Sami Al-Arian- bosna.hr[i]
Shtatëdhjetë vite më pas, konfrontimi i përshkallëzuar i orientuar te Ngushtica e Hormuzit mund të sinjalizojë një moment të ngjashëm për fuqinë amerikane në Lindjen e Afërt. Paralelet nuk janë vetëmn sipërfaqësore apo retorike. Në të dy rastet, rendi imperialist i rrënjosur përballet me një aktor vendimtar i cili nuk ishte i gatshëm të nënshtrohet. Mjedisi imperialist është mbështetur në fuqinë ushtarake për të ruajtur pozitat e tij, por ecuria nuk ka qënë e modeluar vetëm në dinamikën e fushës së luftës, por edhe në kufizime të thella ekonomike dhe ndryshimin global të ekuilibrit të fuqive.
Meqënëse konflikti me Iranin po rritet, Uashingtoni rrezikon përsëritjen e Krizës së Kanalit të Suezit nga viti 1956, e cila përshpejtoi fundin e funtës si rezervë globale dhe detyroi forcat imperialiste britanike të tërhiqen.
Perandoritë rrënohen kur shtrirja e tyre ushtarake i’a kalon strategjisë së tyre politike, kur themelet e tyre ekonomike dobësohen dhe kur njerëzit që ato duan të dominojnë mbahen mjaft gjatë për t’i mbijetuar forcës më të fuqishme. Nacionalizmi i Kanalit të Suezit në vitin 1956 shenjoi në pikë kthese të tillë për perandorinë Britanike. Kriza zbuloi brishtësinë financiare të Britanisë, sepse presioni i ShBA-ve shkaktoi rënie të beftë të vlerës së funtës, gjë që përshpejtoi rënien e saj si valutë e rezervës globale dhe e detyroi perandorinë të tërhiqet.
Shtatëdhjetë vite më pas, konfrontimi i përshkallëzuar i orientuar te Ngushtica e Hormuzit mund të sinjalizojë një moment të ngjashëm për fuqinë amerikane në Lindjen e Afërt.
Paralele nuk janë vetëm sipërfaqësore apo retorikë
Në të dy rastet, rendi imperialist i rrënjosur përballet me një aktor vendimtar i cili nuk ishte i gatshëm të nënshtrohet. Mjedisi imperialist është mbështetur në fuqinë ushtarake për të ruajtur pozitat e tij, por ecuria nuk ka qënë e modeluar vetëm në dinamikën e fushës së luftës, por edhe në kufizime të thella ekonomike dhe ndryshimin global të ekuilibrit të fuqive.
Suezi 1956.
Kur presidenti egjyptian, Gamal Abdel Nasser, nacionalizoi Kanalin e Suezit në muajin korrik të vitit 1956, me këtë akt ai bëri më shumë se thjesht pohimin e sovranitetit egjyptian. Vuri në pikëpyetje themelet e fuqisë perandorake britanike në Lindjen e Afërt. Më shumë se një rrugë komerciale, kanali ishte atrerie strategjike e cila lishte Britaninë me kolonitë e mbetura të saj dhe simbol i prestigjit perandorak.
Britania, e dobësuar nga Lufta e Dytë Botërore, koordinoi invazionin e Egjyptit sëbashku me Francën dhe Izraelin. Kriza shenjoi fundin definitiv të Britanisë si fuqi e jashtme dominuese në Lindjen e Afërt. Agresioni tresh këmbënguli të shpërbënte nacionalizimin, të rrëzonte Naserin dhe të vendoste përsëri kontrollin perandorak. Ushtarakisht, operacioni arriti sukses fillestar. Forcat anglo-franceze përparuan shpejt, ndërsa forcat izraelite morën Gadishullin e Sinait. Megjithatë, këto arritje nuk arritën të shndërroheshin në fitore politike.
Faktor vendimtar nuk ishte vetëm rezistenca ushtarake dhe popullore egjyptiane, megjithëse luajtën një rol me rëndësi. Ishte ndërhyrja e Shteteve të Bashkuara dhe e Bashkimit Sovjetik, dy fuqitë që forcuan rendin botëror bioplar. Presidenti amerian Dwight D. Eisenhower e kuptoi rrezikun e përshkallëzimit dhe shansin që Britaninë t’a lërë mënjanë, duke i dhënë asaj një ultimatum të qartë. Uashingtoni e kërcënoi me hakmarrje financiare, duke bërë presion ndaj funtës britanike dhe duke i kufizuar mbështetjen e Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN). Në momentin kur Britania luftonte për të paguar eksportin dhe për të mbajtur vlerën e valutës së saj, ky presion doli se ishte vendimtar. Britania ishte e detyruar për tërheqje poshtëruese, invazioni dështoi, ndërsa Naseri doli politikisht më i fortë.
Kriza shenjoi fundin definitiv të Britanisë si fuqi dominuese e jashtme në Lindjen e Afërt. Në vend të saj, Shtetet e Bashkuara ndërmorrën rolin e hegjemonit. Londra zbuloi se nuk mund të realizojë më ambicjet e saj strategjike pas pranimit amerikan, ndërsa aleatët dhe kundërshtarët, në përputhje me këtë, kalibruan këndvështrimin e tyre ndaj fuqisë britanike.
Kriza e Suezit tregoi se vetëm fuqia ushtarake nuk mund t’a mbajë në këmbë perandorinë. Madje edhe me përparësinë e qartë në fushën e luftës, dobësia ekonomike dhe shpërhapja strategjike mund të rezultojnë me dështim politik.
Britania atëherë, Amerika sot
Si Perandoria Britanike në vitin 1956 edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës sot zotërojnë superioritet të stërmadh ushtarak mbi aktorët rajonalë. Por megjithatë, që të dyja ishin të kufizuaara nga dobësi strukturore.
Ekonomikisht, Britania e pasluftës ishte e tejngarkuar me borxhin prej 27 miliardë funta deri në vitin 1956 (afërsisht një bilion dollarë sot), me konkurencën industriale në rënie dhe vartësinë nga mbështetja e jashtme financiare. Shtetet e Bashkuara tani po përballen me kufizime të ngjashme. Me borxhin nacional dhe me deficite të vazhdueshme, ambicjet imperialiste të Uashingtonit janë gjithnjë e më shumë peng i ekonomisë së dobët dhe i rënies graduale të besimit në sistemin financiar të bazuar te dollari.
Si puna e Britansië së Madhe para tyre, Shtetet e Bashkuara kanë një shtrirje të pakrahasueshme ushtarake, por janë të shtërnguara, me forcat të shpërndara në shumë fushëbeteja që nga Europa Lindore deri në Indo-Pacifik. Lindja e Afërt, dikur pjesa qendrore e strategjisë amerikane, tani është një prej shumë arenave pas dekadash angazhimi të shtrenjtë dhe të pabesueshëm. Ky difuzion i vëmendjes dhe burimeve i lë fuqinë Uashingtonit, por pa mundësi të imponimit të ecurive vendimtare.
Politikisht, Britania e interpretoi gabimisht rritjen e lëvizjeve nacionaliste dhe mbivlerësoi aftësinë e saj për të diktuar ecuritë. Shtetet e Bashkuara sot po përballen me një rajon të transformuar pas dekadash konflikte, ku aktorët joshtetërorë, fuqitë rajonale dhe rrjetet transnacionale kanë shkatërruar format tradicionale të kontrollit.
Ashtu sikurse kriza e Suezit shenjoi rënien e Britanisë, ajo gjithashtu lehtësoi rritjen amerikane. Në vend që të udhëhiqej nga kundërshtimi i agresionit kolonial, ndërhyrja e Eisenhowerit mbante një strategji të përllogaritur të peggimit të aleatëve europianë për të vepruar në mënyrë të pavarur dhe pozicionimin e ShBA-ve si arbitër dhe aktor i pazëvendësueshëm në rajon. Uashtingtoni trashëgoi strukturat e ndikimit në të cilat më parë dominonte Britania, përfshirë edhe zgjerimin e bazave ushtarake, konsolidimin e aleancave dhe thellimin e interesave ekonomike. Me kalimin e kohës Shtetet e Bashkuara të Amerikës u bënë fuqia qendrore e jashtme e cila modeloi Lindjen e Afërme. Dominimin e saj ShBA e konsolidoi nëpërmjet një rrjeti bazash ushtarake, shitje armësh, koncesione për naftën, sistemin e petrodollarëve dhe lidhje gjithëpërfshirëse ekonomike me një sërë kombesh në rajon, në mënyrë të veçantë me shtetet e pasura të Gjirit. ShBA-të gjithashtu bënë presion ndaj vendeve kyçe të rajonit, përfshirë Egjyptin, Jordaninë dhe Marokun që të harmonizohen nëpërmjet ndihmës ekonomike borxhit në rritje, bashkëpunim në fushën e zbulimit dhe mbështetje të rregjimeve autoritare.
Në vendet të cilat dikur ishin pjesë e bllokut nacionalist arab, si puna e Irakut, Sirisë, Jemenit, Sudanit dhe Libisë, politika amerikane kontribuoi në fragmentarizim dhe dobësim të shteteve të cilët përbënin ndonjë sfidë sado të vogël për hegjemoninë amerikane ose politikën izraelite.
Rënia e perandorive rrallë është e pavarur. Shpesh e ndjek një kuadër i ri hegjemon. Megjithatë, momenti aktual dallohet në një aspekt kryesor: asnjë fuqi nuk duket e gatshme që zëvendësojë Shtetet e Bashkuara të Amerikës në mënyrën që ata zëvendësuan Britaninë. Në vend të kësaj, rendi i ri i krijuar është i fragmentarizuar dhe multipolar.
Lëvizja rreth Ngushticës së Hormuzit
Afërsisht një e pesta e rezervave të naftës dhe gazit natyror kalon nëpër Ngushticën e Hormuzit. Çdo turbullim ka pasoja të drejtëpërdrejta dhe afatgjata për ekonominë globale. Aftësia e iranianëve për të kërcënuar ngushticën bazohet në gjeografinë, aftësitë ushtarake, taktikën asimetrike dhe vendosmërinë politike.
Në ndryshim nga Egjypti në vitin 1956, i cili u mbështet kryesisht në ndikimin politik si lider i Lëvizje së të paangazhuarve dhe trofeu kryesor i Luftës së Ftohtë mes ShBA-ve dhe Bashkimit Sovjetik, Irani zotëron një spektër të gjarë mjetesh, përfshirë edhe sisteme të përparuara raketash dhe dronësh, dhe aftësi për të penguar rrymat globale të energjisë. Rajoni gjithnjë e më shumë po e njeh rolin e boshtit amerikano-izraelit për nxitjen e destabilitetit nëpërmjet luftërave që ka zgjedhur vetë.
Irani ka artikuluar një kuadër të qartë për konfrontimin aktual. Kushtet e paraqitura prej tij përfshijnë edhe ndërprerjen e agresionit amerikan dhe izraelit, njohjen e përgjegjësisë për luftën, mbylljen e bazave ushtarake amerikane në rajon, reparacione dhe heqje të saknsioneve. Gjithashtu drejton gishtin edhe të kuadri nëpërmjet të cilit duhet të rregullohet Ngushtica e Hormuzit gjë e cila pasqyron interesat e tij ekonomike dhe të sigurisë, krahas një deeskalimi të gjërë rajonal përfshirë edhe luftërat në Gaza, Liban, Jemen dhe Siri si dhe përgjegjësinë për krimet e luftës.
Ajo e cila mbetet e pazgjidhur është monopoli bërthamor izraelit në Lindjen e Afërme, sidodmos në kohën kur lufta e tij kundër Gazas po hyn në vitin e tretë. Izraeli shumë herë i ka kaluar vijat e kuqe, duke përdorur fuqi të stërmadhe për arritjen e synimeve të tij, sadoqë ata ishin të paqartë, pa marrë parasysh të drejtën apo konventat ndërkombëtare.
Kufizimet amerikane
Shtetet e Bashkuara përballen me një dilemë të ngjashme me atë që kishte Britania në vitin 1956, megjithëse në mjedis më të ndërlikuar. Përshkallëzimi sjell rreziqe të mëdha. Mbyllja afatgjatë e Ngushticës së Hormuzit ose çrregullimi i rrymave energjetike do të shkaktonin destabilitet global ekonomik, do të rrisnin çmimin e energjisë dhe do të bënin presion kundër aleatëve të amerikanëve. Njëkohësisht, deeskalimi pa arritjen e qëllimeve do të zbulonte kufizimin e forcës detyruese të amerikanëve. Kjo do t’u sinjalizonte aktorëve rajonalë se qëndrueshmëria mund të neutralizojë madje edhe fuqinë më të madhe ushtarake.
Ky tensionim pasqyron problemin më të gjërë të të teprimit në përhapje. Shtetet e Bashkuara janë të ngarkuara me detyrime në shumë rajone krahas ruajtjes se stabilitetit dhe mbështetjes së brendshme ekonomike. Konfliti i zgjatur në Lindjen e Afërt ngarkohet nga këto tre elementë. Çdo vlerësim i konfrontimit aktual mund të dallojë përparësi tatkike dhe strukturore. Boshti amerikano-sionist ka përparësi të qartë taktike sepse zotëron forca ajrore, aftësi detare, sisteme zbulimi dhe teknologji. Megjithatë, këto forca nuk përkthehen automatikisht në ecuri politike.
Irani përkundër tyre, vepron nga pozita e rezistencës strukturore. Thellësia e tij gjeografike, doktrina e decentralizuar ushtarake dhe aleancat rajonale i mundësojnë t’i absorbojë dhe t’i përgjigjet presionit të vazhdueshëm. Ç’është më e rëndësishmja, synimet e tij janë të kufizuar dhe të realizueshëm.
Kjo asimetri është vendimtare. Boshti amerikano-sionist këmbëngul t’a shndërrojë shtetin iranian dhe rendin rajonal. Irani synon mbijetesën dhe kundërpërgjigjen. Në konflikte të përcaktuara nga një asimetri e tillë, pala me synime më të thjeshta shpesh fiton.
Fundi i një ere
Dobësimi i dominimit amerikan do të krijonte hapësirë për aktorët rajonalë për të theksuar autonomi më të madhe. Gjithashtu do të përshpejtonte përfshirjen e fuqive të jashtme si Kina dhe Rusia, megjithëse jo detyrimisht në cilësinë e hegjemonizmit.
Në nivel rajonal mbijetesa e Iranit dhe pozicioni i tij i përforcuar, krahas mbijetesës së boshtit të rezietencës, do të ndryshonte ekulibrin e forcave. Supozimi mbi dominimin e padiskutueshëm ushtarak izraelit do të përballej me sfida akoma më të mëdha. Garancitë amerikane të sigurisë do të rishqyrtoheshin, dhe ndoshta mund të shfaqet një harmonizim i ri. Në këtë kontekst, implikimet për Palestinën do të ishin të thella.
Dobësimi i hegjemonisë amerikane kufizon vlerën strategjike të Izraelit, dominimi ushtarark i të cilit prej një kohe të gjatë varet nga mbështetja e pakushtëzuar amerikane. Kur kjo mbështetje të bëhet gjithnjë e më e shtrenjtë dhe e kundërshtueshme, themelet strukturore të fuqisë do të nisin të gërryhen. Rezultati nuk do të jetë kolapsi momental, por demontimi gradual i strukturave të tij raciste dhe sistemeve që i mbështesin ato. Kundërpërgjigja ushtarake do të dobësohet, izolimi politik do të thellohet, ndërsa kontradiktat e brendshme do të intensifikohen. Në këtë kontekst, lufta palestinize do të shfaqet përsëri si çështje qendrore e cila modelon të ardhmen e rajonit.
Historia ka treguar se projektet emigranto-kolonistë nuk mbijetojnë kur mbështetja imperiale u zhduket. Çmontimi i strukturës sioniste nuk është më pytje nëse, por kur, kjo mbështetje do të zhduket.
Nëse Suezi ka shenjuar fundin e një perandorie dhe ngritjen e një tjetre, Hormuzi mund të sinjalizojë diçka tjetër – jo zëvendësimin por erozionin e vetë dominimit imperialist.
Në peisazhin e krijuar, leksioni i historisë mbetet konstant. Perandoritë nuk rrëzohen në një betejë të vetme vendimtare, por kur ato nuk mund ta shndërrojnë fuqinë në kontroll politik. Në këtë kuptim ecuria e këtij konfrontimi ndoshta është e përcaktuar.
(Autori këtij teksti Sami Al-Arian është Drejtor i Qendrës për Islamin dhe Çështjet Globale (CIGA) në Universitetin Zaim të Stambollit. Me prejardhje nga Palestina, ka jetuar për katër dekada në ShBA ku ka qënë profesor ordinar, orator i njohur dhe aktivist për të drejtat e njeriut para se të zhvendosej me banim në Turqi. Është autor i disa studimeve dhe librave).
Burimi: Middle East Eye
[i] https://bosna.hr/suec-je-bio-smrtna-presuda-za-britansko-carstvo-hormuz-bi-to-mogao-biti-za-sad/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
