Re Hungareze shih dhe rastin e Sllovakisë.
[2] Koncept i politikës ekonomike që përkufizohet: “Një qasje strategjike tregtare ku shtetet i kufizojnë rrjetet e tyre të zinxhirit të furnizimit tek aleatët politikë dhe ekonomikë, duke prioritizuar vlerat e përbashkëta dhe sigurinë mbi koston më të ulët.”
[3]Shih edhe: https://www.ceps.eu/the-eu-us-trade-deal-promises-temporary-relief-but-longer-term-pain/#:~:text=After%20months%20of%20uncertainty%20and,much%20more%20complex%20and%20nuanced.
[4] Shih edhe: IEA (International Energy Agency, 2024), “Gas Market Report”, eksportet e LNG-së amerikane drejt Evropës u rritën me mbi 140% pas bllokimit në Nord Stream.
[5] Për më tepër shih edhe Kompania suedeze e baterive ishte e para që tronditi Brukselin kur deklaroi se do të prioritizonte ndërtimin e një fabrike në SHBA përpara asaj në Gjermani, për të përfituar deri në 8 miliardë euro subvencione. Financial Times (2023), “Northvolt looks to US expansion after Biden’s green subsidies”.
2. Rasti i Volkswagen (Gjermani)
Reuters (2023), “Volkswagen pauses Eastern Europe battery plant plans, prioritises North America”.
[6] FRANCE24.English/posts/french-president-emmanuel-macron-said-thursday-that-he-will-quit-politics-in-202/1269173142048726/
© 2026 Argumentum
