Qëndrimi i gabuar me vite se “Maqedonia është vetëm e maqedonasve dhe pastaj e të tjerëve”, për ta është lëkundur. Ajo që ndodh tani, nëse tërhiqen paralele me studimet, është se një pjesë e madhe e tyre, pra maqedonasit, tani duan të rikthejnë diçka që, sipas tyre, e kanë humbur
Nga Nazim RASHIDI
Pas protestës për provimin e jurisprudencës nga studentët shqiptarë në Shkup, reagimet e maqedonasve janë të tmerrshme. Rrjetet sociale vlojnë me urrejtje. Më kujton një atmosferë të pas viteve ’90 ku shoqëria ishte e mbushur me tensione ndëretnike dhe urrejtje patologjike ndaj shqiptarëve. Por, nëse për atë periudhë shpjegimi ishte se e gjitha vinte nga narracioni serb, më mundon disi shpjegimi se pse ndodh sot po e njëjta?
Maqedonia e Veriut ka kaluar disa cikle të rënda të përballjes me realitetet e veta, pavarësia, konfliti i vitit 2001, Marrëveshja e Ohrit, Marrëveshja e Prespës, dhe ti mendon se këto cikle i kanë ndihmuar shoqërisë që të kuptojë disa realitete. Por me gjasë jo!
Dhe në kërkimin e përgjigjes rastësisht më del video e Lucas Bean, bisnismen e autor, i cili shpjegonte për disa qëndrime që në SHBA për gjithçka ende fajtor e konsiderojnë Presidentin Obama. Bean kishte bërë një kërkim bazuar në studime sociologjike dhe psikologjike, të cilat shpjegojnë mbase më së miri dhe më japin atë përgjigje se pse rikthehet gjithë kjo urrejtje e thellë ndaj shqipes dhe shqiptarëve kur kemi të bëjmë me psikologjonë e masave.
Nacionalistët maqedonas janë të obsesionuar me shqiptarët dhe të drejtat e tyre. Në retorikën e tyre, si në të kaluarën dhe tani, dominon shprehja “shqiptarët janë fajtor për çdo gjë”. Por, bazuar në studimet psikologjike, të cilave po i refereohem edhe unë, japin disa spjegime se pse ndodh kjo:
1. Pesha psikologjike e të qenit i bardhë (The psychological wage of whiteness)
Në vtin 1935 Sociologu W.E.B Du Bois në Univestitetin e Atlantës i studionte amerikanët e bardhë të varfër. Amerikanët e bardhë edhe pse të varfër, pa para dhe pa pushtet, ndiheshin superior ndaj amerikanëve me ngjyrë. Jo se e kishin merituar këtë status, por sepse sistemi qindra vjeçar i kishte mësuar se ata janë superiorët.
Duke tërhequr paralele mbi këtë studim sociologjik për shoqërinë tonë situata shfaqet e ngjashme mes maqedonasve dhe shqiptarëve. Maqedonasit mesatar nuk dinë thuajse asgjë për shqiptarët, për historinë dhe kulturën e tyre. Gjithçka e tyrja u është prezantuar si më e mirë dhe mbi të tjerët, duke i parë shqiptarët poshtë tyre.
Sociologu në studimin e tij në SHBA këtë fenomen e quan “the psychological wage of whiteness” ose në përkthimin tim të lirë “pesha psikologjike e të qenit i bardhë”. Për Maqedoninë kjo mund të përkthehet “pesha psikologjike e të qenit maqedonas”. Me fjalë të tjera studimi i tij flet, ndër të tjera, për privilegjet e pamerituara, si tek ne maqedonasit, që mendojnë se vetëm nëse je maqedonas duhet të kesh privilegje.
Por, pas zhvillimeve politike, sidomos pas 2001 kur shqiptarët filluan të jenë prezent në jetën politike me poste të larta, por edhe në jetën shoqërore dhe deri diku edhe atë ekonomike dhe kur projeksioni i vetes nga maqedonasit se ata janë të parët, udhëheqës e dominantë u shkatërrua, ata nuk u përshtatën me realitetin e ri por vazhdojnë të mos e pranojnë ndryshimin shoqëror se shqiptarët janë po aq të parët sa edhe ata dhe kjo krijon përplasje.
Ndryshimet shoqërore, sidomos pas vitit 2001, në sytë e maqedonasve përjetohen se atyre iu mor diçka, atë që e meritojnë, statusin special, i cili status ata mendojnë se u është rrëmbyer. Për fat të keq këtë sentiment e forcojnë edhe politikanët, kurse pjesa progresive maqedonase hesht dhe përplasja vazhdon me idenë se maqedonasit duhet të kthejnë atë që u është marrë.
2. Kërcënim i identitetit social
Psikologu Henri Tajfel në Universitetin e Bristolit me dekada i ka studiuar konfliktet në grupe. Atë që ai e ka zbuluar është se kur një pjesëtar i jashtëm i një grupi e kalon, është më i miri, se një anëtar i grupit, e në këtë rast etnie, reagimi psikologjik nuk është admirim, por urrejtje dhe dhunë. Tajfel këtë e quan “Social identity threat” ose Kërcënim i identitetit social.
Shqiptarë të dështuar, në rastin e maqedonasve, do të ndihmonin që ata t’i konfirmonin qëndimet e tyre. Por, prezenca e shqiptarëve në jetën publike, një pjesë e tyre të rafinuar, të ditur, me arritje, me suksese, kompetentë, të respektuar, i thyen percepsionet që maqedonasit i kanë për shqiptarët dhe kjo i bën edhe më refuzues ndaj tyre. Sa më mirë shfaqen shqiptarët në diskurs publik, aq më kërcënues përjetohen nga maqedonasit, sepse suksesi shqiptar bie ndesh me imazhin e tyre për shqiptarët.
Sipas tyre, shqiptarët nuk duhet të jenë më të mirë, më të zotë, të barabartë. Maqedonia e maqedonasve, shteti i maqedonasve pastaj i të tjerëve, ky është narrativi. Por prezenca shqiptare në jetën publike e kundërshton këtë narracion dhe kjo krijon zemërim.
Kur njerëzit e dobët dhe mediokër shohin dikë që mendojnë se është inferior dhe ka sukses dhe zotësi, ata nuk frymëzohen por mbushen me urrejtje dhe përçmim, sipas studiuesve. Ajo që ndodh, duke hequr paralele me studimet është se një pjesë e maqedonasve ndihen të gënjyer, sidomos nga klasa e tyre politike që ju ka thënë se ne jemi të parët, Maqedonia e maqedonasve, dhe të ndeshur me zhgënjimin që sjell realiteti kërkojnë dikë të fajësojnë, dhe në këtë rast shënjestër janë shqiptarët.
Ky sentiment shfaqet gjithandej, në media, në opinione, në debate. E gjitha sepse kërcënohet identiteti social i krijuar me vite për atë se kush është i pari, ose kush ka më shumë pronësi për këtë vend.
3. Scapegoating (Fajësimi i të tjerëve)
Nga konflikti i vitit 2001 dhe Marrëveshja e Ohrit kanë kaluar pothuajse 25 vjet. Të drejtat e shqiptarëve gjithmonë janë vënë në dyshim dhe përherë, që nga pavarësia madje edhe sot, vazhdon të mos pranohet ideja se Maqedonia është e të gjithëve, se barazia nuk e lejon konceptin Orwell-ian “disa janë më të barabartë se tjerët”. Ka vijuar dhe vijon narracioni se kërkesat e shqiptarëve nuk janë legjitime, madje shohim edhe nisma për zhvlerësimin e arritjeve të barazisë, si i gjithë debati për përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe, heqja nga tabelat e rrugëve, nga vulat, etj. Këto qëndrime shprehen edhe në rrafshin politik dhe të debateve ku përforcohet ideja se ajo që është lejuar për shqiptarët ka qenë e tepërt ose gabim. Kjo krijon bindjen se për çdo gjë që nuk shkon në vend fajin e kanë shqiptarët.
Psikologët këtë e quajnë “Scapegoating” ose fajësim i të tjerëve. Caktimi i një shënjestre si burimin e gjithë problemeve të tua! Por kjo s’është rastësi, sepse në sytë e maqedonasve, disa politikanë të tyre me dekada i kanë portretizuar shqiptarët si e keqja e Maqedonisë. Për fat të keq këto opinione rishfaqen, kurse zërat racionalë maqedonas nuk dominojnë mendimin e shumicës.
Mendimet, shpjegimet shqiptare ndërkohë refuzohen sepse konsiderohen si mendimi i kundërshtarit apo relativizues.
4. Disonanca kognitive
Maqedonia e Veriut sot është një shoqëri krejt tjetër nga ajo e para vitit 2001 dhe Marrëveshjes së Ohrit. Por jo të gjithë e pranojnë këtë. Prandaj lind pyetja se çfarë e bën obsesionin maqedonas ndaj shqiptarëve të vazhdueshëm?
Prezenca e shqiptarëve në jetën publkike, shfaqja e tyre e ngjashme si maqedonasit me të gjitha të mirat e të këqijat, zotësia e tyre, profesionalizmi, paralelizmi në jetën politike, publike, bie ndesh me atë që ata duan të shohin, ose presin të shohin, ku shqiptarët duhet të jenë njerëz të një niveli më të ulët.
Psikologu Leon Festinger nga Universiteti Stanford ka studiuar se çfarë ndodh kur njerëzit përballen me fakte që thyejnë besimet dhe opinionet e tyre të thella. Njerëzit e kufizuar nuk e mbindërtojnë dijen dhe besimet e tyre kur përballen me fakte, ato e thellojnë edhe më shumë besimin që kanë.
Festinger këtë e quan “cognitive dissonace”, disonanca kognitive. Në këtë kontekst një pjesë e maqedonasve ndeshen me shqiptarë që thyejnë imazhin që ata kanë për ta, por në vend që të ndyshojnë mendim e t’i pranuar, ata futen në ciklin përjashtues, “ti s’je si të tjerët” ose në ciklin e urrejtjes edhe më të madhe e të shëmtuar. Shikoni reagimet e tmerrshme urrejtëse dhe fyese në rrejtet sociale që shkaktoi protesta për provimin e jurisprudencës dhe gjithë debati për përdorimin zyrtar të shqipes.
Obsesioni, reagimet ndaj shqiptarëve nuk janë thjesht politike, por psikologjike. Shqiptarët janë vërtetimi se “pesha psikologjike e të qenit maqedonas” nuk ekziston më dhe për shumë maqedonas që kanë menduar se janë të privilegjuar, tani ndihen se kanë krizë identiteti (shtoi kësaj edhe krizat e tjera me fqinjët, bullgarët, grekët) prandaj janë të obsesionuar edhe më shumë, prandaj përmendin dhe i ofendojnë shqiptarët edhe më shumë.
Rritja e prezencës shqiptare në jetën shoqërore për shumë maqedonas nuk ishte një moment barazie siç e shohin shqiptarët, por një moment që theu një hierarki, për të cilën maqedonasit mendonin se ishte e përhershme. Qëndrimi i gabuar me vite se “Maqedonia është vetëm e maqedonasve dhe pastaj e të tjerëve”, për ta është lëkundur. Ajo që ndodh tani, nëse tërhiqen paralele me studimet, është se një pjesë e madhe e tyre, pra maqedonasit, tani duan të rikthejnë diçka që, sipas tyre, e kanë humbur.
Fatkeqësia për mua është se një pjesë e politikës maqedonase është e bazuar ndaj këtyre gjendjeve, gjithashtu as politika shqiptare nuk e analizon rrjedhën shoqërore por sheh dhe udhëhiqet vetëm nga interesi. Ndërkohë, të gjithë së bashku për fat të keq, po humbasim shansin për të ndërtuar një shoqëri më të mirë.
