Nga Dr. Jorgji KOTE
30 vjet më parë, në Takimin e Ministrave të Jashtëm në Berlin, më 19/20 Qershor 1991, Shqipëria u pranua antare e ish KSBE-së, “ kryefjala politike” e asaj kohe dhe në vijim. Ndonëse, kjo histori filloi ters qysh në vitin 1973, kur u hodh dhe ideja e negociatave për krijimin e saj. Organizata për Sigurimin dhe Bashkëpunimin Europian ( OSBE) u krijua më 1 Gusht 1975 me nënshkrimin e Aktit Final të Helsinkit. Atë e diktoi nevoja e dialogut Lindje – Perëndim, në vijim të detantës së viteve 70; kur në Europë dhe më gjerë vërehej çtensionimi i marrëdhënieve ndërkombëtare mes dy superfuqive; po zbatohej « Ostpolitika « ose « ndryshimi i rregjimeve lindore nëpërmjet afrimit»; lufta në Vietnam ishte pranë përfundimit, po binin diktaturat fashiste në Greqi, Spanjë dhe Portugali ; më 1972 vizita e Niksonit në Pekin çeli një epokë të re, etj. Mes vendeve antare ishin SHBA-ja dhe Kanadaja, falë rolit të tyre të pazëvendësueshëm në këto fusha jetike. Negociatat u zhvilluan në tre komitete që u pasqyruan dhe në Aktin Final të Helsnikit, si « tre shportat « e saj – siguria ndërkombëtare, bashkëpunimi ekonomik, demokracia dhe të drejtat e njeriut.
Më 1 Janar 1995, KSBE-ja u quajt « Organizata për Bashkëpunim dhe Sigurim Europian ( OSBE) me arritje të spikatura, me një katalog të gjerë dhe të larmishëm veprimesh kudo. Ajo shquhet në fushën e krijimit të masave të besimit, vëzhgimin dhe menazhimin e krizave dhe konflikteve të armatosura, respektimin e pakicave të ndryshme, etj. Gjithsesi, pika e saj më e fortë mbeten vëzhgimi dhe sigurimi i zgjedhjeve të lira dhe të ndershme. Ajo ka Zyrën e Institucioneve Demokratike dhe të Drejtave të Njeriut ( ODIHR) si pika më e besueshme e referimit dhe për BE-në, KiE-në, NATO-n, etj. Ndonëse pas vitit 2000, roli dhe ndikimi i OSBE-së janë zbehur, kryesisht për shkak të fuqizimit dhe zgjerimit të BE-së, KiE-së, NATO-s dhe organizatave të bashkëpunimit rajonal, ajo mbetet e rëndësishme, sidomos për vende të vogla si ne dhe organizata më e madhe rajonale e këtij lloji.
Bilanci dhe performanca jonë në këto 3 dekada është e pasur me hapa, demarshe, arrije dhe sfida madhore në të gjitha fushat që anjo mbulon. Për fat të keq, nuk mungojnë as çuditë dhe telashet që i kemi krrijuar asaj gjatë kësaj periudhe. Kështu megjithë kufizimet e sistemit, në fundin e viteve 60 edhe vendi ynë ishte përfshirë nga valët dhe flladi i liberalizmit në shumë fusha jetike. Mirëpo, më 1973 rregjimi filloi të ecte në korsi krejt të kundërta dhe të rrezikshme me Europën. Fjalimi i Enver Hoxhës mbi rrethimin imperialisto-revizionist më 15 Mars 1973 ishte «hiroshima » politike shqiptare. Pikërisht në ato momente fatkeqe, qeverisë shqiptare i erdhi ftesa për të qenë e pranishme në negociatat në kuadrin e krijimit të KSBE-së. Ashtu siç pritej, ftesa u refuzua, duke e etiketuar Helsinkin si « konferenca e mossigurisë europiane ». Ja pra çudia e madhe: ndërsa më 1 Gusht 1975 në Helsinki 34 liderët e shteteve europiane, ndërmjet tyre dhe 12 të vendeve ish-lindore po nënshkruanin Aktin Final të Helsinkit, në Tiranë vulosej Kushtetuta Socialiste dhe bunkerët filluan « të mbinin si kerpudhat». Ajo shpalli tradhti të lartë dhe armik këdo që tregonte shenja bashkëpunimi me BE-në, NATON, SHBA dhe KSBE-në.
POR, nëse rregjimi u mundua ta kalonte në heshtje këtë ngjarje epokale, te masa e njerzëve, sidomos te ata që vuanin në burgje, KSBE-ja ngjalli shpresa të reja, sado naive për momentin. Këtu shquhet poeti, disidenti dhe mësuesi i Kukësit, martiri i demokracisë, Havzi Nela që në burgun e tmerrshëm të Burrelit, më 1977, shkroi vjershën « Fryma e Helsnikit » Ajo tregon pikërisht për shpresën dhe dritën e re që shkaktoi Helsniki. Çuditërisht, 11 vite më vonë, kur rregjimi ishte në grahmat e fundit dhe nuk po « linte gut pa lëvizur » për t’u pranuar në KSBE tregoi « dhëmbët »; as Presidiumi i Kuvendit Popullor, ku kishte dhe artistë të shquar nuk ia fali jetën, duke e varur dëshmorin e Helsinkit në litar më 10 Gusht 1988.
Dhe, vetëm një vit më vonë, po ai rregjim filloi të bënte gjithçka që të pranohej në KSBE. Shqipëria u pranua atje si vëzhguese në Samitin e Kopenhagenit më 30 Maj 1990 dhe me të drejta të plota në Berlin më 22 Qershor 1991. Në shtator të atij viti, Presidenti Ramiz Alia shkoi në Helsinki për ta nënshkruar vetë Aktin Final ku dhe është e depozituar atje, në Pallatin “Finlandia”.
Bilanci dhe performanca jonë në këto 3 dekada është e pasur me hapa, demarshe, arrije dhe sfida madhore në të gjitha fushat që ajo mbulon. Për fat të keq, nuk mungojnë as çuditë dhe telashet që i kemi krijuar asaj gjatë kësaj periudhe. Kështu, pesë vjet pas antarësimit, tronditëm botën dhe OSBE-në me farsën/ masakrën zgjedhore më 26/28 Maj 1996. Megjithë këmbënguljen e OSBE-së për përsëritjen e zgjedhjeve në 40 zona, qeveria e atëhershme nuk i përfilli dhe vazhdoi në të vetën me pasojat e njohura.
Dhe më keq ndodhi në Mars 1997, kur shteti dha « SOS » dhe OSBE dërgoi me ngut në Tiranë ish-Kancelarin austriak Vranitzky si të Dërguar të Posaçëm. Për tetë muaj rresht ai erdhi në Shqipëri në përpjekje cfilitëse për paqen politike dhe sociale. Padyshim që kapërcimi i kësaj situate ka dhe vulën e OSBE-së dhe të Vranickit, me mbështetjen e BE-së dhe SHBA-ve. Ende pa kaluar një vit, forcat e opozitës së atëhershme bënë rebelimin e armatosur për të përmbysur qeverinë e ligjshme të zgjedhur demokratikisht më 1997 nën hyqmin e OSBE-së.
Ngjarja tjetër e pakëndshme ndodhi në zgjedhjet parlamentare në pranverën e vitit 2001 me vjedhjet masive të votës në Dushk të Lushnjes. Me ndërhyrjen e OSBE-së u arrit pas shumë peripecish kompromisi me opozitën, të cilës iu dha posti i Presidentit të Republikës më 2002. Po atë vit, meqenëse nuk i linte politikanët tanë « të livadhisnin » si të donin, disa prej tyre kërkuan çuditërisht mbylljen e Pranisë së OSBE-së dhe largimin e drejtuesit të saj, gjermanit Ahrens. Në një drekë pune të Ministres së Jashtme të asaj kohe me homologun e saj gjerman më 2002 në Berlin ku isha i pranishëm, Joschka Fischer i ra « pragut të dëgjojë porta » kur tha se « Ahrens e do shumë Shqipërinë, dhe pse ndonjëherë mban qëndrime kritike » Kështu kjo çështje u mbyll dhe pse me një shije jo të këndshme.
Padyshim që arritja më e mirë ishte në vitin 2020, kur për herë të parë vendi ynë kishte presidencën e OSBE-së; me plot sfida, probleme dhe arritje, të shtuara nga tërmeti i 26 Nëntorit 2019 dhe sidomos Pandemia COVID – 19.
Ky jubile është rast i mirë për të përgëzuar dhe vlerësuar diplomatët dhe ambasadorët tanë dhe të OSBE-së që kanë shërbyer me zell dhe profesionalizëm të madh në Vjenë, Tiranë dhe kudo gjetkë gjatë gati 30 viteve të antarësimit tonë në OSBE. Eshtë domethënës fakti qe Zef Mazi, shefi i parë i Përfaqësisë sonë në OSBE në Vjenë me dy mandate dhe ish – ekspert në sekretariatin e OSBE-së, sot është Kryenegociator i vendit tonë me BE-në.
© Argumentum
