Zoran Meter-geopolitika.news
Mbas diçka më shumë se një muaji luftë, ShBA-të dhe Irani, në fillim të prillit, me ndërmjetësinë e Pakistanit, u morën vesh për një armëpushim dyjavor gjatë të cilit do të duhej të gjendej një zgjidhje diplomatike dhe politike për ndalimin e përhershëm të konfliktit.
Sikurse e dimë, nuk ndodhi ndonjë zhvendosje diplomatike në këtë drejtim, gjë e cila kërcënonte me rinovimin e sulmeve reciproke pas mbarimit të afatit të lartpërmendur. Megjithatë, meqënëse vazhdimi i luftës ishte e qartë se nuk i përshtatej asnjërës palë – secilës për arësyet e saj (Iranit për shkak të shkatërrimeve të pësuara dhe viktimave, ndërsa ShBA-ve për shkak të përgjigjes asimetrike të papritur të Iranit nëpër rajon dhe rritjes së kundërshtimeve të brendshme amerikane dhe ndikimit negativ të luftës në gjendjen në vend, para së gjithash nëpërmjet rritjes së çmimit të karburanteve) – erdhi puna deri te njëfarë marrëveshje e heshtur që armiqësitë megjithatë të mos vazhdojnë, por kërcënimi për rinovimin e luftës gjithsesi nuk u zhduk.
Natyrisht këtu kishte edhe një sërë deklaratsh të ndryshme politike të tipit të asaj prej fitimtari të Trumpit se “ShBA-të tashmë e kanë fituar luftën, por Irani ende nuk dëshiron t’a kuptojë”, deri te ato luftaraket “do ta kthejmë Iranin në epokën e gurit”, nëpërmjet refuzimeve nga ana e antarëve të NATO-s që ti bashkohen thirrjes së Trumpit për t’iu përbashkuar shbllokimit të Ngushticës së Hormuzit, deri te lëvizje e Trumpit e heqja dorë nga gjithçka vetëm dy ditë më vonë nga “Projekti Liria” të orientuar për eskortimin ushtarak të tankerëve në pronësi të “vendeve të pafajshme” të bllokuar në Gjirin Persik – e çfarë nuk pati tjetër.
As luftë as paqe
Për të gjitha sa më lart, ShBA-të dhe Irani tani gjenden në njëfarë pozicioni pat, në një hapësirë as luftë as paqe: operacione luftarake vërtetë nuk ka, por incidentet janë të pranishme që ç’ke me të (nga sulmi kundër tankerëve, nëpërmjet goditjeve amerikane nëpër portet iraniane dhe goditjet iraniane në terminalin për eksport të Emirateve të Bashkuara Arabe). Me fjalë të tjera, ushtritë e tyre janë lënë me motor ndezur pa i dhënë gaz, por në një atmosferë politike – të mbushur plot e përplot me goditje të ndërsjellta dhe kërcënime për atë që e pret palën tjetër nëse shkel armëpushimin ose nuk pranon kushtet për përfundimin e luftës të cilat e përshtaten vetëm njërës palë – e kësisoj pritet vetëm shenjë që ushtritë të “futin marrshin e gazit” përsëri dhe gjithçka të nisë prej fillimit.
Por nëse problemi mund të zgjidhej ushtarakisht, kjo me siguri do të ishte bërë që më përpara, dhe nuk do të ishte i nevojshëm armëpushimi.
Por sidoqë të jetë, nga Uashingtoni përsëri po forcohet retorika luftarake gjë për të cilën dëshmon edhe lajmi i mëposhtëm i cili erdhi pikërisht nga shkuarja e Trumnpit në Kinë, ku me 16 maj do të bisedojë gjithçka me hollësi me udhëheqësin kinez Xi Jinping. Mes tjerash (në mos para së gjithash) mbi përfundimin e luftës me Iranin, gjë e cila do të mund të ndikojë rëndshëm në perspektivën e marrëveshjes tregtare mes dy ekonomive më të mëdha të botës.
Ndryshimi emri i operacionit luftarak
Pentagoni po diskton mbi ndryshimin e emrit të operacionmit luftarak kundër Iranit nga “Zemërimi epik” në “Operation Sledgehammer” (“Operacioni Vareja”) nëse marrëveshja aktuale mbi ndërprerjen e zjarrit përfundimisht dështon, nënvizon NBC-ja amerikane, duke u bazuar në dy zyrtarë amerikanë. “Ushtria amerikane po shqyrton riemërtimin formal të luftës me Iranin në “Operacioni Sledgehammer” nëse ndërprerja aktuale e zjarrit dështon dhe presidenti Trump vendos të vazhdojë operacionet e mëdha luftarake”, thekson media në fjalë.
Këtu duhet te sjellim në kujtesë se sekrateri amerikan i shtetit Marco Rubio para pak kohësh, në prag të nisjes së “Operacionit Liria” deklaroi se operacioni “Zemërimi epik” definitivisht kishte përfunduar, gjë të cilën të gjithë e interpretuan si përfundim i sigurtë i luftës gjë që de facto ishte edhe synimi i fjalëve të Rubios në konteksin e diskutimit me Kongresin mbi lejen për luftë pas mbarimit të afatit 60-ditor në të cilin presidenti ka të drejtë të nisë dhe të zhvillojë në mënyrë të pavarur një luftë pa miratimin e Kongresit. Ky afat pikërisht përfundoi me 1 maj.
Sikurse thekson media amerikane administrata e Trumpit shpalli fundin e operacionit “Zemërimi epik” mbasi ShBA-të dhe Irani në fillim të prillit u morën vesh për ndërprerjen e zjarrit në mënyrë që të vazhdonin përpjekjet diplomatike. Në këtë kohë, administrata e lajmëroi Kongresin se armiqësitë me Iranin kishin përfunduar. Në Pentagon vazhdohej me përshkrimin e konfliktit me Iranin si operacioni “Zemërimi epik”, përfshirë edhe rastet kur bëheshin azhurnime publike. Një zyrtar i Pentagonit tha se Zemërimi epik vazhdon dhe se ndëprerja e zjarrit thjesht është fazë mes operacioneve kryesore luftarake.
Zëdhënësi i Pentagonit i dërgoi pyetje Shtëpisë së Bardhë. Shtëpia e Bardhë nuk iu përgjigj kërkesës për koment.
Të gjitha operacionet e reja luftarake kundër Iranit u realizun nën emrin dhe operacionin e ri, tha zyrtari i Shtëpisë së Bardhë i njohur me diskutimet, por nga këndvështrimi i administratës kjo niste pikërisht kohën me Kongresin. “Operacioni Vareja” nuk është emërtimi i vetëm që po shqyrtohet, sipas zyrtarëve amerikanë.
Rezoluta mbi kompetencat e luftës e vitit 1973 kërkon që presidenti ta lajëmrojë Kongresin në një afat prej 48 orësh që nga nisja e luftimeve; nëqse jo trupat duhet të tërhiqen në një afat prej 60 ditësh ose Kongresi duhet të miratojë aksionin ushtarak. Operacionet ofensive luftarake të misionit Zemërimi epik u ndërprenë pas 40 ditësh lufte. Administrata e Truampit pohon, se duke marrë parasysh pauzën, ato nuk kanë arritur pragun e 60 ditëve. ShBA-të dhe Irani ditët e fundit kanë shkëmbyer zjarr sepse Irani ka ndaluar kalimin e anijeve në Ngushticën e Hormuzit dhe ndërperjen e ndalim luftimeve, duke shkaktuar skepticizëm të thellë se bisedimet diplomatike me Iranin do të kenë sukses, tha një prej zyrtarëve amerikanë, duke shtuar se, megjithatë presidenti nuk i ka dhënë urdhër ushtrisë amerikane të rinisë operacione të mëdha luftarake.
Kërkesat iraniane
Irani i ka paraqitur Shteteve të Bashkuara pesë kushte për marrëveshjen e mundshme mbi zgjidhjen e konfliktit. Këto kërkesa i ka bërë publike agjensia Fars.
- Irani kërkon ndëprerje të plotë të sulmeve aemrikane dhe izraelite mbi territorin e vendit të tij, si dhe përjashtimin e çfarëdolloj sulmesh gjatë negociatave;
- Heqje dorë nga ana e amerikanë e vënies së sanksioneve të reja dhe heqja graduale e kufizimeve ekzistuese, kryesisht në sektorin bankar dhe atë të naftës;
- Irani kërkon shbllokimin e pronave të tij të ngrira jashtë vendit dhe kthimit e antarsimit në sistemin ndërkombëtar financiar;
- Njohjen e së drejtës së irnaianëve për program bërthamor me qëllime paqesore, përfshirë edhe pasurimin e uraniumit, në kuadrin një marrëveshje ndërkombëtare;
- Teherani kërkon garanci juridike që ShBA-të nuk do të tërhiqen në mënyrë të njëanshme nga marrëveshja e re, sikurse ndodhi pas vendimit të Uashingtoni mbi tërheqjen nga marrëveshje barthamore e vitit 2018.
Megjithatë, Trumpi propozimet negociuese iranianë i quajti “plotësisht ta papranueshme”. “Sapo e kam parë përgjigjen e të ashtuquajturve ‘përfaqësues’ iraniane”! tha presidenti amerikan në lajmërimin e tij në Truth Social. Para kësaj The Wall Street Journal, duke u bazuar në burime, shkroi se pengesa kryesore në bisedimet mes dy palëve është pikërisht programi bërhamor.
Iniciativa amerikane parashikon de facto ngrirjen e programit bvërthamor iranian: heqjen dorë nga arma bërthamore, çmontimin e disa sistemeve bërthamore dhe ndalimin e pasurimit të uraniumit për një afat prej 20 vitesh.
Si përgjigje ndaj propozimit amerikan, Irani fillimisht propozoi ndërprerjen e armiqsive dhe fillimin e negociatave 30-ditore mbi programin e tij bërthamor. Teherani gjithashtu është pjesërisht i gatshëm të dërgojë rezervat e tij të uraniumit të pasuruar në një vend të tretë dhe të hapë gradualisht Ngushticën e Hormuzit në këmbim të heqjes së bllokadës ndaj porteve dhe anijeve iraniane, gjë për të cilën duhet të theksojmë se Rusia përsëri shprehu gatishmërinë për të pranuar uraniumin e pasuruar iranian. Sikurse thuhet është fjala për 460 kilogramë, Teherani e ruan në një lokacion të fshehtë, ka mundësi edhe në shumë syresh në mënyrë që të mos rrezikojë nga marrja si rezultat i ndonjë aksioni special ushtarak nga ana e amerikanëve ose izraelitëve.
Pra, Uashingtoni kërkon që të pranohen paraprakisht detyrimet e Teheranit në lidhje me infrastrukturën bërthamore dhe uraniumin e pasuruar, ndërsa Irani propozon që në lidhje me këto çështje politike të bisedohet mbasi të ndërpritet zjarri.
Konkluzion
Presidenti amerikan Donald Trump që në fund të muajit mars duhej të shkonte në Kinë si fitimtar i madh – i cili në fillim të janarit “pa shkrehur asnjë pushkë” nënshtroi Venezuelën dhe mori nën kontroll naftën e saj (deri tani në kuptimin se i cakton Karakasit se kujt mund t’ia shesë naftën, e dihet se më përpara ka eksportuar më shumë në Kinë dhe në Kubë), dhe më pas theu edhe “kockën në grykë” gjysëm shekullore amerikane – Iranin, nga i cili Kina eksporton sasi të mëdha nafte dhe me të cilin ka të nënshkruar një marrëveshje gjithëpërfshirëse 25-vjeçare mbi partneritetin strategjik.
Kjo duhej të “zbuste” përfundimisht qëndrimet e ngurrta të Pekinit rreth mbrojtjes së interesave tregtare kineze në bisedimet me ShBA-të të cilat prej disa muajsh po bëhen pas dyerve të mbyllura dhe në të cilat Kina nuk përmbahet nga përgjigja simetrike ndaj sanksioneve të Trumpit dhe gjithçka tjetër. madje ka filluar haptazi edhe kartën e saj më të fortë – kontrollin global mbi përpunimin e metaleve të tokave të rralla – nëpërmjet kufizimit të eksportit të disa prej tyre në ShBA (si puna e Volframit), gjë e cila është kërcënim serioz për Pentagonin për shkak të përdorimit të disa prej tyre në prodhimin e armëve të sofistikuara brenda programit raketor duke patur parasysh se rezervat e Pentagonit janë zvogluar rrezikshëm.
Meqënëse lufta kundër Irani mori drejtim të gabuar dhe hyri në “rrugë pa krye”, Trumpi në fillim e shtyu vizitën në Pekin në fund të muajit mars me synimin e rregullimit të situatës në një datë të re gjë për të cilën kishte de facto një muaj e gjysmë kohë në dispozicion, dhe më pas e orientoi konfliktin në shinat e negociatave.
Megjithatë, diplomacia nëpërmjet Pakistanit nuk e kreu punën – por jo për fajin e Islamabadit, por objektivisht, për shkak të propozimeve të Trumpit për Teheranin të cilët kishin karakter ultimativ dhe të cilët në realitet nuk përbënin pozitë negocimi por de facto ishin kërkesë për kapitullim gjë të cilën ky i dyti nuk dëshiron ta pranojë sepse me këtë, për regjimin iranian de facto do të thoshte vdekje politike, ndërsa për shtetin fund të sovranitetit.
Përpjekja e Trumpi që nëpërmjet sanksioneve ekonomike të thyejë Iranin nëpërmjet bllokadës së porteve të tij dhe eksportimit të naftës de facto dështoi sepse për këtë duhen muaj e ndoshta edhe vite të tëra, kohë të cilën Trumpi nuk e ka. Sepse u tregua se Irani ka mjaftueshëm rezerva për ruajtjen e stabilitetit të popullsisë nëpërmjet furnizimit me të mirat materiale të domosdoshme, dhe përveç kësaj merr nga Kina dhe nga Rusia ndihmë të bollshme humanitare. Përveç kësaj, naftën e eksporton me hekurudhë nëpërmjet Pakistanit deri në terminalet e tij jugorë. Në këtë biznes janë të përfshirë edhe transportues të ndryshëm privatë dhe kontrabandistë me kamionë cisterna. Natyrisht këto janë sasi nafte, parë në përgjithësi, shumë më të vogla sesa ato që transportohen me supertankerë por gjithsesi kontribuojnë në rrjedhjen e parave në kasat financiare iraniane.
Për shkak të të gjithë këtyre ditët e fundit Trumpi pasi dështoi edhe shansi i fundit që t’i japë fund luftës me metoda politike për të në mënyrë prej fitimtari (nëpërmjet inicimit të “Projektit liria” për largimin e tankerëve nga Gjiri Persik gjë që de facto do të thoshte dhe hapje e Ngushticës së Hormuzit të cilën e ka bllokuar Irani)- kërcënon përsëri me nisjen e sulmeve të mëdha kundër Iranit. Si argument për të treguar se mund t’a bëjë një gjë të tillë shërben e dhëna se forcat amerikane të stacionuara përreth Iranit dhe të cilat u tërhoqën gjatë kohës së armëpushimit tani janë më të shumta dhe më të forta se sa ishin para fillimit të operacionit “Zemërimi epik”.
Dhe pikërisht ky kërcënim me rinisjen e luftës për Trumpin është mjeti kryesor të cilin do ta përdorë ai për zbutjen e qëndrimeve të Pekinit. Njëkohësisht Uashingtoni këmbëngul që në luftën kundër Iranit të përfshijë edhe shtetet arabe me çdo çmim. Në këtë rast lufta do të merrte njëfarë forme ndërkombëtare, domethënë nuk do të ishte vetëm amerikane gjë e cila për Uashingtonin është një pozitë e pakëndshme. (Izraeli është tërhequr më parë me dinakëri duke e kaluar qendrën e veprimtarisë së tij luftarake në Jug të Libanit ndërsa Iranin i’a ka lënë ShBA-ve). Tani për tani tërheqja e monarkive të pasura arabe është diçka më shumë se një prirje mediatike sesa realitet politik, por asgjë nuk duhet përjashtuar. Fuqia dhe eksperienca amerikane në këto gjëra janë shumë të mëdha.
Meëgjithatë, është në pikëpyetje se në çfarë mase mund t’a bëjë një gjë të tillë, dhe nëse është në gjendje, ndopak të ndikojë te Xi Jinpngu – domethënë a mundet t’a impresionojë atë? Në fakt Trumpin, i cili është në probleme të mëdha brenda vendit, me një sulm të ri kundër Iranit, e kërcënon tërheqje afatgjatë e ShBA-ve në një konflikt tejet të paparashikueshëm me një kundërshtar tejet të vendosur (pas të cilit nuk ka dyshim se qëndrojnë Kina dhe Rusia, qoftë edhe nëse deri tani kryesisht në nivele politike). Akoma më keq ajo që Irani në rast të sulmeve të reja amerikane kërcënon me “përgjigje të paparë ushtarake” në rajon. (për disa prej tyre kemi shrkuar me parë, si puna e sulmeve kundër impianteve të çkripëzimit të ujit të detit, gjë e cila do të ishte katastrofë e njëmendtë për monarkitë e gjirit), nëpërmjet përdorimit të armës së re të cilën deri tani nuk e ka përdorur (nëse vërtetë e ka këtë nuk kemi si t’a dimë, por në fazën e deritanishme të luftës Teherani ka treguar se mund të kundërpërgjigjet fuqishëm gjë për të cilën, madje, lufta u ndalua përkohësisht).
Futja e Lindjes së Afërme në koas, për pasojë edhe kaosin në tregjet globale gjithashtu, derisa lufta të përfundojë, vështirë se mund të evitohet kriza energjetike – gjëja e fundme që duan Trumpi dhe pjesa tjetër e botës.
Pekini të gjitha këto i di mirë. për të më e rëndësishmja është që Irani të mbijetojë me pushtetin që ka tani (de facto që prej gjysëm shekulli) gjë e cila Kinës i garanton vazhdim të importit të naftës (pas humbjes së pakëndshme të asaj të Venezuelës) por edhe realizimin e marrëveshjeve strategjike dhe ruajtjen inveëstimeve që ka në këtë vend.
Në këtë kuptim supozoj se Kina përfundimisht do të arrijë ta detyrojë Teheranin për shbllokimin e Ngushticës së Hormuzit dhe të heqë dorë nga pagsa e “takësës së kalimit” si njëfarë dhurate për Trumpin. Në fakt bllokada dhe detyrimi i pagesës për kalimin nëpërmjet Hormuzit ishte për Iranin i vetmi mjet real me të cilin (duke patur parasysh inferioritetin e tij të plotë ushtarak në krahasim me fuqinë ushtarake amerikane) mundi t’i kundërvihej me efektivitet sulmit amerikan dhe të mobilizojë bashkësinë ndërkombëtare, duke mos qënë synimin i vërtetë iranian që të sundojë përgjithmonë Hormuzin. Megjithatë, në këtë rast ShBA-të do të duhen t’i japin diçka Iranit nga ajo të cilën e konsiderojnë strategjikisht të rëndësishme, domethënë sëpaku diçka nga pesë pikat e lartpërmendura – por atëherë, përsëri, për Trumpin do të jetë e vështirë që gjithë këtë t’a paraqesë ai fitoren e tij. Ose, ai mund ta bëjë një gjë të tillë, por pakkush do t’a besojë.
Negociatat në linjën Uashington-Teheran-Pekin me siguri do të vjojnë larg syve të publikut, pas dyerve të mbyllura, edhe pas vizitës së Trumpit në Kinë, sepse negociata gjithmonë duhet të ketë sëpaku derisa luftërat të zgjasin dhe me vite të tëra madje. Kështu ishte puna edhe në rastin e Vietnamit (bisedimet zgjatën katër vite të mira derisa ajo përfundoi), por kështu edhe me atë urkainase e cila ka hyrë në vitin e saj të pestë.
Të gjithë këto, në konkluzionin e mësipërm, janë fakte nga të cilët nxirren analiza dhe përfundime konkrete për atë se në cilin drejtim do të ecin disa procese në lidhje me luftën në Iran.
Por atë kryesoren, sesi do të përfundojë e gjitha kjo (lufta pra) ende askush nuk e di. Role të mëdha janë në lojë, por ashtu edhe kohë ka gjithnjë e më pak.
[i] https://www.geopolitika.news/analize/blic-analiza-zorana-metera-malj-umjesto-epskog-bijesa-sto-ceka-iran-u-slucaju-kraha-primirja/
