Protestat e dhunshme në Kazakistan ditët e fundit kanë parë dorëheqjen e qeverisë dhe shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme, ndërsa trupat nga një aleancë ushtarake e udhëhequr nga Rusia shkojnë në vendin e Azisë Qendrore për të ndihmuar në shuarjen e trazirave.
Ngjarjet në Kazakistan po zhvillohen me shpejtësi marramendëse, me situatën që ndryshon çdo orë. Fillimisht u duk se protestat kundër rritjes së çmimeve të energjisë nuk do të ktheheshin në asgjë më serioze. Megjithatë, që atëherë, vendi ka kërkuar ndihmë nga Organizata e Traktatit të Sigurisë Kolektive (CSTO), një bllok ushtarak i udhëhequr nga Rusia, dhe ushtarët e tij janë përfshirë në beteja të ashpra në rrugë me grabitës të armatosur.
Pamjet e protestave në Kazakistan janë përhapur në të gjithë botën. Demonstruesit po futen me forcë në ndërtesat publike, duke përzënë automjetet ushtarake dhe duke çarmatosur ushtarët. Ata i kanë vënë flakën zyrës së kryebashkiakut në Almaty, qyteti më i madh dhe kryeqyteti i dytë i vendit, i cili tashmë është kthyer në epiqendrën e lëvizjes protestuese.
Situata në Kazakistan
Protestat që filluan që nga 2 janari në perëndim të Kazakistanit me arsyen e rritjes së çmimit të gazit të lëngshëm (LPG) dhe situatës socio-ekonomike në vend u përhapën edhe në pjesë të tjera të vendit. Gazi natyror i lëngshëm (LNG) përdoret nga shumica e qytetarëve vendas si karburant makinash në vend të benzinës. Qeveria refuzoi të vazhdojë subvencionimin e çmimit të saj dhe e bëri të qartë se që nga ajo kohë, kostoja e LNG-së do të kontrollohet vetëm nga tregu. Dhe u dyfishua menjëherë – nga 60 në 120 tenge për litër (nga 0,14 dollarë në 0,28 dollarë). Qeveria beson se ky hap “do të mundësojë marrjen e një çmimi të balancuar të gazit në bazë të kërkesës dhe ofertës” si dhe “tërheqjen e investimeve” për kapacitete të reja prodhuese. Autoritetet pretendojnë se modeli i vjetër rezultoi që prodhuesit e gazit të ishin vazhdimisht në humbje – biznesi ishte joprofitabël për ta.
Protestat u ndezën në qytetin Zhanaozen dhe u përhapën shpejt në perëndim dhe veri të vendit. Demonstruesit bllokuan trafikun në pjesët qendrore të Kazakistanit dhe kërkuan që çmimet e LNG të ulen në nivelet e mëparshme. Shumë donin të përballeshin gjithashtu me ata zyrtarë publikë, me banim në Nur-Sulltan, të cilët ishin përgjegjës për rritjen e çmimit të gazit. Protestat në fillim ishin kryesisht paqësore, nuk pati asnjë përplasje me policinë. Megjithatë, situata ndryshoi dhe 69 persona u ndaluan nga forcat e rendit në datat 2 dhe 3 janar.
Në protestat që u kthyen në ngjarje rruge u përjetuan përleshje mes forcave të sigurisë dhe protestuesve. Forcat e sigurisë ndërhynë me bomba zëri ndaj protestuesve të cilët dogjën automjetet e policisë dhe ushtrisë si dhe hynë në ndërtesat qeveritare.
Si pasojë e përhapjes së protestave u shpall gjendje e jashtëzakonshme fillimisht në kryeqytetin Nur Sultan, në qytetin Almaty dhe rajonin Mangistau dhe më pas u njoftua se vendimi për gjendjen e jashtëzakonshme është i vlefshëm për të gjithë rajonet e vendit.
Dhjetra njerëz, duke përfshirë qytetarë dhe oficerë policie, janë vrarë ndërsa protestat vazhdojnë të tërbohen në Kazakistan, i cili është dëshmitar i trazirave më të këqija në rrugë që nga fitimi i pavarësisë 30 vjet më parë.
Ndërsa kriza u përshkallëzua, televizioni shtetëror të enjten raportoi se dy anëtarë të forcave të sigurisë ishin gjetur të prerë kokën në Almaty, qyteti më i madh.
Kazakistani është parë gjithmonë si një nga vendet më të qëndrueshme post-sovjetike, me kalimin e pushtetit nga presidenti i tij i parë tek pasardhësi i tij, i menaxhuar nga elitat lokale, fillimisht i parë si i qetë dhe efikas. Megjithatë, sot vendi po përballet ndoshta me sfidën e tij më të vështirë që kur u bë i pavarur 30 vjet më parë
Trazirat, megjithatë, duket se janë kryesisht spontane dhe të pakontrolluara. Duket se nuk ka liderë për të organizuar turmat dhe as ndonjë parti politike nuk e ka udhëhequr ende lëvizjen e protestës. Qeveria thjesht nuk di me kë të negociojë, ndërsa demonstruesit po marrin kontrollin e shumë prej ndërtesave publike të Kazakistanit, si dhe po sulmojnë dhe shkatërrojnë zyrat e partisë politike në pushtet Nur Otan dhe kanalet televizive kombëtare.
Protestat vazhduan dhe presidenti i Kazakistanit Kassym-Jomart Tokayev udhëzoi qeverinë e tij të trajtojë çështjen e rritjes së çmimeve të gazit. Së shpejti, shërbimi i shtypit shtetëror zbuloi se një hetim ishte nisur kundër pronarëve të stacioneve të karburantit në Kazakistan, me qëllim identifikimin e karteleve të fiksimit të çmimeve dhe qeveria premtoi të “prezantonte një sërë masash për të rregulluar çmimin e gazit”. Ata thanë gjithashtu se disa nga pronarët vendas kishin vendosur të ulin çmimin e gazit nga 120 në 85-90 tenge (rreth 0.21 dollarë) për litër, siç kërkohet nga një dekret i përgjegjësisë sociale për bizneset.
Por kjo nuk mjaftoi për të qetësuar turmat protestuese, të cilat iu drejtuan veprimeve edhe më radikale. Në mbrëmjen e 4 janarit, në shumë qytete të Kazakistanit nisën përleshjet e dhunshme me oficerët e rendit, të cilat zgjatën gjatë gjithë natës. Policët përdorën shkopinj, gaz lotsjellës dhe plumba gome kundër protestuesve, të cilët u përgjigjën duke vënë flakën makinave zyrtare dhe automjeteve të specializuara.
Në një përpjekje për të qetësuar demonstruesit, Presidenti Tokayev pranoi të përmbushte një nga kërkesat e tyre dhe shkarkoi qeverinë. Më vonë u përfol se do të mbaheshin zgjedhje të parakohshme parlamentare.
Paqeruajtësit rusë nisen për në Kazakistan
Shteti i Azisë Qendrore i kërkoi ndihmë bllokut ushtarak të udhëhequr nga Rusia për të rivendosur rendin.
Avioni i parë me paqeruajtës rusë në bord u nis për në Kazakistan herët të enjten, ndërsa vendi i Azisë Qendrore mbetet i mbërthyer nga protesta të dhunshme të provokuara nga një rritje e mprehtë e çmimeve të karburantit pas Vitit të Ri.
Pamjet e parashutistëve rusë duke hipur në një aeroplan transporti Ilyushin Il-76 në aeroportin Chkalovsky jashtë Moskës u postuan në internet nga kanali televiziv Zvezda i Ministrisë së Mbrojtjes.
Presidenti i Kazakistanit Kassym-Jomart Tokayev kërkoi ndihmë nga Organizata e Traktatit të Sigurisë Kolektive (CSTO), të mërkurën vonë. CSTO është një traktat sigurie midis gjashtë shteteve ish-sovjetike: Armenisë, Bjellorusisë, Kazakistanit, Kirgistanit, Rusisë dhe Taxhikistanit. Ajo shkon përgjatë linjave të ngjashme me bllokun e NATO-s të udhëhequr nga SHBA. Azerbajxhani ishte një anëtar fillestar i organizatës që nga themelimi i saj në 1994, por u tërhoq në 1999.
<blockquote class=”twitter-tweet”><p lang=”ru” dir=”ltr”>Опубликованы кадры вылета Коллективных миротворческих сил в Казахстан <a href=”https://t.co/RUJYRkDeI1″>pic.twitter.com/RUJYRkDeI1</a></p>— zvezdanews (@zvezdanews) <a href=”https://twitter.com/zvezdanews/status/1478998899176226819?ref_src=twsrc%5Etfw”>January 6, 2022</a></blockquote> <script async src=”https://platform.twitter.com/widgets.js” charset=”utf-8″></script>
BE i bën thirrje Rusisë që të respektojë sovranitetin e Kazakistanit
Bashkimi Evropian thotë se Rusia duhet të respektojë sovranitetin dhe pavarësinë e Kazakistanit ndërsa Moska dërgon parashutistët në ish-republikën sovjetike. Komisioni Evropian, krahu ekzekutiv i BE-së, kërkoi gjithashtu përmbajtje nga të gjitha palët.
“Dhuna duhet të ndalet. Po ashtu bëjmë thirrje për vetëpërmbajtje nga të gjitha palët dhe zgjidhje paqësore të situatës. Tani padyshim, BE-ja është e gatshme dhe e gatshme të mbështesë një dialog në vend”, tha një zëdhënës i BE-së.Kirgistani iu afrua kërkesës për vendosjen e paqeruajtësve në vitin 2010, gjatë përleshjeve midis popullatës etnike Kirgize dhe Uzbekistanit të vendit, por me atë rast aleanca nuk pranoi të jepte ndihmë ushtarake.
Moska: Ngjarjet në Kazakistan tentojnë të minojnë sigurinë shtetërore, të frymëzuara nga jashtë
Ministria e Jashtme e Rusisë ka kthyer vëmendjen ndaj ngjarjeve të fundit në Kazakistan, duke kritikuar trazirat si një përpjekje për të minuar situatën e sigurisë në vendin e Azisë Qendrore.
“Ne i konsiderojmë ngjarjet e fundit në një vend mik si një përpjekje e frymëzuar nga jashtë për të përdorur grupe të armatosura dhe të trajnuar njerëzish me forcë për të minuar sigurinë dhe integritetin e shtetit”, thuhet në një deklaratë nga zëdhënësja Maria Zakharova.
Ajo theksoi se Rusia është e interesuar të rivendosë status quo-në në Kazakistan dhe do të ndihmojë autoritetet kazake në ndalimin e dhunës.
Kombet e Bashkuara- New York
Kombet e Bashkuara bënë thirrje për vetëpërmbajtje, distancim nga dhuna dhe dialog pas protestave në vazhdim dhe shpalljes së gjendjes së jashtëzakonshme në Kazakistan.
Zëdhënësi i sekretarit të përgjithshëm të OKB-së, Stephane Dujarric, në një deklaratë theksoi se po ndjekin me shqetësim zhvillimet në Kazakistan.
Dujarric u bëri thirrje të gjitha palëve në Kazakistan për vetëpërmbajtje, distancim nga dhuna dhe dialog.
Ku është Kazakistani dhe si qeveriset?
Kazakistani është ekonomia më e madhe në Azinë Qendrore, me Rusinë që kufizohet në veri dhe Kinën në lindje të saj. Udhëheqja e saj, e cila shpesh është mburrur për stabilitetin e saj në një rajon që ka parë pjesën e saj të konfliktit, mban lidhje të ngushta me Rusinë.
Kazakistani është shtëpia e një pakice të rëndësishme etnike ruse, e cila përbën rreth 20% të popullsisë 19 milionëshe të ish-republikës sovjetike, sipas CIA World Factbook. Moska gjithashtu varet nga Kozmodromi Baikonur në Kazakistanin jugor si bazë e nisjes për të gjitha misionet hapësinore të drejtuara nga Rusia.
Pjesa më e madhe e zemërimit të protestuesve është drejtuar ndaj udhëheqjes së Kazakistanit, i cili kontrollon fort vendin.
Edhe para pavarësisë në vitin 1991, skena politike e vendit ka qenë e dominuar nga një njeri — 81-vjeçari Nursultan Nazarbayev. Presidenti për një kohë të gjatë dhe ish-zyrtari i Partisë Komuniste sundoi për gati tre dekada përpara se të jepte dorëheqjen në vitin 2019.
