Java e ngjarjeve globale
Dragan Biseniç [i]
Përktheu për Argumentum.al: Xhelal FEJZA
Nuk ndodh shpesh që tri ngjarje globale me rëndësi të ndodhin në një javë të vetme, sikurse ishte rasti në javën që lamë pas.
Fillimisht, presidenti amerikan Bajden dhe presidenti rus Putin me datë 7 dhjetor mbajtën një video-samit, një ditë më vonë Bundestagu gjerman votoi qevernë e re gjermane me në krye kancelarin socialdemkrat Olaf Sholc dhe koalicionin trengjyrësh, i cili zëvendëson qeverisjen e gjatë 16-vjeçare të demokristianëve dhe Anxhela Merkelit dhe pastaj, me 9 dhe 10 dhjetor u mbajt samiti për demokracinë i thirrur nga Bajdeni.
Megjithëse duket se këto tri ngjarje koincidojnë vetëm në kohë, mund të vihet se se ato përfaqësojnë tre faktorë në dizajnimin e raporteve të reja në planin kohor afatmesëm që shpien në përpjekjet për krijimin e një ekulibri të ri. Kjo sipërmarrje është forcimi i pozitave amerikane në përballjen me Kinën, gjë për të cilën i nevojiten Kina dhe Rusia. ShBA-të shpallën “bojkotin diplomatik” të Lojërave të Dimrit në Kinë, gjë së cilës iu përbashkuan Australia, Kanadaja dhe Britania e Madhe. Në raste të këtilla përherë shtrohet pyetja se kush humbi dhe kush fitoi dhe çfarë u humb dhe çfarë u fitua.
TRI PLUS/MINUS: Në Moskë u vlerësua se bisedimet ishin “të karakterit të hapur dhe punues”.
Ekspertët rusë i bënë komplimente presidentit amerikan si “kremlinologu më i madh ndër bashkëpuntorët e tij”, meqënëse ai ka qënë për herë të parë në Moskë që në vitin 1978. Ata vlerësojnë se ecuria e bisedimeve Bajden-Putin ishte e pranueshme për Moskën dhe se presidenti amerikan në polititikën e tij të “shkopit dhe kulaçit” shfaqi disa shenja gatishmërie për ti bërë lëshime Moskës, gjëra të cilat ajo i priste.
Sholci, nga ana tjetër, tha se për politikën dhe masat ndaj Kinës “do të bisedohet me shumë kujdes” dhe se qeveria e drejtuar prej tij do të marrë vendimet përkatëse “kur të vijë koha e tyre”.
Ndërsa Samiti për demokracinë veçoi në mënyrë të njëmendtë Kinën dhe Rusinë si mbartëset më të rëndësishme të prirjeve autoritare në botë. Në prag të video-takimit të dy presidentëve, sinjalet amerikane ishin të përziera: një zyrtar i lartë i administratës amerikane, i cili bisedoi disa herë me kolumnistin e Uashington Post-it Dejvid Ignatijus, shprehu optimizëm në lidhje me bashkëpunimin sajber amerikano-rus. Me përshkallëzimin e krizës rreth Ukrainës, ky zyrtar bisedoi përsëri me Ignatijusin dhe nënvizoi se ShBA-të dëshirojnë “marrëveshje finale diplomatike mbi Ukrainën, gjë e cila Putinit do ti japë më shumë sesa ai dëshiron”.
Ecuria e samitit në njëfarë mënyre e justifikon këtë deklaratë, por jo në tërësi.
Presidenti amerikan momentalisht hoqi dorë nga zgjerimi i sanksioneve të Kongresit kundër gazsjellësit Rryma e Veriut-2 dhe 35 zyrtarëve të tjerë rusë, por deklaroi se bisedat me aleatët e tij europianë mbi problemet që kanë të bëjnë me zgjerimin e NATO-s shkaktojnë shqetësim në Moskë. Bajdeni përjashtoi mundësinë e dërgimit të trupave amerikane në Ukrainë në rast të një konflikti ushtarak.
Bashkëpuntorët më të afërt të Blinkenit, sekretari i shtetit Blinken dhe këshilltari për sigurinë kombëtare Saliven, dhanë pas takimit interpretimet e tyre nëpërmjet të cilëve u korigjuan hapat e presidentit amerikan, dhe të cilët në realitet do të thonë ashpërsime dhe konfrontime të reja në marrëdhëniet amerikano-ruse.
Saliveni paralajmëroi dërgesa të tjera të armatimeve moderne amerikane në Ukrainë dhe bllokimin e Rrymës së Veriut në bashkëpunim me Gjermaninë, nëse vjen puna te invazioni rus në Ukrainë.
Moska dhe Uashingtoni e shohin në mënyra të ndryshme marrëveshjen e Minskut.
Blinkeni fajësoi Kremlinin për mosrealizimin e marrëveshjes, sepse sipas interperetimit të tij, ai fillon me ndërprerjen e luftimeve dhe tërheqjen e forcave të huaja nga Donbasi, gjë të cilën sikurse thotë ai, Moska nuk e ka respektuar.
Viktorija Nulandi ishte akoma më direkte. Ajo deklaroi se Moska, në rast të ndonjë sulmi në Ukrainë, do të përjashtohet tërësisht nga sistemi global financiar. Meqënëse kjo do të thotë edhe shkatërrim i sistemit financiar global, pra ndëshkikm për mbarë botën dhe jo vetëm për Rusinë, ndoshta ky kërcënim nuk mund të gjejë zbatim, megjithëse tingëllon mjaft tërheqës.
KONFLIKT I PASHUAR: Moska pohon se procedura për vendosjen e paqes në Donbas është e qartë. Ajo fillon me ndryshimin e Kushtetutës së Ukrainës ku konsolidohet statusi i veçantë i dy territoreve, zgjedhjet lokale të cilat Ukraina duhet ti njohë dhe në fund kalimi i kontrollit të kufijve në kompetencë të Ukrainës. Ndryshimi i rendit të implementimit, sipas Moskës, është vetëm taktikë e Kievit për evitimin e tij. Analistët moskovitë vlerësojnë se Obama dhe Trampi në parim ishin të kënaqur me një gjendje të këtillë të gjërave: Marrëveshja Minsk 2 e nënëshkruar me garancinë e Francës dhe Gjermanisë, të cilat madje edhe nëse kërkojnë respektimin e saj, Kievit do ti dërgohen nga Uashingtoni mesazhe të drejtpërdrejta se një gjë e tillë nuk duhet bërë. Me këtë arrihen disa qëllime. Njëri është mbajtja e një konflikti të pashuar në afërsi të kufinjve të Rusisë, ndërsa i dyti është demonstrimi i pafuqisë politike të BE-së. Në thelb, Putini u përpoq të përfshinte Amerikën në procesin e marrëveshjeve dhe dialogun për Ukrainën dhe t’ia kalojë Marrëveshjet e Minskut Uashingtonit i cili ka ndikimin real mbi Kievin.
Zëdhënësi i Putinit, Dimitrij Peshkov, deklaroi para Samitit se formati i Normandisë është i vetëmjaftueshëm dhe aty nuk nevojitet të jetë Amerka, gjë që do të thotë se Moskës nuk i nevojiten më europianët për realizimin e bisedimeve serioze mbi Ukrainën dhe se një bisedë e tillë duhet bërë direkt mes Moskës dhe Uashingtonit. Kësaj deklarate të tij i parapriu edhe skandali diplomatik në të cilin ministri rus i punëve të jashtme, Sergej Lavrov vendosi të publikojë letërkëmbimin e tij me ministrat e punëve të jashtme të Gjermanisë dhe Francës, me qëllim që të ndërpriste “shtrembërimet e vazhdueshme” të këtyre bisedimeve. Nga ky letërkëmbim shihet se Berlini dhe Parisi janë pa kushte në një pozicion pro Ukrainës dhe se Moska propozon që ShBA-të të përfshiheshin në formatin e Normandisë, gjë që Franca dhe Gjermania nuk dëshironin ta lejonin.
Me këtë lëvizje, pala ruse zbuli fytyrën e dyfishtë të politikës së aleatëve amerikanë të cilët dëshirojë të korrin frytet e politikës amerikane, por pa Amerikën dhe tregoi se vetë ajo (Rusia) nuk dëshiron më të bisedojë me “avokatët ndërmjetës të Ukrainës”, por këtë dëshiron ta bëjë atje ku merren vendimet me të vërtetë, pra në Uashington.
Presidenti rus kërkon “garanci detyruese” që NATO-ja nuk do të zgjerohet më në Lindje dhe këtë mund t’ia japë vetëm ShBA. Kësaj here mendon për garanci me shkrim. Megjithëse e tërë kjo në pamje të parë duket si një pozicioin tejet i fryrë i Moskës, ajo flet qartë për horizontin strategjik të kërkesave ruse, pas përmbushjes së të cilave duhet të fillojë koha e “parashikueshmërisë dhe e sigurisë”, për të cilën kanë folur disa herë Bajdeni dhe Blinkeni. Kërkesa e presidentit rus flet për faktin se këtu bëhet fjalë për Marrëveshje Minsku në kuptimin e gjërë të fjalës- një rend të përcaktuar aksionesh dhe detyrimesh, në fund të të cilëve është i dëshirueshëm krijimi i një Ukraine miqësore dhe neutrale, dhe jo Ukraine të nënështruar.
VAZHDIMI I KONTAKTEVE: Ambasadori amerikan në Poloni, Daniel Frid pohon se Shtëpia e Bardhë “ka hedhur poshtë përpjekjet e Kremlinit për të kërkuar nga ShBA-të lëshime për llogari të Ukrainës, si është premtimi se ShBA-të nuk do ta ftojnë kurrë Ukrainën për t’iu bashkuar NATO-s”. Kjo nuk është diçka e re mendon Fridi, sepse Bajdeni që në fjalimin e tij të parë mbi politikën e jashtme, deklaroi se Rusia nuk do të ketë veton në vendimet që lidhen me zgjerimin e NATO-s.
Fridi mendon se duke hyrë në këtë bisedë, Bajdeni “bëri atë që presidentët amerikanë duhet të bëjnë në situata të tilla: u mbështet te Perëndimi dhe paraqiti qëndrimet që janë formuluar mbi bazën e konsultimeve brenda aleatëve”, dhe konkludon se “presidentët ranë dakord se ekipet e tyre duhet të vazhdojnë të jenë në kontakt”, megjithëse Bajdeni bëri me dije se ShBA-të do ta bëjnë këtë edhe në bashkëpunim të ngushtë me aleatët dhe partnerët (Ukrainën), gjë që do të thotë se nuk ka marrëveshje të ndarë mes ShBA-ve dhe Rusisë për Ukrainën.
Kjo nuk do të thotë se rreziku i një lufte është plotësisht virtual si puna e samitit që sapo u mbyll.
Kalimi i përgjegjësisë për Marrëveshjen e Minskut te Amerika ndoshta është një prej përpjekjeve të fundit të Putinit për ta zgjidhur problemin ukrainas në kudrin juridik ekzistues deri në vitin 2024. Nëse nuk ia arrin kësaj, është e mundur të supozohet se presidenti rus, para vitit 2024, duke këmbëngulur të konsolidojë trashëgiminë e tij politike dhe historike, të kërkojë mënyra të tjera për ta zgjidhur problemin ukrainas. Donbasi që tani i ka të gjitha kushtet për tu absorbuar në sistemin ekononik dhe politik rus. Për këtë nuk mund të përjashtohet as konfrontimi ushtarak me ecuri të panjohur.
Amerikanët, ashtu si edhe europianët, nuk duan luftë në Europë- zonë e interesave dhe e përgjegjësive të tyre pas dy luftarësh botërore dhe një lufte të ftohtë. Këtë nuk e dëshiron as kancelari gjerman Olaf Sholc i cili që ditën e parë të mandatit të tij gjendet në vorbullën e krizës në kufirin lindor gjerman. Ai tha se “kërcënimi ukrainas ishte situatë e paparashikuar” dhe implikoi se Gjermania tashmë ka rënë dakord me pozicionin amerikan mbi fatin e gazsjellësit Rryma e Veriut-2 në rast të një sulmi rus në Ukrainë.
Samiti demokratik i Bajdenit po përballet me një mur të papritur skepticizmi dhe po paraqitet si një ftesë bisedash zoom për organizatat joqeveritare. Duke reaguar ndaj Samitit, Kina, e zemëruar që Taivani arriti të hynte në listën e të ftuarve, ka publikuar një Libër të Bardhë që është një tekst i gjatë mbi modelin kinez të demokracisë. Ky Libër i Bardhë nënvizon se “nuk ekziston një model fiks për demokracinë; ajo manifestohet në shumë forma” dhe se “Kina ka zgjedhur atë rrugë drejt demokracisë e cila është e përshtatshme për një vend tejet të madh dhe me një popullsi tejet të madhe… Kina këmbëngul të vendosë ekuilibrin mes demokracisë dhe zhvillimit. Prioritet është përherë zhvillimi, i cili lehtësohet nëpërmjet demokracisë dhe në këmbim nxit zhvillimin e demokracisë. Kina kurrë nuk u është dorëzuar përrallave boshe për demokracinë, pa marrë parasysh fazën e zhvillimit të vendit”.
Edhe brenda Amerikës samiti u ballafaqua me sulme nga majtas e djathtas.
Profesori me orientim republikan, Kolin Djuk parashikonte se samiti do të jetë “festival bëlbëzimesh që imitojnë virtytin”. Gjithsesi, samiti ishte ngjarje që i përkushtohej njësoj mbrojtjes dhe promovimit të demokracisë, por ishte gjithashtu edhe përgjigje për të gjithë ata që kanë rënë nën ndikimin e teorive mbi “rënien amerikane”. Bajdeni ka versionin e tij të rinovimit të fuqisë amerikane nëpërmjet pohimit të statusit të udhëheqësit të botës demokratike. Për këtë, presidenti Amerikan thekson se “demokracia nuk ndodh rastësisht”, sikurse theksonte edhe në muajin shkurt të këtij viti, por ajo “duhet mbrojtur, forcuar dhe rinovuar”.
[i] https://www.danas.rs/nedelja/nedelja-za-globalne-pogodbe/
