Nga Sarajeva në Banja Luka, zgjedhjet e para pas largimit të Dodikut nga posti testojnë ekuilibrin mes boshnjakëve, serbëve dhe kroatëve – dhe ndikimin e Serbisë, Rusisë, SHBA-së dhe BE-së në të ardhmen e vendit.
Bosnja dhe Hercegovina votoi të dielën në zgjedhjet e përgjithshme, në një proces që shkon përtej garës për institucionet e ardhshme të vendit. Votimi zhvillohet në një moment kur Bosnja përballet njëkohësisht me ngërç politik, emigrim të lartë, probleme ekonomike dhe një debat të pazgjidhur mbi marrëdhënien mes institucioneve qendrore dhe dy entiteteve të saj.
Rreth 3.4 milionë votues ishin të regjistruar për të zgjedhur anëtarët e Presidencës trepalëshe, Parlamentin shtetëror, presidentin dhe dy zëvendëspresidentët e Republikës Srpska, parlamentet e entiteteve dhe dhjetë asambletë kantonale. Sipas Komisionit Qendror të Zgjedhjeve, në total do të zgjidhen 518 funksionarë nga 7,028 kandidatë.
Këto janë zgjedhjet e para të përgjithshme që nga dënimi dhe largimi nga posti i ish-presidentit të Republikës Srpska, Milorad Dodik, por ndikimi i tij vazhdon të jetë një nga faktorët kryesorë të fushatës. Dodik nuk kandidon, por partia e tij, SNSD – Aleanca e Socialdemokratëve të Pavarur, kërkon të ruajë kontrollin politik në entitetin serb.
Çfarë votohet?
Sistemi zgjedhor boshnjak është një prej më kompleksëve në Europë dhe është produkt i drejtpërdrejtë i strukturës kushtetuese të krijuar nga Marrëveshja e Dejtonit, e cila i dha fund luftës së viteve 1992–1995.
Në nivel shtetëror, qytetarët zgjedhin një nga tre anëtarët e Presidencës – një boshnjak, një kroat dhe një serb – si dhe 42 anëtarët e Dhomës së Përfaqësuesve të Parlamentit shtetëror. Në Federatën e Bosnjës dhe Hercegovinës votohet për parlamentin e entitetit dhe asambletë e dhjetë kantoneve, ndërsa në Republikën Srpska zgjidhen presidenti dhe dy zëvendëspresidentët, si dhe 83 anëtarët e Asamblesë Kombëtare.
Për zgjedhjet e këtij viti janë regjistruar 75 parti politike, 29 koalicione dhe katër kandidatë të pavarur, çka pasqyron fragmentimin e thellë të skenës politike.
Për herë të parë në shkallë kombëtare janë përdorur identifikimi biometrik i votuesve dhe skanerët elektronikë të fletëve të votimit, me synimin për të kufizuar manipulimet dhe për të përshpejtuar numërimin. Megjithatë, disa qendra votimi patën probleme teknike dhe u detyruan të ndërpresin përkohësisht procesin.
Pjesëmarrja deri në orën 15:00 ishte 28.8%, rreth 8.12 pikë përqindjeje më e ulët se në të njëjtën orë në zgjedhjet e vitit 2022.
Kush janë forcat kryesore?
Gara zhvillohet në një terren ku partitë politike vazhdojnë të kenë lidhje të forta me strukturën etnike të vendit.
Në kampin boshnjak, një nga aktorët kryesorë është SDA – Partia e Veprimit Demokratik, forca më e madhe boshnjake në parlament dhe parti që ka qenë jashtë qeverisë qendrore që nga viti 2022. Në garë është edhe SDP, pjesë e aleancës shumëpartiake të njohur si Troika, së bashku me NiP dhe Naša Stranka.
Në kampin kroat, HDZ BiH – Bashkimi Demokratik Kroat i Bosnjës dhe Hercegovinës mbetet një nga aktorët kryesorë dhe kërkon ndryshime në sistemin zgjedhor që do t’u japin kroatëve një rol më të madh në zgjedhjen e përfaqësuesit të tyre në Presidencë.
Në Republikën Srpska, forca kryesore është SNSD, e drejtuar nga Dodik. Përballë saj qëndrojnë partitë opozitare, veçanërisht SDS dhe PDP, të cilat synojnë të fitojnë terren dhe të ndryshojnë raportin politik në entitetin serb. Atlantic Council e konsideron rezultatin e opozitës së Republikës Srpska një nga elementet më të rëndësishme për t’u ndjekur në këto zgjedhje.
Në Presidencë, Denis Bećirović kërkon një tjetër mandat si përfaqësues boshnjak, ndërsa Željka Cvijanović kandidon për rizgjedhje si përfaqësuese serbe. Për postin e përfaqësuesit kroat garojnë kandidatë të disa forcave, përfshirë Slaven Kovačević të Frontit Demokratik dhe Darijana Filipović të HDZ BiH.
Pse është kaq i rëndësishëm rezultati?
Çështja kryesore nuk është vetëm se kush do të fitojë sa vende në parlament, por nëse rezultati do të prodhojë një strukturë politike të aftë për të funksionuar në një sistem ku vendimmarrja qendrore varet nga bashkëpunimi i përfaqësuesve të tre komuniteteve kryesore.
Qeveritë boshnjake kanë vuajtur prej vitesh nga bllokimet institucionale. Reuters vëren se partitë e organizuara mbi baza etnike kanë penguar vazhdimisht vendimmarrjen e qeverisë qendrore, duke ngadalësuar edhe reformat që lidhen me integrimin europian.
Bosnja mori statusin kandidat për anëtarësim në BE në vitin 2022 dhe mori dritën jeshile për hapjen e negociatave në 2024, por negociatat faktike nuk kanë nisur. Brukseli kërkon, ndër të tjera, forcimin e mbikëqyrjes gjyqësore dhe miratimin e reformave kundër korrupsionit.
Për këtë arsye, zgjedhjet shihen edhe si një test për aftësinë e vendit për të kaluar nga një sistem i dominuar nga përplasjet etnike drejt një funksionimi më të qëndrueshëm institucional.
Republika Srpska dhe hija e Dodikut
Pikërisht në Republikën Srpska qëndron një pjesë e rëndësishme e betejës politike.
Dodik është dënuar dhe është larguar nga posti pas përplasjes me autoritetin e Përfaqësuesit të Lartë ndërkombëtar në Bosnje, por kjo nuk e ka zhdukur ndikimin e tij. Ai vazhdon të drejtojë SNSD-në dhe të mbështesë një linjë politike që kërkon autonomi shumë më të madhe për Republikën Srpska dhe ka përfshirë edhe thirrje për shkëputje.
Sipas Reuters, SNSD ishte përpara në matjet e fundit të publikuara para heshtjes zgjedhore në Republikën Srpska, ndërsa rezultati i opozitës pritet të jetë një nga treguesit kryesorë të drejtimit politik të entitetit.
Nëse opozita arrin të dobësojë dominimin e SNSD-së, kjo mund të ndikojë në marrëdhëniet mes Banja Lukës dhe Sarajevës. Nëse SNSD ruan pozicionin e saj, çështjet e autonomisë së Republikës Srpska dhe marrëdhënia me institucionet qendrore pritet të mbeten në qendër të politikës boshnjake.
Serbia: lidhja politike me Banja Lukën
Rezultati në Republikën Srpska ka rëndësi të drejtpërdrejtë edhe për Serbinë.
Dodik ka ndërtuar prej vitesh marrëdhënie të ngushta politike me Beogradin dhe presidentin serb Aleksandar Vučić, ndërsa SNSD e lidh orientimin e saj politik me marrëdhënie të afërta me Serbinë dhe Rusinë. Reuters e përshkruan pikërisht këtë lidhje si një prej elementeve të rëndësishme të garës në Republikën Srpska.
Për Beogradin, stabiliteti i Republikës Srpska është i lidhur me një çështje më të gjerë: ruajtjen e ekuilibrit të krijuar nga Dejtoni dhe marrëdhëniet e Serbisë me entitetin serb të Bosnjës, pa e çuar krizën në një përplasje të drejtpërdrejtë me Perëndimin.
Kjo e bën rezultatin në Banja Luka të rëndësishëm jo vetëm për Bosnjën, por edhe për arkitekturën politike të Ballkanit Perëndimor.
Rusia: një tjetër front i ndikimit
Moska është një tjetër aktor i rëndësishëm në këtë ekuacion.
Rusia ka mbështetur politikisht Dodikun dhe SNSD-në dhe ka kundërshtuar në mënyrë të përsëritur forcimin e rolit të institucioneve perëndimore në Bosnje. Lidhjet e ngushta të SNSD-së me Moskën janë një nga arsyet pse zgjedhjet shihen edhe si pjesë e konkurrencës më të gjerë gjeopolitike në Ballkan.
Për Rusinë, Bosnja është një hapësirë ku mund të ruhet ndikimi pa pasur nevojë për kontroll të drejtpërdrejtë. Mbështetja për autoritetet e Republikës Srpska i jep Moskës një kanal politik në një vend që aspiron anëtarësimin në BE dhe që ka marrëdhënie institucionale me NATO-n.
SHBA dhe BE: një Bosnje që duhet të funksionojë
Nga ana tjetër qëndrojnë BE-ja dhe SHBA-ja, dy aktorët kryesorë ndërkombëtarë të përfshirë në ruajtjen e arkitekturës së Dejtonit dhe në orientimin euroatlantik të Bosnjës.
BE-ja mbetet destinacioni strategjik i deklaruar i vendit. Por progresi drejt anëtarësimit është penguar nga mungesa e reformave dhe konfliktet e brendshme politike. Sipas Atlantic Council, Bosnja ka humbur tashmë 108 milionë euro financime europiane të lidhura me përmbushjen e kushteve të anëtarësimit, ndërsa një tjetër shumë prej 370 milionë eurosh mund të jetë në rrezik nëse nuk avancohen reformat.
Edhe NATO mbetet pjesë e ekuacionit. Bosnja është në procesin e bashkëpunimit me Aleancën, por udhëheqja e Republikës Srpska kundërshton anëtarësimin në NATO.
SHBA-ja, ndërkohë, vazhdon të ketë rol të rëndësishëm në arkitekturën politike dhe të sigurisë të Bosnjës. Uashingtoni ka qenë gjithashtu i përfshirë në çështjet energjetike, përfshirë projektin e një gazsjellësi për importin e gazit natyror të lëngshëm amerikan. Reuters vëren se edhe kjo çështje është bërë pjesë e debatit më të gjerë mbi ndikimin amerikan në vend.
Tre dekada pas Dejtonit
Zgjedhjet e 4 tetorit zhvillohen 31 vjet pas përfundimit të luftës së Bosnjës dhe Hercegovinës. Struktura e krijuar nga Dejtoni vazhdon të jetë themeli i shtetit, por njëkohësisht edhe burim i shumë prej bllokimeve të tij politike.
Bosnja sot nuk përballet me luftën e viteve ’90, por me një problem tjetër: si të funksionojë si shtet i përbashkët ndërsa partitë kryesore vazhdojnë të mobilizojnë elektoratin përgjatë vijave boshnjake, serbe dhe kroate.
Kjo është arsyeja pse zgjedhjet e sotme kanë rëndësi përtej numërimit të mandateve.
Ato do të tregojnë nëse Bosnja do të vazhdojë me të njëjtin ekuilibër të brishtë të Dejtonit, nëse do të ketë hapësirë për një kompromis të ri politik mes Sarajevës dhe Banja Lukës dhe nëse vendi do të jetë në gjendje të rifillojë rrugën drejt Bashkimit Europian.
Deri në publikimin e rezultateve paraprake, një gjë është e qartë. Bosnja nuk po zgjedh vetëm institucionet e saj të ardhshme, por edhe drejtimin gjeopolitik të vendit mes BE-së dhe SHBA-së, Serbisë dhe Rusisë.
© 2026 Argumentum
