Dushko Lopandiç- radar.rs[i]
Vështirë të gjendet ndonjë fushë në të cilën ndarja nga BE-ja ka sjellë përparësi të qartë dhe të matshme e cila do t’i tejkalonte shpenzimet e tij politike dhe ekonomike. Vetëm një e treta e britanikëve mendojnë sot se Brexit-i ishte gjë e mirë, ndërsa shumica dëshirojnë rikthimin në Union.
Një prej etërve të integrimit europian, Pol-Anri Spak, në kohën e tij pati vërejtur se në Europë ekzistojnë sy lloje shtetesh: shtete të vogla dhe shtete të cilët ende nuk e kanë kuptuar se janë të tilla. Pak vende gjatë dhjetëvjeçarit të fundit e kanë testuar në mënyrë themelore këtë pohim sikurse Mbretëria e Bashkuar. Vendimi i zgjedhësve britanikë në vitin 2016 për të braktisur Bashkimin Europian përbën një prej tërmeteve politike më të papritura dhe më të mëdha në BE. Pati pak antarë të elitës britanike apo ekonomike të cilët në vitin 2016 nuk u deklaruan për qëndrimin e Britanisë në Union (të ashtuquajturin “remain”).
Këtë qëndrim mbanin edhe qeveritë e kohës si dhe dy partitë kryesore politike. Vlerësimet ekonomike sipas ekonomisë britanike ishin pesimiste. Megjithatë, shumica e votuesve britanikë me 52 përqind u deklaruan për Brex-it. Referendumi nuk çoi në katastrofë sikur parashikonin kundërshtarët më të zëshëm, por edhe nuk përmbushi pritmëritë e mbështetësve. Dhjetë vite më pas vështirë se mund të gjendet ndonjë fushë në të cilën dalja nga BE ka sjellë përparësi të qartë dhe të matshme e cila do të tejkalonte shpenzimet e tij ekonomike dhe politike. Vetëm një e treta e britanikëve mendojnë sot se Brex-it është gjë e mirë. Shumica e të anketuarve do të mbështesnin rikthimin në BE. Është përhapur ndjesia e “Bregret”- pendimi për një vendim të tillë.
Euroskepticizmi gjatë historisë
Le ta shqyrtojmë historikisht, çështja e pozitës së Mbretërisë së Bashkuar në “arkitekturën institucionale” europiane ka pësuar luhatje që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore. Çerçilli ishte mbështetës i madh i grumbullimit europian, por me këtë nënkuptonte pajtimin e Francës dhe Gjermanisë Perëndimore të asaj kohe, ose Europën kontinentale, por jo edhe pjesmarrjen e Mbretërisë së Bashkuar. Lidhjen afatgjatë me Europën, Londra e shihte me antarsimin në NATO dhe në Këshillin e Europës, si organizata ndërqeveritare pa elementë mbinacionalë. Gjatë viteve pesëdhjetë të shekullit të kaluar Mbretëria e Bashkuar hodhi poshtë mundësinë e anatresimit në Bashkësinë Ekonomike Europiane (BEE) duke krijuar një organizëm paralel me kapacitet integrues –EFTA. Kjo ndryshoi më vonë – sidomos pas mossuksesit të ndërhyrjes britaniko-franceze në krizën e Suezit në vitin 1965, e cila shpërfaqi limitet e rëndësisë gjeopolitike të fuqive koloniale të atëhershme.
Britania i’a arriti me përpjekjen e tretë – më parë e bllokonte Sharl de Goli që të bëhej antare e BEE – në vitin 1973. Dy vite më vonë u organizua edhe referendumi i parë britanik me temë antarsimin – me rezultat pozitiv. Megjithatë, në kontekstin e integrimit europian Mbretëria e Bashkuar vazhdoi të ndjehej dhe të sillet si “i huaj në një vend të huaj”. Kjo shprehej sidomos gjatë epokës së kryeministres Margaret Theçer (1979-1990). Megjithatë, edhe pse ishte euroskeptike, as vetë Theçerit nuk i shkoi mendja të organizojë referendum. Duhej që në krye të qeverisë konservatore të vinte i pakujdesshmi Dejvid Kameron e të organizonte referendumin dhe me këtë të bënte ndoshta gabimin më të madh strategjik që ka bërë ndonjëherë ndonjë kryeministër britanik pas Luftës së Dytë Botërore.
Që nga dalja e Britanisë nga BE-ja janë ndryshuar pesë kryeministra, ndërsa politika e brendshme e Mbretërisë së Bashkuar mbeti jo e qëndrueshme dhe vështirë e parashikueshme. Skena politike britanike nuk është më ajo që ka qënë. Kohëzgjatja e mandateve kryeministrorë efektivë pas Brexit-it është gjithsej dy vite në raport me afro pesë vite që ishte në periudhën nga viti1946 deri në 2016. Partia konservatore e cila realizoi daljen e vendit nga Unioni i humbi zgjedhjet në vitin 2024. Por, edhe kryeministri aktual, laburisti Keir Starmer dha dorëheqjen. Najxhel Farazh me partinë e tij djathtiste përbën sfidë të re ndaj partive tradicionale. Ndoshta paradoksi më i madh i politikës britanike është fakti se ky politikan – emri i të cilit lidhet ngushte me Brexit-in – ka mbetur i rëndësishëm edhe mbasi pasojat e daljes u bënë të dukshme.
Pasoja negative për ekonominë
Arësyet kryesore ekonomike dhe shoqërore të cilat i nxitën qytetarët të mbështesin daljen nuk është se janë përmirësuar ndjeshëm. Dallimet sociale apo ato rajonale nuk janë zvolgluar. Problemi i emigracioni vazhdon të jetë ende aktual, megjithëse në kushte të ndryshuara. Brexit-i ka ndikuar në largimin masiv të shtetasve të BE-së. Numuri i studentëve të ardhur nga vendet e BE-së për të studiuar në Britani është përgjysmuar. Nga ana tjetët, ndodhi edhe rritja e emigracionit nga vendet jashtëeuropiane (Indi, Nigeri, Pakistan, Kinë). Sot numuri i të huajve në Britaninë e Madhe dhe i rezidentëve të lindur jashtë Mbretërisë së Bashkuar është disa miliona më i madh se ishte në vitin 2016.
Pamja në ekonomi kryesisht pohon atë që parashikohej: pasoja e Brexit-it janë tejet negative ose e shumta neutrale si në disa fusha të veprimtarisë së shërbimeve. Duhet të kemi parasysh se vendi doli nga BE-ja vetëm në vitin 2020, kjo pas bisedimeve katërvjeçare. Parë në tërssi, ekonomia është rritur më ngadalë se mesatarja në BE: rritja kumulative e PBB-së në Bashkimin Europian ishte me rreth 16,3 përqind, ndërsa në Mbretërinë e Bashkuar vetëm 12,6 përqind. Mbretëria e Bashkuar pati rezultate diçka më të mira se Gjermania, por më të dobëta se Franca. Ekonomistët vlerësojnë se Britania do të kishte rreth tetë përqind më shumë rritje nëse do të kishte vazhduar të qëndronte në BE, ndërsa investimet e huaja do të ishin rreth 18 përqind më të mëdha se ato që janë realizuar. Tregtia mes BE-së dhe Mbretërisë së bashkuar vazhdon të jetë e madhe – më e madhe se tregtia e BE-së me Kinën (nëse përfshihen edhe shërbimet – 900 miliardë euro me BE-në ndaj 800 miliardë eurove me Kinën). Tregtia reciproke e mallrave sipas vlerësimeve gjithsesi është 15 përqind më e ulët sesa ajo që do të kishte qënë sikur të mos kishte ndodhur Brexit-i. Kjo për shkak të efektit të kufizimeve të ndryshme dhe strandarteve në tregtinë me BE-në dhe pasojave për ekonominë – sidomos për firmat e vogla – si rezultat i daljes nga tregu i përbashkët.
Çmimi i shumëfishtë i largimit
Dalja nga BE-ja pati pasoja edhe për statusin dhe ndikimin ndërkombëtar të Britanisë. Si anije e cila nuk është më “e ankoruar” në kontinent, mbretëria britanike u gjend deri diku e ndarë nga aleatët e afërt të Unionit në stuhi të ndryshme ndërkombëtare. Megjithëse vazhdon të jetë fuqi bërthamore, antare e Këshillit të Sigurimit si dhe shteti i pestë ose i gjashtë në botë për nga vëllimi i ekonomisë dhe buxhetin ushtarak, Mbretëria pas Brexit-it disponon më pak “fuqi të butë” se më parë. Ndikimi në marrjen e vendimeve brenda BE-së është praktikisht jo ekzistues. Përpjekja e zëvendësimit të statusit europian me politikën “Britania globale” nuk është se pati shumë sukses.
Më në fund, le të shqyrtojmë efektet e Brexit-it për vetë Bashkimin Europian. Ai ishte si “rrufe në qiell të pastër” dhe shkaktoi krizë në Union, por gjithsesi nuk pati efekt domino të gjërë. Antarët e BE-së e kuptuan rrezikshmërinë e shkatërrimit të konstruksionit europian gjë e cila do të kishte pasoja negative për secilin prej tyre. BE-ja shpërfaqi unitet të rëndësishëm në bisedimet për daljen e Mbretërisë së bashkuar. Në mënyrë të veçantë u hodhën poshtë përpjekjet britanike që të përzgjedhin përfitime në mënyrë selektive nga politikat e BE-së, sidomos kur bëhet fjalë për detyrimet nga antarsimi në tregun e përbashkët. Efekti i përgjithshëm domino i daljes së BE-së është vlerësuar në një përqind të rënies së ekonomisë të BE-së – gjë që është tejet larg nga pasojat për vetë Britaninë. Në të vërtetë, Unioni humbi një pjesë të rëndesës së tij gjeopolitike me daljen nga ai të një prej antarëve më të rëndësishëm. Politika që mbështeste zgjerimin e BE-së gjithashtu humbi vendin i cili ishte dakord, ndoshta më shumë se gjithë të tjerët, për këtë drejtim politik europian. Ekzistojnë ide për rikthimin parcial të Britanisë në disa nga politikat e përbashkëta – sidomos në kontekstin e mbrojtjes (ideja e Këshillit të Mbrojtjes së BE-së) ose disa politikave të tjera ku do të kishte interesa të përbashkëta. Dinamika e ardhshme e raporteve, përfshirë ndoshta edhe statusin e ti të Britansië në raport me BE-në, në radhë të parë do të varet nga evoluimi i politikës së brendshme të vetë Mbretërisë së Bashkuar. Nëse pas disa vitesh apo dekadash pendese do të shndërrohet në rikthim në Union, kjo nuk dihet.
Rasti i Britanisë tregon se madje edhe një fuqi e madhe europiane mund të ndjejë çmimin e largimit institucional nga BE-ja. Për shtetet e vogla, tregu, investimet dhe ndikimi politik i të cilëve është i lidhur akoma më fort me kuadrin europian, këto shpenzime janë akoma më drastike. Eksperienca e Brexit-it përbën një mesazh me rëndësi për Serbinë. Ndërsa në rastin britanik shihen shpenzimet e daljes nga kuadri institucional europian, Serbia përballet me shpenzime afatgjatë të mbetjes jashtë tij. Nëpërmet strategjisë së shtyrjes dhe të harmonizimit selektiv me BE-në, pushteti aktual ua kalon gjeneratave të ardhshme mossukseset dhe shpenzimet e “joantarsimit” të Serbisë në BE
[i] https://radar.nova.rs/global/sta-je-bregzit-uk-povratak-eu/
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
