Jasmin Mujanoviç-bosna.hr[i]
Ndërsa Bashkimi Europian ndalon përparimin e Serbisë për shkak të shkatërrimit të standarteve demokratike, administrata Trump, duke i hedhur gomën e shpëtimit Aleksandër Vuçiçit dhe Millorad Dodikut, jo që vetëm shpëton regjimin autokratik nga rrënimi politik por edhe kërcënon direkt stabilitetin e Ballkanit Perëndimor dhe interesat e saj strategjike.
Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Serbia me 17 korrik shpallën fillimin e dialogut strategjik, angazhim formal i arkitekturës së përhershme të angazhimit diplomatik mes dy shteteve. Kjo lëvizje vështirë se mund të konsiderohet epokale: Shtetet e Bashkuara ruajnë të njëjtin status me dhjetra vende të tjera, madje edhe në Ballkanin Perëndimor si me Slloveninë, Kroacinë, Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut.
Megjithatë, kjo përmbysje paralajmëron gjëra shqetësuese në drejtimin e politikës së jashtme amerikane dhe ndikimit të saj në sigurinë dhe stabilitetin e këtij rajoni jashtëzakonisht jo stabël. Është e çuditshme, në mënyrë të veçantë, edhe për shkak të afrësisë gjithnjë e më të madhe të Serbisë me Kinën dhe synimin e liderve të saj drejt autokracisë.
Në mesin e muajit korrik, qeveria e presidentit serb Aleksandër Vuçiç mori një shuplakë të ashpër kur u bë e qartë se Serbisë, edhe përkundër ftesave nga Komisioni Europian, nuk do t’i lejohet përparimi në fazën pasardhëse të procesit të antarsimit në Bashkimin Europian. Pothuajse një e treta e kryqyteteve të vendeve të BE-së i’u kundërvu kësaj lëvizje për shkak të ecjes prapa të demokracisë në Serbi, e cila ndodhi në udhëheqjen e Vuçiçit, proces i cili është përshpejtuar në mënyrë të veçantë këto tre vitet e fundit.
Ky refuzim ishte goditje e rëndë për ambicjet e Vuçiçit për t’u rizgjedhur. vendi duhet të mbajë zgjedhjet parlamentare deri në fund të vitit 2027. Që nga vitit 2012, kur partia e ekstremit të djathtë, Partia Përparimtare e Serbisë (PPS) pati marrë pushtetin, si trashëgimtare e radikalëve ultranacionalistë në radhët e të cilës ai kaloi vitet 1990-dhe dhe 2000-ta, Serbia ka mbajtur zgjedhje parlamentare afërsisht çdo dy vite.
Zgjedhjet e shpeshta, PPS-ja i përdori për të shkatërruar opozitën serbe. Megjithatë, që nga rrëzimi tragjik i terracës në Novi Sad në vitin 2024, regjimi përballet me protestat masive studentore të cilat arriti t’i thyejë.
Për Vuçiçin, i cili u profilizua si njëfarë versioni serb i ish liderit jugosllav Josip Broz Tito, përjetësisht i gatshëm për të balancuar mes Lindjes dhe Perëndimit, “jo-ja” e heshtur e BE-së ishte esëllim i ashpër. Gjërat në kryeqytetet europiane kurrsesi nuk arriti t’i ndreqë vizita gjysmake e tij në Ukrainë. Ato thjesht u bënë tejet të vetëdijshme për këmbënguljen e tij të dhunshme për të gërryer shtetet fqinjë, për detyrimet gjithnjë e më të thella ndaj Kinës, aleancën ende në fuqi më Rusinë dhe, natyrisht, me qeverisjen përgjithësisht autokratike.
Gjërat ishte e vështirë të ndreqeshin edhe kur mediat serbe publikuan intervistën e Snjezhana Paunoviçit, ministrja serbe e administratës lokale, në të cilën ajo ankohej se ish lideri i këtij vendi dhe diktatori genocidist Sllobodan Millosheviçi, kishte kryer spastrimin etnik në Kosovë në vëllim të pamjaftueshëm. Zyrtarët europianë dhe deputetët në Parlamentin Europian u llahtarisën, por si ministri i brendshëm serb Ivica Daçiç ashtu edhe vetë Vuçiçi mbështetën deklaratën e Paunoviçit. Si Vuçiçi ashtu edhe Daçiçi kanë shërbyer në kabinetin e fundit të Millosheviçit dhe mbartën arkivolin në ceremoninë e varrimit të tij.
Sidoqë të ishin punët, shpallja për dialogun e sigurisë amerikano-serb ishte si njëfarë dhurate nga qielli për lumturinë politike serbe në rënie e sipër, e cila kohët e fundit udhëtoi në Pekin në një vizitë pesëditore, të cilën Vuçiçi e quajti “më të rëndësishmen” në karrierën e tij politike. Simpatitë personale të Vuçiçit përherë kanë qënë në anën e regjimeve të personalizuara në Rusi, Kinë dhe Iran, megjithëse edhe zgjedhësit e tij e kuptojnë se Serbia varet ekonomikisht nga marrëdhëniet me Perëndimin. Për këtë humbja e mbështetjes së Serbisë nga ana e BE-së është e rrezikshme, por humbja e mbështetjes së europianëve dhe amerikanëve e kobshme.
Me një fjalë, administrata amerikane ka shumë mundësi që e shpëtoi regjimin e Vuçiçit nga rrënimi i sigurtë. Shtrohet pyetja përse?
Regjimi serb nuk është se e ka të vështirë të lutet. Vuçiçi i është drejtuar shumë herë direkt presidentit amerikan Donald Trump, duke shkruar, përshembull, në tekstin Fox News-in, autor i të cilit ishte vetë ai: “Ndërsa të tjerët ndoshta i frikësohen fuqisë Tuaj, Serbia e respekton”. Millorad Dodiku secesionisti nga radhët e serbëve boshnjakë dhe vasal beogradas, gjithashtu shkruan deklarata apokrifike për presidentin amerikan në rrjetet e tij shoqërore. Gjithashtu Dodiku duke paguar miliona në kontratat për lobimin e insajderëve nga mjedisi rrethues i Trumpit dhe deputetëve në rrjetet shoqërore, vitin e kaluar siguroi zbutjen e sanksioneve ndaj tij, dhe që atëherë ka angazhaur gjoja edhe këshilltarin shpirtëror të Trumpit, pastorin Mark Burns, që të merret me revizionimin e fshehtë të genocidit.
Estabilishmenti nacionalist serb gjithashtu ka investuar shumë në pandanin e tij amerikan për të marrë pjesë në luftën e përbashkët revizionuese, sipas së cilës krimet sistematike kundër njerzimti që kreu regjimi i Millosheviçit në Kosovë dhe në Bosnjë e Hercegovinë në vitet 1990-të, të cilat vazhdojnë të jenë lëndë e madhështimit nga ana e pushtetit në Beograd dhe në Banja Lluka, kanë qënë luftëra kryqtare. Organizatorët nacionalistë serbë në Shtetet e Bashkuara kanë arritur në një masë të madhe te rehabilitojnë figurën e bashkëpuntorit të nazistëve Dragoljub Drazha Mihajlloviç, ndërsa mendojnë se edhe rehabilitimi i Millosheëviçit, Radovan Karaxhiçit dhe Ratko Mlladiçit janë hapat logjikë pasardhës.
Ndërkohë asgjë nga këto nuk është aspak e mirë për Shtetet e Bashkuara as për interesat e tyre strategjike në Ballkanin Perëndimor, as për qëndrimin e tyre global ndaj Kinës, e gjithsesi jo as për çčfarëdolloj përpjekje e cila mund të vendosë përsëri qartësinë morale në politikën e jashtme amerikane.
Për këtë, përveç faktit se Vuçiçi dhe Dodiku haptazi përpiqen të blejnë miratimin e heshtur amerikan për makinacionet e tyre rajonale, të cilat në asnjë mënyrë nuk janë në harmoni me interesat afatgjata të Uashingtonit në Ballkanin Perëndimor, ekziston e efekti thellësisht helmues në trupin politik amerikan.
Përgjigja e ShBA-ve ndaj shpërbërjes së Jugosllavisë nuk është se ishte krejtësisht pa të meta. Edhe administrata e Georg H. Bush-it dhe ajo e Clintonit u lëkundën dhe tejzgjatën, gjë që bëri të mundur që nën kontrollin e tyre të zhvillohet krimi më i madh në Europë që nga koha e Holokaustit. Dhe, në kundërshtim me atë që thotë Vuçiçi, nëse ka patur gabime në lidhje me fushatën e bombardimeve të Serbisë të drejtuara nga ShBA-të në kohën e luftës në Kosovë në vitet 1998-1999, ai qëndronte vetëm në faktin se erdhi me shtatë vite vonesë.
Por gjithsesi ndërhyrja ushtarake e Shteteve të Bashkuara në Ballkan udhëhiqej nga logjika e parandalimit të krimeve. Kjo është arësyeja përse shumica e popullsisë boshnjake dhe shqiptare në Bosnjë dhe në Kosovë janë sot popullsitë më proamerikane në botë. Përkundër kësaj, fqinjët e tyre serbë në shumicën dërmuese shohin drejt Kinës dhe Rusisë.
Është legjitime dhe e moralshme që marrëdhëniet reciprokë të zhvillohen. Ajo që nuk është tipike është që ky risetim vjen për dëmin e sigurisë dhe reputacionit moral të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
[i] https://bosna.hr/zasto-je-trumpova-administracija-vrlo-vjerovatno-spasila-vucicev-rezim-od-politicke-propasti/
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
