Prof. Dr. Fadil Maloku,
Sociolog
1. Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (ASHAK), së bashku me Akademinë e Shkencave të Shqipërisë (ASHSH), edhe sot e kësaj dite mbeten pothuajse të privuara nga një qasje e mirëfilltë intelektuale ndaj fenomeneve dhe proceseve nëpër të cilat po kalojnë Kosova dhe Shqipëria. Megjithëse ekziston një numër i konsiderueshëm akademikësh, studiuesish dhe profesionistësh të profilizuar, të cilët kanë arritur rezultate të dukshme në nivel vendor dhe ndërkombëtar, pjesa dërrmuese e tyre karakterizohet më shumë nga një distancë dhe indiferencë e theksuar ndaj zhvillimeve shoqërore, sesa nga një angazhim aktiv kritik. Nga një perspektivë sociologjike, kjo gjendje mund të lidhet me trashëgiminë e strukturave tradicionale, të cilat historikisht kanë mbështetur mbijetesën përmes figurave autoritare dhe modele hierarkike, shpeshherë me prirje antiintelektuale, madje në raste të caktuara edhe me implikime antikombëtare.
2. Në këtë kuptim, format dominuese të mendimit kreativ në historinë shqiptare janë ndërtuar dhe rindërtuar, jo rrallë edhe deformuar, jashtë standardeve të akademizmit kritik dhe autonom. Ato janë kushtëzuar nga modele të servilizmit ideologjik dhe nga një kulturë sociopolitike e karakterizuar nga konformizmi dhe mediokriteti institucional. “Odisejadat” e formimit intelektual, në këtë prizëm, rezultojnë të kenë qenë shpesh thellësisht antiintelektuale. Një ndër shkaqet kryesore të kësaj trajektoreje mbetet imitimi i verbër i modeleve kulturore të pushtuesve historikë. Në vend të prodhimit të ideve dhe kornizave konceptuale me përmasa gjithëkombëtare, u konsolidua një kulturë e imitimit dhe e varësisë nga sistemet e huaja vlerore.
3. Mungesa e një tipi të intelektualit largpamës ka ndikuar drejtpërdrejt në riprodhimin e kësaj varësie strukturore. Në emër të përshtatjes me sistemet e jashtme të vlerave, elitat intelektuale nuk arritën të emancipojnë diskursin e tyre nga ndikimet nënshtruese. Pasoja e kësaj është vazhdimësia e një kulture servile dhe konformiste, e cila reflektohet edhe në kontekstin bashkëkohor. Edhe ata pak aktorë që pretendojnë statusin e intelektualit kritik, shpesh devijojnë nga misioni i tyre themelor, duke u kufizuar në justifikime ideologjike dhe interpretime sipërfaqësore të realitetit.
4. Në këtë kontekst, konceptualizimi i intelektualit largpamës shqiptar nuk duhet të reduktohet në një figurë mitike apo të instrumentalizuar nga politika. Përkundrazi, ai duhet të kuptohet si një aktor refleksiv dhe emancipues, i cili, mbi bazën e përvojës dhe analizës kritike, është në gjendje të ndërtojë vizione strategjike për të ardhmen e kombit dhe shtetit. Intelektuali nuk duhet të prodhojë ide në mënyrë abstrakte dhe vetëreferenciale, por të artikulojë koncepte që lidhen drejtpërdrejt me reformat strukturore, zhvillimin e mendimit kritik, orientimet gjeopolitike dhe ambiciet gjeostrategjike të shoqërisë.
5. Ushtrimi i këtij misioni kërkon një autonomi të qëndrueshme ndaj presioneve të përditshme politike dhe ideologjike, si dhe një qëndrim që kombinon kuriozitetin analitik me vizionin strategjik. Intelektuali nuk ka nevojë për pushtet formal për të realizuar këtë rol; përkundrazi, ai duhet ta konceptojë atë si një obligim etik dhe kombëtar. Në këtë drejtim, elitat politike duhet të zhvillojnë një kapacitet më të lartë receptiv ndaj ideve dhe vizioneve strategjike. Intelektuali bashkëkohor duhet të ndërtojë një platformë të dyfishtë: një dimension praktik dhe një hartë orientuese (road map) për zhvillimin afatshkurtër, afatmesëm dhe afatgjatë të projekteve kombëtare.
6. Në një plan më të gjerë, intelektualët nuk duhet të kufizohen vetëm në funksionin analitik, por të zhvillojnë edhe dimensione kritike, kreative dhe transformuese. Në këtë kuptim, si “proletariati akademik”, ashtu edhe ai politik, nuk duhet të mbeten pasivë ndaj proceseve vendimmarrëse globale. Përkundrazi, ata duhet të shndërrohen në aktorë proaktivë në artikulimin e projekteve strategjike. Megjithatë, duhet pranuar se konteksti aktual karakterizohet nga tensione të vazhdueshme politike, fetare dhe sidomos ndëretnike, të cilat nuk mund të menaxhohen pa ndërveprimin me qendrat ndërkombëtare të vendimmarrjes.
7. Tranzicioni nga socializmi shtetëror në kapitalizmin postkomunist ka prodhuar pasoja të thella socioekonomike dhe politike në shoqëritë shqiptare, veçanërisht në Kosovë. Në këtë kontekst, elitat shkencore postkomuniste nuk arritën të ndërtojnë një diskurs të ri zhvillimor, i cili do të integronte në mënyrë kritike dhe selektive vlerat perëndimore. Në vend të kësaj, u konsolidua një kulturë e mbyllur, e orientuar drejt ruajtjes së privilegjeve dhe statusit. Në nivel global, dominimi i teknokracive të depolitizuara dhe të shkëputura nga dimensionet identitare po transformon strukturat e vendimmarrjes, duke e lënë identitetin kulturor si një nga elementet e fundit rezistente ndaj këtij transformimi.
Në fund; Në rrethanat aktuale, intelektualët dhe elitat politike shqiptare nuk mund të mbeten pasive dhe të varura ekskluzivisht nga qendrat ndërkombëtare të vendimmarrjes. Ata duhet të marrin rolin e aktorëve strategjikë në konceptimin dhe implementimin e projekteve madhore kombëtare. Duke pasur parasysh polarizimet e vazhdueshme politike, fetare dhe ndëretnike, si dhe dinamikat e reja gjeopolitike, bëhet e domosdoshme që intelektuali shqiptar të funksionojë si një “arkitekt” i ideve dhe strategjive zhvillimore, duke ofruar korniza të qarta veprimi për të ardhmen e kombit në Ballkan.
© 2026 Argumentum
