Pas më shumë se tre muajsh luftimesh që tronditën Lindjen e Mesme, ngritën çmimet globale të energjisë dhe rrezikuan përplasjen e drejtpërdrejtë mes fuqive rajonale, Shtetet e Bashkuara dhe Irani kanë nënshkruar një memorandum mirëkuptimi që synon t’i japë fund konfliktit dhe të hapë rrugën për një marrëveshje përfundimtare mbi programin bërthamor iranian.
Presidenti amerikan Donald Trump dhe presidenti iranian Masoud Pezeshkian kanë nënshkruar dokumentin 14-pikësh, i cili hyri në fuqi menjëherë pas firmosjes. Marrëveshja u finalizua gjatë samitit të G7 në Francë dhe përbën zhvillimin më të rëndësishëm diplomatik mes Uashingtonit dhe Teheranit që prej marrëveshjes bërthamore të vitit 2015.
Çfarë parashikon marrëveshja?
Pika më e rëndësishme e memorandumit është ndalimi i menjëhershëm dhe i përhershëm i operacioneve ushtarake mes SHBA-së, Iranit dhe aleatëve të tyre në të gjitha frontet, përfshirë edhe Libanin. Të dyja palët angazhohen të mos përdorin forcën kundër njëra-tjetrës dhe të respektojnë sovranitetin dhe integritetin territorial të shteteve të rajonit.
Marrëveshja hap gjithashtu një periudhë 60-ditore negociatash intensive për arritjen e një marrëveshjeje përfundimtare mbi programin bërthamor të Iranit. Gjatë kësaj periudhe, Irani riafirmon se nuk do të zhvillojë armë bërthamore dhe pranon bashkëpunimin me Agjencinë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA) për trajtimin e rezervave të uraniumit të pasuruar.
Hormuzi, pika kyçe e marrëveshjes
Një nga aspektet më të rëndësishme të dokumentit është rihapja e Ngushticës së Hormuzit, rrugës detare nga ku kalon afërsisht 20 për qind e tregtisë botërore të naftës dhe gazit të lëngshëm.
Irani angazhohet të garantojë kalimin e lirë dhe pa tarifa për anijet tregtare për të paktën 60 ditë, ndërsa SHBA nis heqjen graduale të bllokadës detare të vendosur gjatë luftës. Ekspertët vlerësojnë se ky element i marrëveshjes mund të ketë ndikimin më të menjëhershëm në ekonominë botërore, pasi tensionet në Hormuz kishin shkaktuar rritje të forta të çmimeve të energjisë dhe shqetësime për furnizimet globale.
Brenda pak orëve nga nënshkrimi i marrëveshjes, disa cisterna nafte rifilluan kalimin nëpër ngushticë, ndërsa çmimet ndërkombëtare të naftës shënuan rënie.
Lehtësim i madh ekonomik për Iranin
Në këmbim të angazhimeve të Teheranit, SHBA pranon të lehtësojë gradualisht regjimin e sanksioneve.
Dokumenti parashikon:
- Përjashtime të menjëhershme që lejojnë eksportet iraniane të naftës.
- Zhbllokimin gradual të aseteve financiare iraniane të ngrira jashtë vendit.
- Heqjen e bllokadave ndaj porteve dhe anijeve iraniane.
- Negociata për eliminimin e plotë të sanksioneve amerikane dhe ndërkombëtare në kuadër të marrëveshjes përfundimtare.
Sipas tekstit të memorandumit, parashikohet gjithashtu krijimi i një plani investimesh dhe rindërtimi me vlerë të paktën 300 miliardë dollarë për ekonominë iraniane, një nga pikat më të debatueshme të marrëveshjes. Zyrtarët amerikanë kanë deklaruar se fondet mund të sigurohen nga vende të Gjirit Persik dhe investitorë ndërkombëtarë, por mekanizmi mbetet ende i paqartë.
Fitore diplomatike për Trump?
Marrëveshja po paraqitet nga Shtëpia e Bardhë si një sukses i madh diplomatik i Donald Trump. Presidenti amerikan kishte deklaruar gjatë muajve të fundit se objektivi i tij ishte ndalimi i programit bërthamor iranian dhe rikthimi i stabilitetit në rajon.
Megjithatë, kritikët vërejnë se dokumenti aktual nuk e detyron Iranin të çmontojë infrastrukturën bërthamore, nuk prek programin balistik iranian dhe nuk adreson drejtpërdrejt mbështetjen e Teheranit për grupet aleate në rajon. Për këtë arsye, shumë republikanë konservatorë dhe një pjesë e establishmentit të sigurisë në SHBA e konsiderojnë marrëveshjen si një kompromis të madh në favor të Iranit.
Pse Izraeli është i pakënaqur?
Marrëveshja shihet si një goditje politike për kryeministrin izraelit Benjamin Netanyahu.
Qeveria izraelite kishte kërkuar që lufta të vazhdonte deri në shkatërrimin e plotë të kapaciteteve bërthamore iraniane dhe dobësimin e rrjeteve aleate të Teheranit në rajon. Por memorandumi nuk përfshin asnjë angazhim për çarmatimin e plotë të Iranit dhe as garanci për ndërprerjen e programit raketor.
Burime diplomatike kanë bërë të ditur se tensionet mes administratës Trump dhe qeverisë izraelite u rritën gjatë ditëve të fundit të negociatave, sidomos pas sulmeve izraelite në Liban që rrezikuan rrëzimin e marrëveshjes.
Çfarë ndodh tani?
Nënshkrimi i memorandumit nuk përbën fundin e procesit diplomatik. Në fakt, ai është vetëm hapi i parë.
Brenda 60 ditëve të ardhshme, delegacionet amerikane dhe iraniane do të zhvillojnë negociata për:
- të ardhmen e programit bërthamor iranian;
- nivelin e pasurimit të uraniumit;
- mekanizmat e inspektimit ndërkombëtar;
- heqjen e plotë të sanksioneve;
- zhbllokimin e aseteve iraniane;
- sigurinë afatgjatë në Gjirin Persik.
Nëse këto bisedime dështojnë, disa prej masave të marrëveshjes mund të pezullohen dhe tensionet mund të rikthehen. Por nëse negociatat kanë sukses, dokumenti aktual mund të shndërrohet në marrëveshjen më të rëndësishme mes SHBA-së dhe Iranit në më shumë se një dekadë.
Për momentin, tregjet ndërkombëtare, vendet arabe të Gjirit, Evropa dhe Kina e kanë mirëpritur marrëveshjen, duke e konsideruar atë si shansin më të mirë për të shmangur një konflikt të ri rajonal dhe për të rikthyer stabilitetin në një nga zonat më të rëndësishme strategjike të botës.
© 2026 Argumentum
