Nga IFIMES*
Instituti Ndërkombëtar për Studimet e Lindjes së Mesme dhe Ballkanit
Në fund të marsit 2025, Türkiye përsëri pushtoi titujt botërorë mes protestave masive të organizuara nga partia kryesore opozitare, Partia Popullore Republikane (CHP), në qytetet e mëdha duke përfshirë Stambollin, Ankaranë dhe Izmirin. Vëzhguesit po përpiqen të kuptojnë se çfarë po ndodh në vend, por kjo situatë nuk është unike për Turqinë. E gjithë skena politike globale karakterizohet nga paqartësi. Bota është prekur nga një sërë krizash të thella gjatë pesëmbëdhjetë viteve të fundit dhe po kalon një periudhë transformimi rrënjësor. Ndikimi i këtij ndryshimi është i dukshëm në të gjithë kombet – kursi politik i marrë nga ish-presidenti i SHBA Donald Trump është vetëm një shembull i ndryshimeve të tilla.
Pas disa ditësh tensioni të shtuar dhe trazira politike të shkaktuara nga arrestimi i kryebashkiakut të Stambollit Ekrem İmamoğlu, protestat filluan të humbnin vrullin. Kjo ishte veçanërisht e dukshme në qytetin më të madh të Turqisë, Stambollin, pasi kundër tij u ngritën akuza formale për korrupsion dhe përvetësim. Ndërsa İmamoğlu dhe aleatët e tij të ngushtë vazhduan ta cilësojnë çështjen si të motivuar politikisht, provat e hetuesve – së bashku me incidentet e izoluara në të cilat protestuesit sulmuan policinë – çuan në një rënie të entuziazmit tek ata që fillimisht ishin vendosur të mbështesnin figurën udhëheqëse të opozitës deri në fund.
Arrestimi i kryetarit të bashkisë së Stambollit dhe kandidatit presidencial të CHP-së, Ekrem İmamoğlu, më 19 mars 2025, dhe aktakuza e tij zyrtare për akuzat për korrupsion, ndezën polemika politike si brenda vendit ashtu edhe jashtë saj. Për disa, ai shënoi një goditje serioze për procesin demokratik të vendit dhe një shenjë të qartë se presidenti Recep Tayyip Erdoğan po kërkon të monopolizojë pushtetin, duke ndjerë një moment stabiliteti gjeopolitik, pasi Shtetet e Bashkuara nën Trumpin nuk duken më të shqetësuara nëse aleatët e tyre qeverisen nga autokratë apo demokratë.
Arrestimi i Ekrem İmamoğlu ndezi valën më të madhe të protestave kundër Presidentit Erdogan që nga viti 2013, duke mobilizuar dy milionë qytetarë dhe mbështetës të CHP-së për të dalë në rrugë. Qëllimi i tyre nuk ishte vetëm të dënonin arrestimin, por gjithashtu të kërkonin ndryshim dhe të artikulonin shpresat për t’i dhënë fund dominimit të gjatë të Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP) në pushtet. Shumica e demonstruesve ishin të rinj, të zhgënjyer pas 24 viteve të qeverisjes së AKP-së. Ata përdorën gjithashtu protestat për të shprehur zhgënjimin e tyre me dështimin e vazhdueshëm të udhëheqjes së CHP për të ofruar opozitë të besueshme në vitet e fundit. Shumë mbështetës të CHP-së u ndjenë të zhgënjyer nga refuzimi i partive të tjera opozitare për t’iu bashkuar demonstratave.
Operacioni antikorrupsion i nisur nga shteti nuk i drejtohej ekskluzivisht Partisë Popullore Republikane (CHP), por përfshinte të gjitha partitë politike. Hetimi mbuloi 59 komuna të lidhura me Partinë për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP), 58 me CHP, 21 me Partinë e Lëvizjes Nacionaliste (MHP), 10 të qeverisura nga Partia pro-kurde për Barazi dhe Demokraci të Popullit (DEM) dhe shtatë të lidhura me Partinë e Mirë (İYİ). Nisja e operacionit nga Stambolli u interpretua si një përpjekje e presidentit Erdogan për të lënë mënjanë İmamoğlu, i cili shihet si një rival i mundshëm në zgjedhje. Megjithatë, ajo që u anashkalua në masë të madhe është se ishin anëtarët e CHP-së, më së shumti ekipi i ish-udhëheqësit të partisë Kemal Kılıçdaroğlu- të cilët ishin të parët që dorëzuan dosjet e korrupsionit në shtet.
İmamoğlu u paraqiti hetuesve një dëshmi prej 121 faqesh, ndërsa u morën në pyetje 25 dëshmitarë—shumica e tyre të lidhur me CHP-në. Vetëm katër ishin dëshmitarë të mbrojtur dhe pothuajse të gjithë ishin punonjës të administratës së qytetit të Stambollit.
Nëse arrestimi i kryebashkiakut të Stambollit më 19 mars bazohej vetëm në baza gjyqësore, siç pretendojnë autoritetet, atëherë revokimi i diplomës së tij universitare vetëm disa orë më parë sugjeron një përpjekje për ta skualifikuar atë nga kandidimi në zgjedhjet e ardhshme presidenciale, të planifikuara për 2028.
Erdogan shfrytëzoi rastin
Presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan shfrytëzoi momentin që përputhej me interesat e tij për të eliminuar sfiduesin e tij kryesor për presidencën. Ai e nisi ofensivën e tij në një kohë kur bota ka nevojë për një Turqi të qëndrueshme, të fortë dhe efektive:
Negociatat e armëpushimit po zhvillohen midis Rusisë dhe Ukrainës, me Turqinë që vepron si një lojtar kyç, pasi forcat paqeruajtëse turke pritet të vendosen përgjatë vijave të ndarjes.
Bashkimi Evropian po përballet me një moment dobësie të paprecedentë, kryesisht për shkak të kërcënimeve të presidentit amerikan Donald Trump për të reduktuar fondet e NATO-s dhe për të vendosur tarifa të larta për mallrat e BE-së. Nëse BE-ja po shqyrton seriozisht krijimin e ushtrisë së saj, kjo nuk do të ishte e mundur pa Turqinë, e cila ka ushtrinë e dytë më të madhe në NATO pas Shteteve të Bashkuara, me një forcë prej rreth një milion.
Kina është nën presionin ekonomik dhe politik në rritje nga Shtetet e Bashkuara, ndërsa Turqia konsiderohet si një aktor kryesor, që ushtron ndikim të konsiderueshëm në Ballkan, Azinë Qendrore dhe Lindjen e Mesme.
Irani, një mik dhe një rival rajonal i Turqisë, po përballet me kërcënime ushtarake nga Perëndimi, të udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli. Asnjë sanksion kundër Iranit nuk mund të ketë sukses pa bashkëpunimin e Turqisë.
Ndikimi i Turqisë në Siri po zgjerohet, në koordinim me Uashingtonin dhe ndoshta Moskën, megjithëse kjo mund të çojë gjithashtu në rrezikun e konfrontimit ushtarak me Izraelin, i cili kundërshton fuqishëm përfshirjen turke pranë kufijve të tij.
Zhvillimet e brendshme në Turqi po shpalosen në një kohë kur fuqitë e mëdha botërore janë të fokusuara në çështjet urgjente globale. Duke përfituar nga ky moment kritik, Erdogan u nis për t’i dhënë fund karrierës politike të rivalit të tij.
Pavarësisht shpërthimit të demonstratave dhe mundësisë që ato të vazhdojnë, Erdogan është i bindur se do të humbasin vrullin, duke pasur parasysh se rëndësia strategjike në rritje e Turqisë tejkalon shqetësimet perëndimore për drejtimin demokratik të vendit. Reagimet ndërkombëtare ndaj protestave masive popullore në Turqi kanë qenë të heshtura, duke reflektuar pragmatizmin perëndimor në trajtimin e situatës. Ndonëse liderët perëndimorë kanë kritikuar publikisht shtypjen e lirive civile, interesat strategjike mbeten forca dominuese që formëson marrëdhëniet e tyre me Ankaranë.
Kush është Ekrem İmamoğlu?
Fillimisht pak i njohur përtej radhëve të Partisë Popullore Republikane (CHP), İmamoğlu u bë i njohur në vitin 2014 kur u zgjodh kryebashkiak i Beylikdüzü, një lagje kryesore në anën evropiane të Stambollit. Ai u shfaq shpejt si një figurë qendrore në politikën kombëtare pasi u emërua nga CHP për të kandiduar për kryetar bashkie të Stambollit metropolitane – një nga qytetet më të mëdha në botë, shtëpia e rreth 16 milionë njerëzve.
Megjithëse sfondi politik i İmamoğlu u formua nga lidhjet e familjes së tij me qendrën e djathtë, karriera e tij do të ndiqte një trajektore tjetër. Babai i tij kishte qenë një aktivist politik në Partinë e qendrës së djathtë, Atdheu, e themeluar në vitet 1980 si një alternativë civile ndaj partisë në pushtet, e mbështetur më pas nga struktura ushtarake. İmamoğlu, megjithatë, përqafoi demokracinë sociale nën ndikimin e gruas së tij, Dilek Kaya İmamoğlu, me të cilën u martua në 1995.
I lindur më 4 qershor 1970 në provincën e Trabzonit të Detit të Zi, İmamoğlu filloi studimet për Administrim Biznesi në Universitetin e Stambollit. Ai vazhdoi studimet në një universitet në Republikën Turke të Qipros Veriore përpara se të kthehej në Stamboll, ku përfundoi diplomën. Më shumë se tridhjetë vjet më vonë, në një vendim të diskutueshëm, Universiteti i Stambollit ia hoqi diplomën – së bashku me ato të 28 të tjerëve – duke përmendur të ashtuquajturat “ankesa të përgjithshme” dhe parregullsi të supozuara në procedurat e diplomimit.
İmamoğlu u shfaq si një figurë udhëheqëse në vitin 2019, kur Partia Popullore Republikane (CHP) po kërkonte një kandidat të fortë për zgjedhjet lokale në Stamboll. Sondazhet e porositura nga partia zbuluan se ai gëzonte popullaritet të gjerë – jo vetëm mes mbështetësve të CHP-së, por edhe mes votuesve të pavarur të Stambollit. Ata afër tij e vlerësojnë ngritjen e tij për aftësinë e tij të jashtëzakonshme për t’u lidhur me njerëzit dhe dhuratën e tij natyrore për bindje. CHP më pas e zgjodhi atë si kandidatin e saj në zgjedhjet lokale të mbajtura më 31 mars të atij viti. Ai vazhdoi të sigurojë një fitore të ngushtë, por vendimtare ndaj rivalit të tij, Binali Yıldırım, një ish-kryeministër dhe një nga bashkëpunëtorët më të ngushtë të Presidentit Erdogan.
Megjithatë, rezultati ishte jetëshkurtër, pasi Partia për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP) në pushtet sfidoi rezultatet për parregullsi të supozuara, duke bërë që Këshilli i Lartë Zgjedhor (YSK) të anulojë zgjedhjet dhe të urdhërojë një rivotim. Më 23 qershor 2019, më shumë se dhjetë milionë votues të Stambollit u rikthyen në kutitë e votimit – këtë herë duke dhënë një fitore tingëlluese për İmamoğlu. Diferenca midis dy kandidatëve u rrit nga 13,000 në 806,000 vota, me İmamoğlu që siguroi 54.21% të votave. Ishte një goditje e dhimbshme për AKP-në dhe një moment përcaktues në historinë elektorale të Turqisë.
İmamoğlu konsolidoi më tej pozitën e tij politike në zgjedhjet lokale të vitit 2024, duke siguruar një mandat të dytë si kryetar bashkie i Stambollit me 51.21% të votave, ndërsa kundërshtari i tij i AKP-së mori 39.59%. Veçanërisht, vlerësimi i miratimit të partisë së tij ishte nën 25%, duke sugjeruar se ai kishte tërhequr mbështetje nga partitë e tjera opozitare dhe votuesit e pavarur.
Kjo ngritje e jashtëzakonshme politike ka bërë që shumë ta shohin atë si kundërshtarin më të fortë të Erdoganit dhe atë që është më i pozicionuari për ta mposhtur atë në një garë të mundshme presidenciale. Megjithatë, rëndësia që ai ka fituar ka nxitur gjithashtu rivalitete të brendshme në rritje brenda partisë së tij, CHP – për të mos përmendur presionin në rritje nga AKP në pushtet dhe partneri i saj i koalicionit, Partia e Lëvizjes Nacionaliste (MHP).
Sfidat ligjore nuk vonuan të vinin. Në dhjetor 2022, ai u dënua me dy vjet, shtatë muaj e pesëmbëdhjetë ditë burg dhe mori një ndalim politik me akuzën e “fyerjes së zyrtarëve publikë”. Megjithatë, ai e apeloi vendimin, i cili e lejoi të qëndrojë në detyrë.
Në mars 2025, İmamoğlu u arrestua me akuza për korrupsion dhe mbështetje të një organizate terroriste, duke çuar në pezullimin e detyrave të tij si kryetar bashkie. Prokuroria Publike e Stambollit nisi një hetim penal kundër tij. Ai përballet me akuzat për drejtimin e një organizate kriminale, zhvatje, ryshfet, mashtrim, mbledhje të paligjshme të të dhënave personale dhe manipulim të procedurave të prokurimit publik. İmamoğlu po mbahet në burgun e Silivrit, ku pret aktakuzën zyrtare dhe fillimin e procedurave ligjore – një proces që ka të ngjarë të marrë kohë. Ndër të arrestuarit më të profilit të lartë në Silivri janë Osman Kavala, biznesmeni i akuzuar për organizimin e protestave të parkut Gezi 2013; Selahattin Demirtaş, ish-bashkëkryetar i HDP-së pro-kurde, paraardhës i Partisë aktuale për Barazi Popullore dhe Demokraci (DEM); dhe Ümit Özdağ, udhëheqës i Partisë nacionaliste të Fitores (Zafer). İmamoğlu tani i është bashkuar radhëve të tyre si një nga të burgosurit politikë më të shquar të Turqisë.
Sipas sistemit ligjor turk, hapi tjetër do të jetë ngritja e një aktakuze zyrtare, pas së cilës İmamoğlu dhe të arrestuarit e tjerë do të dalin në gjyq. Megjithatë, asnjë afat kohor nuk është caktuar. Një nga kritikat kryesore të drejtuara ndaj gjyqësorit në Turqi është se periudha midis përgatitjes së një aktakuze dhe seancës gjyqësore është shpesh shumë e gjatë, që do të thotë se të arrestuarit qëndrojnë në burg për muaj apo edhe vite përpara se të shqyrtohet çështja e tyre. Për shembull, Ümit Özdağ ka qenë në paraburgim që nga janari 2025, ende në pritje të aktakuzës.
Edhe pse e ardhmja e tij politike mbetet e pasigurt, shumë besojnë se largimi i tij tërësisht nga jeta publike do të jetë i vështirë. Ekipi i tij ligjor ka njoftuar synimin e tij për të apeluar hetimin gjyqësor, si dhe vendimin e mëparshëm të Universitetit të Stambollit për të hequr diplomën e tij të universitetit.
A bëri një gabim Erdogan duke arrestuar İmamoğlu-n?
Ndërsa disa vazhdojnë të këmbëngulin se arrestimi i kryebashkiakut të Stambollit Ekrem İmamoğlu është i lidhur me zgjedhjet e ardhshme presidenciale – duke pasur parasysh se ai është një nga kritikët më të zëshëm dhe sfiduesit më të fortë të Presidentit Erdogan – një perspektivë më e gjerë jep një pamje të ndryshme. İmamoğlu ka mbajtur detyrën që nga viti 2019 dhe është përballur me shtatë hetime të veçanta, por nuk është arrestuar kurrë deri më tani. Kjo ngre një pyetje legjitime: Pse ndodhi arrestimi në këtë moment? Një përgjigje e mundshme është se provat e besueshme janë shfaqur vetëm kohët e fundit, duke zëvendësuar atë që më parë kishte qenë thjesht spekulime. Në këtë kontekst, inkuadrimi i arrestimit thjesht si një goditje politike mund të mos jetë më një pozicion i qëndrueshëm. Ky arsyetim nuk ka arritur të bindë opozitën CHP, veçanërisht duke pasur parasysh se arrestimi erdhi pikërisht në momentin që partia shpalli kongresin e saj për 23 mars 2025, ku İmamoğlu ishte kandidati i vetëm në garën presidenciale. Koha krijoi përshtypjen se masa u nxit më shumë nga motive politike sesa nga ato gjyqësore, duke ndezur protesta, veçanërisht në mesin e studentëve. Situata duket të jetë një ndërthurje komplekse e politikës, veprimeve gjyqësore dhe betejave të brendshme për pushtet brenda CHP-së. Të marrë së bashku, këta faktorë i kanë vënë theks të veçantë kohës së arrestimit.
Dikush mund të argumentojë se kjo nuk ka të bëjë vetëm me një njeri të vetëm që kundërshton Erdoganin – rreziku është shumë më i madh. Vetëm heqja e diplomës universitare të İmamoğlu do të kishte mjaftuar për ta skualifikuar atë, pasi neni 101 i Kushtetutës turke përcakton që kandidatët për president duhet të kenë një diplomë universitare. Prandaj, mund të mos ketë qenë e nevojshme që ai të përballet me akuza shtesë për korrupsion nga prapa hekurave – të paktën jo në këtë moment të veçantë.
Ajo që është veçanërisht e dukshme është se disa raporte sugjerojnë se kjo krizë u shkaktua nga ankesat e paraqitura nga anëtarët e vetë partisë së İmamoğlu, CHP-duke treguar se rrënjët e saj mund të qëndrojnë në rivalitetet e brendshme. İmamoğlu dhe fraksioni i tij rrëzuan ish-udhëheqësin e partisë Kemal Kılıçdaroğlu në nëntor 2023 dhe pak më pas, u shfaq një video që tregonte sasi të mëdha parash të paketuara në çanta të mëdha, duke ngritur dyshime për korrupsion financiar brenda CHP.
Shumë ekspertë besojnë se arrestimi i Ekrem İmamoğlu mund të rrisë popullaritetin e tij, duke bërë krahasime me trajektoren politike të vetë Presidentit Erdogan. Në vitin 1999, Erdogan u arrestua ndërsa shërbente si kryebashkiak i Stambollit dhe u dënua me katër muaj burg me akuzën e nxitjes së diskriminimit fetar dhe promovimit të antisekularizmit. Pas lirimit të tij, ai u shfaq si një yll politik, vazhdoi themelimin e Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP) dhe ka qeverisur Turqinë pa ndërprerje që nga viti 2002. Ngjashmëri të habitshme ekzistojnë midis İmamoğlu dhe Erdogan: të dy luajtën futboll në rininë e tyre, të dy filluan karrierën e tyre politike si kryebashkiakë të Stambollit, të dy u ngritën në nivelin e garës presidenciale, të dy vijnë nga rajoni i Detit të Zi dhe të dy janë rritur në familje konservatore.
Përshtati në shqip: Argumentum.al
