Vladimir Medoviç- [i]
Është e qartë se në vitin zgjedhor, kohë kur janë shumë gjëra në lojë, Vuçiçi dhe bashkëpuntorët e tij do t’ia nënshtrojnë gjithçka qëndrimit në pushtet dhe për këtë nuk do t’i pengojnë pasojat eventuale për rrugën europiane të vendit.
Serbia gjithnjë e më shumë po fillon ti ngjasë Gjeorgjisë, rruga e së cilës drejt antarsimit në Bashkimin Europian është ndalur për shkak të mosrespektimit të lirive demokratike, shtetit të së drejtës dhe të drejtave të njeriut. Arroganca me të cilën pushteti serb miratoi dhe filloi të zbatojë Ligjet e Mrdiçit, edhe përkundër paralajmërimeve të qarta nga Brukseli, përfundimisht provokoi reaksionin e Komisionit Europian i cili po shqyrton mundësinë e pezullimit të mjeteve financiare për Beogradin. Natyrisht, ligjet e Mrdiçit nuk janë e vetmja arësye për të cilën KE po shqyrton vazhdimin e pagesës së mjeteve financiare për Serbinë. Sulmi i policisë në Rektoratin e Universitetit të Beogradit, dhuna e shumëfishuar në kohën e mbajtjes së zgjedhjeve lokale para pak kohësh, kërcënimet që u bëhen gazetarëve dhe presionet ndaj lirisë së mediave nuk kishte si të mos viheshin ré në Bruksel. Komisioni Europian në një moment u desh të reagonte ndaj shkatërrimit të përshpejtuar të vlerave europiane bazë në Serbi. Në të kundërt do të humbiste kredibilitetin edhe brenda vetë Unionit, i cili edhe vetë përballet me probleme të ngjashme në disa shtete antare.
Nuk është fjala vetëm për paratë
Kësaj i duhet shtuar edhe konteksti gjeopolitik. Moska, dhe, kohët e fundit edhe Uashingtoni nën administratën e Trumpit, mbështesin përzemërsisht partitë antieuropiane dhe autoritare në mënyrë që të shkaktojnë ndasi mes shteteve antare dhe të dobësojnë Unionin. Dhe Serbia në këtë drejtim vazhdon t’i futë gishtat në sy BE-së. Jo vetëm që nuk i ka vënë sanksione Rusisë, por vazhdon të mbajë lidhje të afërta politike, ekonomike dhe të sigurisë me Moskën, gjë me të cilën presidenti madje mburret publikisht.
Çfarë pasojash mund të ketë vendimi i Komisionit Europian mbi ndalimin e pagesës së mjeteve financiare dhe çfarë do të thotë kjo në të vërtetë? Në opinionin publik vendas flitet kryesisht për ngrirjen dhe, në rastin më të keq, humbjen e mjeteve financiare nga Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor. Gjë që është logjike duke patur parasysh se nëpërmjet Planit të Rritjes, Serbisë i janë destinuar rreth një miliardë e gjysëm euro, sa kredi të pakthyeshme, sa në formën e kredive të buta. Pagesa e këtyre mjeteve financiare është kushtëzuar me realizimin e reformave përkatëse, të parashikuara në agjendën Reformuese të cilën e ka aprovuar qeveria e Serbisë, me miratimin e KE-së. Para së gjithash bëhet fjalë për masa për sigurimin e pavarësisë së gjykatave, funksionimin e institucioneve demokratike dhe luftën kundër korrupsionit. Në rast se Serbia nuk miraton masat në afatet e parashikuara ose nuk i zbaton në mënyrë të rregullt, mjetet nga Plani i Rritjes mund të riorientohen në ndonjë vend tjetër të Ballkanit Perëndimor. Vendimi për pagesën e këtyre mjeteve edhe ndalimin e tij eventual merret nga Komisioni Europian.
Megjithatë, nuk është në pikëpyetje vetëm pagasa e mjeteve nga Plani i Rritjes. Sipas fjalëve të komisares për zgjerimin, Marta Kos, Komisioni Europian po shqyron nëse Serbia përmbush ndopak kriteret për pagesat nga instrumentet financiare të Bashkimit Europian. Kjo do të thotë se Serbia mund të mbetet edhe pa mjete edhe nga fondet e tjera të Bashkimit Europian. Përshembull, Serbia merr nga fondi IPA (instrumenti për ndihmën për antarsimin) 200 milionë euro në vit. Në këtë rast është fjala për mjete financiare të pakthyeshme të cilat paguhen në buxhetin e Serbisë, nga të cilat një pjesë e rëndësishme e tyre është e destinuar për respektimin e shtetit të së drejtës, demokracisë dhe të të drejtave bazë. Zvoglimi ose pezullimi i këtyre mjeteve do të thotë se Komisioni Europian nuk e sheh më Serbinë si kandidate serioze për antarsim në Union. Bëhet fjalë edhe për masa ndëshkimore ose korrektuese të cilat zbatohen në rastin e ndalimit ose bërjes prapa në realizimin e reformave në rrugën drejt antarsimit në Bahskimin Europian. Mundësia e marrjes së masave korrektuese parashikohet me metodologjinë e re të zgjerimit të cilën Unioni e ka miratuar në fillim të vitit 2020. Zbatimi i metodologjisë së re të zgjerimit për Serbinë është pranuar nga presidenti Aleksandër Vuçiç në verë të po atij viti, duke u bazuar në kompetencat që ka kryetari i shtetit mbi bazën e së drejtës ndërkombëtare. Prandaj ky është rast i mirë të kujtojmë se çfarë shkruhet në metodologjinë e zgjerimit dhe në cilat raste Bashkimi Europian mund të marrë masa ndëshkimore.
Metodologjia e re e zgjerimit
Metodika e re e zgjerimit është miratur me synim rivitalizimin e procesit të antarsimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor në BE përmes kredibilitetit më të lartë, administrimit më të fortë politik, dinamikës më të madhe dhe parashikueshmërinë e procesit. Kredibiliteti i procesit të antarsimit nënkupton besim të ndërsjelltë dhe detyrime të qarta për të dyja palët. Për vendet e Ballkanit Perëndimor kjo do të thotë që liderët e tyre duhet të shprehen në mënyrë më të besueshme për angazhimin e tyre në realizimin e reformave thelbësore në drejtim të forcimit të shtetit të së drejtës, luftës kundër korrupsionit, funksionim të rregullt të institucioneve demokratike dhe marrëdhënieve të fqinjësisë së mirë. Administrimi më i fortë politik nënkupton shkallë më të lartë lidershipi dhe përkushtim nga ana e mbajtësve të pushtetit në procesin e antarsimit të vendeve të ballkanit Perëndimor në BE. Dinamika më e lartë e procesit të antarsimit është mundësuar me grupimin e kapitujve të bisedimeve në gjashtë klasterë tematikë të cilët hapen si një e tërë.
Megjithatë, kjo nuk ka sjellë ndonjëfarë përparimi të rëndësishëm kur është fjala për rastin e Serbisë, e cila që në fillim të bisedimeve për antarsim në vitin 2014 ka hapur gjithsejt 24 nga 35 kapitujt dhe vetëm dy klastera tematikë. Klasterin e fundit Serbia e ka hapur që në fund të vitit 2021. Në ndryshim nga Serbia, Shqipëria, e cila bisedimet për antarsim i hapi vetëm në vitin 2022, deri tani ka hapur gjashtë klasterë tematikë. Problemi është se pushteti në Serbi ngel vazhdimisht në testin e kredibilitetti të administrimit politik. Stanjacioni i dukshëm ose bërja prapa kur bëhet fjalë për respektimin e vlerave europiane bazë, në mënyrë të veçantë ato të shtetit të së drejtës dhe demokoracisë. Nga ana tjetër, retorika e përfaqësuesve më të lartë shtetërorë shpesh herë orientohet kundër institucioneve europiane, si dhe disa shteteve antare. Në fund, mbajtja e lidhjeve me Moskën dhe Pekinin shkakton dyshime në Bruksel mbi përcaktimin strategjik të Serbisë për antarsimin në BE.
A do të ketë efekt paralajmërimet
Kështu tani vimë të parimi i fundit, dhe ky është parashikueshmëri më e lartë dhe kushtëzim i procesit të antarsimit. Në rastin e një stanjacioni serioz apo stanjacioni afatgjatë ose madje edhe hapa prapa në përmbushjen e kërkesave nga procesi i antarsimit, Bashkimi Europian, me propozim të Komisionit Europian ose të një shteti antar, me procedurë të përshpejtuar, mund të miratojë masat përkatëse korrektive. Ato mund të shkojnë deri të shtyrja e bisedimeve në disa fusha ta caktuara, rihapjen e kapitujve tashmë të mbyllur, heqjen e përparësisë për antarsim të afërt, e deri te zvoglimi i intensitetit dhe vëllimit të financimeve nga Bashkimi Europian, përveç mbështetjes për shoqërinë civile. Në rastin ekstrem, BE-ja mund të miratojë vendimin mbi pezullimin e tërë procesit të antarsimit.
Bisedimet joformale me Serbinë ka më shumë se katër vite që janë vënë në akull, e tani Komisioni Europian për herë të parë po shqyrton marrjen e masave zyrtare ndëshkimore ndaj Serbisë. Nga këndvështrimi i Brukselit nuk ka mirëkuptim që Unioni t’i japë Serbisë ndihmë pa kthim për forcimin e shtetit të së drejtës e cila përdoret për miratimin e ligjeve të Mrdiçit, me të cilët gërryhet haptazi shteti i së drejtës. Gjithashtu nuk ka logjikë të paguhen mjete financiare të pakthyeshme në buxhetin e Serbisë nga i cili financohet puna e Qendrës serbo-ruse në Nish, funksioni i së cilës është plotësisht i paqartë. Duket qartë se Komisioni Europian e ka humbur durimin me Beogradin, se ka kaluar koha e premtimeve boshe dhe mendohet se tani është rasti që raportet mes Unionit dhe Serbisë të përditësohen. Në këtë kuptim duhet kuptuar edhe deklarata e Marta Kos se Serbia nuk duhet të llogarisë nga mjetet e Unionit derisa të mos zbatojë plotësisht rekomandimet e Komisionti të Venecies mbi ndryshimin e ligjeve për drejtësinë, të sigurojë zgjedhje të lira dhe të ndershme liri të shprehjes dhe liri të mediave. Pushteti në Beograd ka deklaruar se do të respektojë rekomandimet e Komisionit të Venecies. Por puna është se në çfarë mënyre do t’i implementojë këto rekomandime dhe nëse do të eleminojë plotësisht pasojat juridike të ligjeve të Mrdiçit, sikurse pret prej saj KE-ja. Kur vjen puna për krijimin e kushteve për zgjedhje të lira dhe të ndershme, deklarata e Marta Kos duhet kuptuar si paralajmërim për pushtetin në Serbi se mbajtja e zgjedhjeve në kushtet ekzistuese nuk do të ishte e pranueshme për Unionin. Në mënyrë që të krijohet përshtypja se diçka po bëhet për zbatimin e rekomandimeve të ODIHR-it, pushteti ka lejuar precedurën ligjore të ndryshimit të ligjeve zgjedhore, gjë e cila në thelb nuk do të ndikojë në ndreqjen e kushteve zgjedhore. Për këtë janë të vetëdijshëm edhe në Beograd dhe po ashtu edhe në Bruksel. Është plotësisht e qartë se në vitin zgjedhor, kohë kur janë shumë gjëra në lojë, Vuçiçi dhe bashkëpuntorët e tij do t’ia nënshtrojnë gjithçka qëndrimit në pushtet dhe për këtë nuk do t’i pengojnë kurrfarë konsideratash as pasojash eventuale për rrugën europiane të Serbisë. Sepse, përveç parave europiane, kjo rrugë nuk u ka interesuar asnjëherë.
[i] https://radar.nova.rs/politika/recnik-evrointegracija-rdr-111-medovic/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
