Bosna.hr[i]
A do të kujtohet Marrëveshja për mbrojtjen e përbashkët në Mekë si shembull me rëndësi i përkatsisë rajonale e cila do të vendosë themelet për një kuadër rajonal më të gjërë për sigurinë kolektive dhe kundërpërgjigjen? Apo do të bëhet edhe një përpjekje tjetër e pasuksesshme për arritjen e mbrojtjes kolektive në rajon?
Marrëveshja për mbrojtjen e përbashkët në Mekë, e nënshkruar mes Turqisë, Arabisë Saudite dhe Pakistanit të kujton Paktin e Bagadadit, të nënëshkruar në vitin 1955 gjatë Luftës së Ftohtë, me vonë të shndërruar në Organizimi Qendror i marrëveshjes (CENTO). Natyrisht ngjarjet e kaluara duhen vlerësuar në kuadrin e kontekstit të tyre historik. CENTO-ja lindi në mjedisin e Luftës së ftohtë të cilin e përcaktonte konkurenca bipolare, përpjekjet e ShBA-ve për të frenuar ndikimin sovjetik dhe pjesëmarrjen e regjimit iranian properëndimor.
A do të mbahet mend Marrëveshja për mbrojtjen e përbashkët në Mekë si shembull me rëndësi i përkatsisë rajonale e cila do të vendosë themelet për një kuadër rajonal më të gjërë për sigurinë kolektive dhe kundërpërgjigjen? Apo do të bëhet edhe një përpjekje e pasuksesshme për arritjen e mbrojtjes kolektive në rajon?
Koha do t’a tregojë. Megjithatë, një gjë është e qartë: ndryshimet në prioritetet e SHBA-ve kanë krijuar hapësirë për aktorë rajonalë që të marrin mbi vete përgjegjësinë për sigurinë, duke e kthyer konceptin e përkatsisë rajonale në plan të parë.
Përgatitje për një rend të ri rajonal
Ndërsa Shtetet e Bashkuara gradualisht po tërhiqen nga Siria dhe Iraku dhe këmbëngulin të zvoglojnë detyrimet e tyre rajonale, qëllimi i tyre është të lënë pas vetes një rend rajonal në të cilin siguria e aleatëve të tyre, veçanërisht Izraelit, të jetë e siguruar.
Pasi nuk arriti të ketë ecurinë e dëshiruar për bisedimet bërthamore me Iranin, Uashingtoni iu bashkua ftesës së Izraelit për aksion ushtarak, anashkaloi thirrjet rajonale për diplomaci dhe nisi luftën kundër Iranit në muajin shkurt të vitit 2026.
Mbetet e panjohur nëse konflikti do të arrijë qëllimet e ShBA-ve dhe do të shpjerë në një marrëveshje e cila do ta dobësonte Iranin. Ajo që është e qartë tani, shihet se të gjithë shtetet në rajon pësuan humbje të rënda ekonomike, ndërsa shqetësimet e sigurisë arritën nivlele të papara më parë.
Sulmet e përsëritura mbi Iranin, ngatërresat në Ngushticën e Hormuzit dhe rinovimi i kërcënimit të Hutistëve mbi qarkullimin detar në Gjirin e Adenit dhe Detin e Kuq, theksuan nevojën për zgjidhje, aleanca dhe arikitekturë të re sigurie.
Kjo marrëveshje e cila thekson përkatsinë rajonale, është tërësisht në përputhje me poltikën turke të kërkimit të zgjidhjeve rajonale për çështjet rajonale.
Nga konsultimet deri te harmonizimi strategjik
Një sërë përmbysjesh rajonale – përfshirë edhe sulmet e Hamasit me 7 tetor, kolapsi i regjimit të Asadit, konfliktet në të cilët u përfshinë edhe aleanca e ShBA-ve me Izraelin, dhe politika izraelite në Gaza, Bregun Perëndimor, Siri, Liban – i afroi këta vende, ndërsa ndërmjetësimet dhe konsultimet u bënë kryesore për marrëdhëniet mes tyre të cilat janë në zhvillim e sipër.
Duke synuar përgjegjësi rajonale më të madhe, ata kanë si qëllim të luajnë një rol më të madh në zgjidhejn e konflikteve dhe formësimin e së ardhmes së rajonit.
Turqia dhe Arabia Saudite lehtësuan kontaktet mes Shteteve të Bashkuara dhe qeverisë së re siriane, Turqia mbështei përpjekjet për ndërprerjen e zjarrit në Gaza, ndërsa Pakistani ndërmjetsoi mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit.
Konsultimet mes tyre u intensifikuan gjatë luftës në Iran, duke u zgjeruar edhe me Egjyptin në makanzimin katërpalësh për koordinim diplomatik dhe deeskalim. Para pak kohësh Turqia dhe Pakistani i’u bashkuan kolicionit saudit të mbrojtjes detare për të mbrojtur linjat e lundrimit në Detin e Kuq, Bab el-Mandeb dhe Gjirin e Adenit nga kërcënimet e Hutistëve.
Nxitësi kryesor i këtij bashkëpunimi trepalësh është ruajtja e ekuilibrit rajonal. Megjithëse përceptimet e tyre në lidhje me Iranin dhe Izraelin ndryshojnë, këto vende ndajnë qëndrimin e përbashkët se bashkëpunimi më i thellë rajonal është i domosdoshëm në mënyrë që të parandalohet rendi i Lindjes së Afërt të pasluftës në të cilin të dominojnë Irani ose Izraeli në mesin e pasigurisë rreth angazhimit të ardhshëm të ShBA-ve dhe njëkohësisht forcon kundërpërgjigjen koletkive.
Këto fuqi të mesme, ndërsa ndjekin strategjinë e mbrojtjes mes fuqive të mëdha në mënyrë që të ruajnë autonominë e tyre strategjike, ndajnë preferencat për mbështetje qeverive qendrore legjitime në raport me lëvizjet separatiste dhe kundërshtimin me mjete diplomatike të fragmentarizimit rajonal.
Megjithëse nuk janë plotësisht në të njëjtën anë në lidhje me të gjithë çështjet rajonale edhe përkundër dallimeve në prioritete dhe nivelet e angazhimit, ata gjithnjë e më shumë po përballen me çështje kryesore: mbështetja e stabilitetit në Siri dhe në Irak, shtetësia palestineze, pajtimi politik në Libi, institucionet shtetërore në Sudan, integritetit territorial dhe qeveria e njohur ndërkombëtarisht e Jemenit.
Bashkëpunimi mund të thellohet veçanërisht me Sudanin dhe Somalinë, të cilët janë të rëndësishëm për sigurinë e gjërë në Detin e Kuq dhe në Gjirin e Adenit.
Partneriteti kombinon resurset komplementare strategjike. Turqia dhe Arabia Saudite kontribuojnë me rëndësinë politike dhe ekonomike si antarë të G20-ës, ndërsa Arabia Saudite kontrtibuon me fuqinë financiare e cila vjen nga pozita e saj si prodhuesi më i madh i naftës në botë dhe numur një për eksportin e energjisë. Turqia nga ana tjetër, ofron kapacitete ushtarake me rëndësi, industrinë ushtarake në rritje e sipër dhe eksperiencën operative. Pakistani kontribuon nëpërmjet kapaciteteve të tij bërthamore dhe raketore.
Duke u mbështetur në bashkëpunimin dyaplësh ushtarak, marrëveshja mund të zgjerohet në stërvitje ushtarake tripalëshe dhe shkëmbime në industrinë e mbrojtjes dhe përmirësimin e interoperatibilitetit ushtarak.
Testimi i kuadrit të ri të sigurisë
Kjo marrëveshje ka rëndësi të veçantë nga perspektiva e Turqisë. Qysh nga shpërndarja e CENTO-s, Turqia nuk është përbashkuar në asnjë pakt formal multilateral të mbrojtjes kolektive në Lindjen e Mesme. Për më shumë CENTO-ja fillimisht ishte kuadër për sigurinë dhe strategjinë e mbrojtjes, dhe jo aleancë me detyrimin automatik të mbrojtjes reciproke.
Megjithëse marëveshja e përbashkët për mbrojtjen e Mekës nuk krijon detyrimin automatik të ndërhyrjes ushtarake, neni i saj i cili nënvizon se sulmi i armatosur ndaj cilido nga këto tre shtete konsiderohet sulm ndaj secilit prej tyre – gjë e cila pasqyron Nenin 5 të Kartës së NATO-s – pasqyron një rritje të rëndësishme të besimit dhe bashkëpunimit mes tre vendeve. Pyetja kryesore tani është se kur kjo marrëveshje do të operacionalizohet: të kalohet nga parimet në mekanizma dhe detyrime konkrete.
Kjo marrëveshje mund të përballet me testin e saj të parë të madh në lidhje me sigurinë në Detin e Kuq dhe konfliktin e Arabisë Saudite me Hutitë. Në lidhje me paralajmërimin e Hutistëve mbi “përshkallëzimin e plotë” kundër Arabisë Saudite, raportet sugjerojnë se Riadi po shqyrton një ofensivë me përmasa të mëdha, përfshirë edhe operacione detare dhe fushatë tokësore në Jemenin Qendror. Duke patur parasysh se as Turqia dhe as Pakistani nuk do të kërkojnë konflikt me Iranin ose me hutistët, mbetet për t’u parë se sa mbështetje ushtarake do të jenë të gatshëm dhe të aftë t’i japin Arabisë Saudite në të ardhmen e afërt.
Mbështetja e tyre për kolaicionin saudit për mbrojtjen detare mund të bëhet shembulli i parë konkret i bashkëpunimit operativ në kuadër të marrëveshjes në fjalë.
Është diskutuar pothuajse për një vit të tërë nëse edhe Egjypti do të përfshihej në këtë marrëveshje, sespe përgatitjet dhe konsultimet kanë vazhduar.
Ditët dhe muajt në vijim do të tregojnë nëse kjo marrëveshje kolektive, e cila nisi mes këtyre tre vendeve, do të zhvillohet më gjërësisht në aleancë rajonale.
[i] https://bosna.hr/novi-savez-iz-meke-preoblikovanje-bliskog-istoka-ili-ponavljanje-historije/
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
