Prof.Dr.Arben Cici*
Ahmed Zogu dhe Benito Mussolini, pas shkëmbime intensive letrash dhe tratativa diplomatike, në datat 23-26 gusht, arritën, më 26 gusht 1925, të parin pakt ushtarak sekret mes tyre. Ky pakt, që nuk u bë publik në atë kohë, pati pasoja të rëndësishme si në politikën e jashtme të Shqipërisë ashtu edhe në përpjekjet e Italisë fashiste për arritjen e qëllimeve dhe interesave të saj në Shqipëri dhe në Ballkan, në vitet që do të vinin.
Ahmed Zogu dhe Benito Mussolini, pas shkëmbime intensive letrash dhe tratativa diplomatike, në datat 23-26 gusht, arritën, më 26 gusht 1925, të parin pakt ushtarak sekret mes tyre. Ky pakt, që nuk u bë publik në atë kohë, pati pasoja të rëndësishme si në politikën e jashtme të Shqipërisë ashtu edhe në përpjekjet e Italisë fashiste për arritjen e qëllimeve dhe interesave të saj në Shqipëri dhe në Ballkan, në vitet që do të vinin.
Ky akt i rëndësishëm politik i hapi udhën një martese interesash mes tyre, me ulje-ngritjet, baticat-zbaticat disa vjeçare që përfundoi me pushtimin fashist të Shqipërisë, më 7 prill 1939. Kjo marrëveshje e papritur dhe vendim befasues i Zogut tregoi se politika e jashtme e Shqipërisë dhe jo vetëm, do të ishte e lidhur shumëanshmërisht me interesat e Romës, pavarësisht se ai ishte rikthyer në pushtet falë ndihmës së hapur të Jugosllavisë.
Rrëzimi i Qeverisë së Nolit, disa muaj përpara, u interpretua me të drejtë si sukses i diplomacisë jugosllave e dështim i asaj italiane dhe fitore e interesave jugosllave ndaj atyre italiane në Adriatik, duke rindezur konflikti italo-jugosllav. Italia dhe Jugosllavia kishin marrë kështu në Ballkan rolin e Austro-Hungarisë dhe të Rusisë cariste.
Pamundësia e Jugosllavisë për t’iu përgjigjur pozitivisht kërkesave të Zogut për ndihmë të rëndësishme, sidomos financiare, pas rrëzimit të qeverisë së Nolit dhe shpalljes së Republikës Shqiptare (21 janar 1925), bënë që ky i fundit, të ndërmerrte hapa direkte drejt Romës dhe forcimit të marrëdhënieve me Italinë.
Kështu, arritja e marrëveshjes sekrete të 26 gushtit 1925 përmbysi sërish konfigurimin italo-jugosllav në favor të Romës brenda një kohe të shkurtër dhe rikthimin e Musolinit në rolin e fitimtarit në fushën e zjarrtë ballkanike.
Megjithë dëshirën e qeverisë shqiptare për të konsideruar si partnerin e saj kryesor, politik dhe ekonomik, Lidhjen e Kombeve dhe garantimin e sovranitetit të saj në kontekstin e rrezikut permanent të fqinjëve ballkanike, dukej se orientimi i politikës së jashtme drejt forcimit të marrëdhënieve italio-shqiptare në të gjitha fushat, ishte zgjedhja më e mirë, më koherente dhe pragmatike.
Shumë shpejt, nënshkrimi i dy Pakteve të Tiranës në vitin 1926 dhe 1927, vërtetoi orientimin e palëkundur të politikës shqiptare drejt Romës dhe varësinë e plotë politike dhe ekonomike ndaj saj.
Angazhimi aktiv i Italisë në Shqipëri, në ato vite, kishte qëllim forcimin e pozitave të saj, zbehjen e influencës së Anglisë dhe legjitimimin e politikës së saj, si fuqi e madhe dhe e vetme në gjithë rajonin e Ballkanit.
Pakti sekret Zogu-Musolini u arrit në një kontekst të komplikuar dhe shumë dinamik gjeopolitik, veçanërisht rajonal.
Ai ndikoi menjëherë në marrëdhëniet italo-jugosllave pasi zhvlerësoi Paktin e Miqësisë italo-jugosllav, nënshkruar në janar të vitit 1924, ku kërkohej angazhimi i të dy palëve që të mos ndërmerrnin asnjë hap ndaj Shqipërisë, pa rënë dakord me parë së bashku. Kjo ishte marrëveshja e parë sekrete dhe direkte mes Romës dhe Beogradit mbi Shqipërinë, e cila u siguronte privilegje reciprokisht të dy vendeve. Në të njëjtën kohë, nëpërmjet kësaj marrëveshjeje, Italia sigurohej të neutralizonte çdo lloj nisme të rrezikshme që mund të ndërmerte Jugosllavia ndaj Shqipërisë kurse Jugosllavia mori nga Italia garancinë se irredentizmi shqiptar në Kosovë nuk do të gjente përkrahjen e saj. Koha provoi se nënshkrimi i këtij pakti dhe angazhimi dypalësh, nuk e zhduku mosbesimin mes Italisë dhe Jugosllavisë për të respektuar interesat reciproke në rajonin e Ballkanit, veçanërisht në Shqipëri.
Musolini kërkonte me forcë që Italia të ruante një pozitë mbizotëruese të drejtash në Shqipëri dhe të siguronte mundësinë të ndërhynte në mënyrë efikase në favor të saj, ndaj nuk mund të pranonte që ajo të ishte në të njëjtën pozitë sikurse dhe fuqitë e tjera ballkanike ose evropiane.
Ai priste që Zogu gjithashtu të vepronte në mënyrë të tillë që të largonte përshtypjen e krijuar nga opinioni politik dhe publik italian si politikan projugosllav dhe njëkohësisht të jepte prova konkrete se ai mund dhe dëshironte të mbante një pavarësi të tillë të qeverisë shqiptare, që garantonte sinqerisht pozitën që i takonte Italisë dhe interesave të saj në Shqipëri, pozitë e njohur ndër të tjera dhe nga aktet ndërkombëtare. Mbi këtë pikë qeveria italiane nuk mund të hynte në asnjë pazarllëk.
Musolini, i pavendosur, në fillim përkrahu tezën e Contarinit, por më vonë hoqi dorë dhe në korrik 1925 vendosi të hapë një negociatë politike me Tiranën. Përveç presioneve në rritje të partisë fashiste kundër Contarinit, në origjinë të këtij vendimi ishte edhe zemërimi i Musolinit ndaj Beogradit, i cili në atë kohë kishte rifituar opozitën kroate të Radiqit dhe kishte forcuar kështu unitetin jugosllav.
Salvadore Contarini, Sekretar i Përgjithshëm i Ministrisë së Punëve të Jashtme të Italisë, pasi kishte formuar bindjen se ishin krijuar kushtet që qeveria italiane të vepronte në Shqipëri, më 20 janar 1925, i paraqet Musolinit planin e këtij veprimi. Duke marrë në konsideratë rrethanat e bisedimeve me Zogun, Contarini e informonte Kryetarin e Qeverisë së vet se ishin marrë të gjitha masat për të ushtruar një veprimtari efikase mbi Zogun. Ato do të arrinin një zgjidhje të favorshme për një varg çështjesh shumë të rëndësishme, të cilat qëndronin pezull prej disa kohësh, dhe që, sipas tij, do të shërbenin për t’i çelur rrugën depërtimit me epërsi të kapitalit italian në Shqipëri.
Plani i Contarinit, i cili si akt ishte një rifillim i marrëdhënieve të gushtit 1924, kishte disa ndryshime nga plani i propozuar Musolinit nga biznesmenët dhe krerët fashistë, vëllezërit Carlo e Gildo Pugni dhe nga Lessona, personalitet fashist me autoritet në atë kohë. Ky i fundit kishte si qëllim që të përfundonte me Zogun dy traktate, një ekonomik dhe një politiko-ushtarak, ndërsa Contarini synonte realizimin vetëm të një traktati ekonomik pa prekur afrimin politik. Preokupimi i vërtetë i Contarinit ishte që të arrihej objektivi ekonomik me Shqipërinë, por që edhe marrëdhëniet me Beogradin të mos keqësoheshin. Ai synonte dobësimin e epërsisë politike që Jugosllavia kishte fituar në Shqipëri nëpërmjet forcimit të epërsisë ekonomike të Italisë, për të rifilluar kështu, nga pozita të forta, bisedimet me Beogradin për një sistemim politik të çështjes shqiptare, nëpërmjet një marrëveshje dypalëshe.
Në mënyrë që Shqipëria të mos kthehej në një shkak acarimi midis Romës dhe Beogradit, Sekretari i Përgjithshëm preferoi tezën që depërtimi italian në Shqipëri s’duhet të prekte për momentin pavarësinë politike të vendit të vogël. Për Contarinin pavarësia shqiptare vlente vetëm në funksion të marrëveshjes që do të bëhej me Beogradin, marrëveshje, e cila më vonë mund të çonte në një ndarje të mundshme të Shqipërisë. Në të njëjtën kohë duket se Contarinin e preokupon shumë qëndrimi i diktuar nga presioni i partisë së vet i cili, sipas tij, do të shkaktonte pa asnjë dyshim prishjen e marrëdhënieve italo-jugosllave në mënyrë të pandreqshme. Në këtë rast, pavarësia e Shqipërisë, një pavarësi e mbrojtur politikisht nga Italia, do të shndërrohej në një burim rreziqesh si rrjedhojë e intrigave jugosllave dhe nuk mund të përjashtohej mundësia, sipas pallatit Chigi, se një aventurier ambicioz si Zogu do ta implikonte Italinë edhe ushtarakisht ndaj Jugosllavisë.
Por në prill të vitit 1925, një muaj pas përfundimit të marrëveshjes ekonomike italo-shqiptare, u shtrua problemi për të kaluar apo jo në paktin politik, akt i cili, pa dyshim paraprakisht, shtronte pyetjen delikate ishte apo nuk ishte e nevojshme rritja e tensionit në marrëdhëniet me Beogradin. Lojacona dhe Lessona ishin të vendosur për të bërë një hap të tillë, ndërsa pozicioni i Contarinit ishte i kundërt. Musolini, i pavendosur, në fillim përkrahu tezën e Contarinit, por më vonë hoqi dorë dhe në korrik 1925 vendosi të hapë një negociatë politike me Tiranën. Përveç presioneve në rritje të partisë fashiste kundër Contarinit, në origjinë të këtij vendimi ishte edhe zemërimi i Musolinit ndaj Beogradit, i cili në atë kohë kishte rifituar opozitën kroate të Radiqit dhe kishte forcuar kështu unitetin jugosllav.
Musolini, me 7 korrik, shkruante se marrëdhëniet italo-shqiptare do të rregulloheshin sipas modelit të marrëdhënieve anglo-portugeze e ndërsa në gusht, Zogu filloi të ankohej se ishte i rrezikuar nga fqinjët ballkanike dhe zotohej se do të lidhte paktin politik me Italinë.
Bisedimet italo-shqiptare u mbyllën kështu me paktin sekret të 26 gushtit 1925. Në thelb të marrëveshjes (e dëshiruar nga Musolini, e aprovuar me zjarr nga Lessona dhe e miratuar me rezerva nga Lojacona) ishte mbrojtja e pavarësisë shqiptare në konteksin e marrëdhënieve të këqia italo-jugosllave, nën regjimin e Zogut, të cilit i ishte njohur e drejta e irredentizmit ndaj Sërbisë meridionale. Bazuar nga ky akt i fundit (mund të supozohet se shqetësoi me arsye Contarinin) Lessona dha menjëherë sinjalin për të realizuar planin e tij politik sipas të cilit, duke vendosur në Shqipëri një protektorat të vërtetë do t’i hiqte Zogut mundësinë të vepronte në mënyrë autonome.
Në mënyrë simultane gjallëroi akivitetin e saj SVEA e cila ishte e destinuar të ndihmonte Shqipërinë për të përballuar nevojat urgjente të popullsisë në fushën e punëve publike dhe në zhvillimin bujqësor e industrial. Huaja e saj prej 50 milionë fr. ari ishte krejtësisht italiane dhe në të njëjtën kohë shtetërore dhe ishte huaja e parë e një rendësie të veçantë për shtetin e ri shqiptar. Fakti që Italia vinte me huan SVEA për të krijuar në Shqipëri situatën e një subvensionuese ashtu sikurse kishte bërë Franca dhe Anglia në shtetet e tjera ballkanike, ndonëse u prit fillimisht me kritika në ambientet politike angleze e amerikane dha efekt të menjëhershëm në njohjen e hegjemonisë italiane në Shqipëri.
Politika e depërtimit italian në Shqipëri me përparësi ndaj atij jugosllav u mbështet në heshtje edhe nga Anglia, e cila dëshironte të qëndronte larg rivalitetit italo-jugosllav në Shqipëri dhe në të njëjtën kohë të mos e nxiste atë duke shprehur një angazhim publik për njërën apo tjetrën palë.
Në këtë kontekst politik ballkanik dhe evropian, më 26 gusht 1925, u nënshkrua në fshehtësi Pakti sekret Zogu–Musolini, i cili përbëhej nga shtatë nene thelbësore. Ky pakt, megjithëse nuk u bë publik, kishte rëndësi të madhe politike dhe strategjike. Në thelb, ai parashikonte mbrojtjen e Shqipërisë nga çdo ndërhyrje e jashtme, veçanërisht nga Jugosllavia, dhe garantonte ruajtjen e pavarësisë shqiptare nën një lloj ombrelle mbrojtëse italiane. Italia merrte përsipër mbrojtjen territoriale të Shqipërisë, ndërkohë që Zogu i jepte Romës një garanci të heshtur për ndikim të fortë ekonomik dhe institucional në vend.
Ky pakt shënoi një pikë kthese thelbësore: në dukje, ai përforconte sovranitetin e Shqipërisë, por në realitet, ai e lidhte gjithnjë e më ngushtë fatin e saj me interesat e Italisë fashiste. Nëpërmjet këtij kompromisi të kujdesshëm mes pavarësisë formale dhe varësisë reale, Shqipëria hyri në një epokë ku mbijetesa e saj politike nuk do të varej më nga Lidhja e Kombeve, e as nga balancat mes fuqive të mëdha, por nga raportet e saj të drejtpërdrejta strategjike me Italinë dhe gjithnjë e më shumë nga ombrella dhe orbita politike dhe ekonomike e Italisë fashiste nën të cilën vendi i vogël duket se gjeti strehën e vet të përkohshme.
