Gjeopolitika[i]
Në tridhjetë vitet e kaluara Çekia është ngritur në vendin me prodhimin më të madh të automobilëve për frymë të popullsisë. Viti 2024 shënoi rekord: në vendin me dhjetë milionë banorë u prodhuan më shumë se 1.4 milonë automobilë – pothuajse katër përqind më shumë se një vit më parë. Megjithatë, në tremujorin e parë të vitit 2025, prodhim ra me 7,1 përqind, kryesisht për shkak të zvoglimit të kërkesës për automobilë në Europën Perëndimore. Ky zvoglim i kërkesës është i lidhur edhe me probleme në industrinë automobilistike në BE, me kalimin e ngadalshëm në makinat alektrike si dhe me doganat amerikane.
Ndërsa prodhimi i automobilëve bie, industria ushtarake përjeton lulëzim. Gjatë tre viteve të kaluara uzinat çeke të armatimeve kanë zgjeruar ndjeshëm prodhimin dhe kanë sendërtuar fitime të mëdha. Sipas mendimit të Alesha Rode nga Qendra për analiza ekonomike dhe të tregut, pjesa e industrisë mbrotjëse çeke në ekonomi në vitet e ardhshme mund të rritet shumëfish. Tani ajo përbën rreth një përqind të prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB). “E konstatojmë këtë potencial”, tha Rod për radion çeke. “Konstatojmë rritjen e kërkesës në industrinë ushtarake në 10, madje edhe 15 vitet e ardhshme. Magazinat tona janë bosh. Ajo që prodhohet as arrin të ftohet, por eksportohet menjëherë”.
Danusha Nerudova, ish rektorja e Universitetit “Mendel” në Brno dhe antare e Komisonit për buxhetin në Parlamentin Europian, ndan këtë mendim. “Industria e mbrojtjes mund të bëhet motori i ri i ekonomisë çeke dhe europiane. Mund të shfrytëzojë kapacitetet e lira dhe fuqinë punëtore nga sektori automobilistik, të nxisë rritjen ekonomike dhe njëkohësisht të forcojë sigurinë tonë”, thotë Nerudova për analizën e Dojçe Welles. Ekonomisti tjetër i njohur çek Peter Zahradanik është disi spektik: “Uzinat çeke të armatimeve po përjetojnë epokën e artë, kjo është e saktë”. Kapacitetet e tyre po zgjerohen, uzinat ushtrarake çeke zgjerohen me kapitalin e tyre në pjesët më të përparuara të botës”, thotë ky këshilltar i Komisionit ekonomik europian dhe social në Bruksel për DW. Por: “Nuk besoj se kjo do ta zëvendësojë sektorin automobilistik si motor i ekonomisë çeke”. Dhe, sikurse shton: “Nuk do të doja që prodhimi ushtarak të shtyjë mënjanë atë civil”.
Histori e gjatë e industrisë çeke
Territori i sotëm i Republikës Çeke të sotme ka qënë qendër e prodhimeve ushtarake që para Luftës së Parë Botërore. Edhe ndërmjet dy luftërave botërore, si edhe pas tyre, Çekosllovakia ishte një prej prodhuesve dhe eksprtuesve mëdhenj të armëve në botë. Për vite me radhë eksporti i armëve përbënte rreth 10 përqind të eksportit të përgjithshëm të Çekosllovakisë. Kështu, në periudhën mes viteve 1958-1968 Çkosllovakia prodhoi dhjetë mijë avionë luftarakë dhe të trajnimit. Sipas mendimit të ekspertëve, armët e atëhershme çekosllovake ishin nga më të mirat dhe nga më cilësoret në bllokun e dikurshëm Lindor dhe eksportoheshin në dhjetra vende të botës. Ekzitonte edhe kërkesë e madhe në vend sepse Çekosllovakia, në fundin e viteve 1980-të, kishte një ushtri të armatosur fuqishëm prej disa mijëra ushtarësh dhe ndante rreth 20 përqind të buxhetit për mbrojtjen.
Fundi i Traktatit të Varshavës dhe i konfrontimeve në Europë, si dhe çarmatimi në fillim të viteve 1990-të, i pasuar nga një ulje e ndjeshme e shpenzimeve për ushtrinë, goditën rëndë prodhuesit çekë të armatimeve dhe municioneve. Biznesi i fundit ekpsportues i Çekosllovakisë ishte marrëveshje për furnzimin me 250 tanke T-72 për Sirinë, të cilën e miratoi qeverina e parë jokokuniste. Shpërbërja e Çekosllovakisë në vitin 1992 solli edhe ndarjen e industrisë së armatimeve: prodhimi i tankeve dhe i makinerive të rënda mbeti kryesisht në Sllovaki, ndërsa industria e avionëve, prodhimi i armëve të lehta, muncioneve, sistemeve të radarëve dhe armatimeve personale mbetën në Çeki. Privatizimet e pasuksesshme, zvoglimi i shpenzimeve për ushtrinë në Çeki u reduktua në një përqind të PBB-së, profesionalizimi dhe zvoglimi i ushtrisë e cila u ul në numurin 20.000 ushtarë – të gjithë këto dobësuan ndjeshëm industrinë ushtarake çeke. Pas invazionit rus në Ukrainë në muajin shkurt të vitit 2022, uzinat çeke të armëve rritën ndjeshëm prodhimin e tyre – shpesh për disa qindra përqind brenda vitit. Në mënyrë të veçantë u rrit industria e municioneve, modernizimi i tankeve, prodhimi i automjeteve ushtarake, mortajave lëvizëse, dronëve, radarëve dhe mitralozëve e predhave të njohur botërisht, shkruan DW.
Prodhuesi i avionëve Aero, krenaria e industrisë ushtarake çeke, zhvilloi tipin e ri të avionit luftarak dhe të trajnimit Skyfox, i cili më vonë do të përdoret për trajnimin e pilotëve ukrainas në bombarduesit F-17. Dyzet përqind e prodhimit nga uzinat çeke të armatimeve shkon në Ukrainë, ku po krijohen edhe ndërmarrje të përbashkëta. Pothuajse 90 përqind e prodhimit shkon për eksport. Njëkohësisht rritet edhe nevoja për armatosjen e ushtrisë çeke. Vitin e kaluar buxheti i Çekisë për mbrotjen për herë të parë arriti nivelin e dy përqindshit të PBB-së. Kryeministri Petr Fiala deklaroi se në vitet në vazhdim do të arrijë në tre përqind.
Motorë për raketa
Njëkohësisht rriten edhe përfitimet e pronarëve të kompanive private: pronari i Czechoslovak Group Michal Strnad që nga viti i kaluar pothuajse e ka dyfishuar pasurinë e tij – nga 129,5 miliardë kruna (rreth 5 miliardë euro) në 230,5 milardë kruna (rreth 9 miliardë euro). Një gjë e tillë po ndodh edhe me prodhuesit e tjerë çekë të armatimeve. Ky lulëzim do të vazhdojë edhe në vitet në vazhdim. Prodhuesi i municioneve STV Group këtë vit do të trefishojë prodhimin e predhave të kalibrit të madh të cilat eksportohen kryesiht në Ukrainë – nga 100.000 në 300.000 copë. Kompania PBS Group gjithashtu planifikon të dyfishojë prodhimin e motorëve për raketa dhe dronë.
Edhe numuri i të punësuarve po rritet ndjeshëm. Vetëm STV Group planifikon të punësojë edhe 1.000 punëtorë të tjerë. Koncerni më i madh çek Czechoslovak Group, i cili krahas prodhimit të municioneve posedon edhe uzinën e mirënjohur të automobilëve Tatra, tashmë ka punësuar 14.000 punëtorë. Për krahasim: koncerni më i madh i automobilëve Shkoda Auto, i cili është në pronësi të koncernit Volkswagen, në fabrikën kryesore në Mallada Bolesllava punëson rreth 20.000 punëtorë. Por, për shkak të thjeshtësisë së prodhimit të automobilëve elektrikë, në të ardhmen do të ndodhë zvoglimi i numurit të të punësuarve.
Në fund të shkurtit të këtij viti, shefi i Shkodës Klaus Zellmer deklaroi për portalin profesional Automobilwoche se firma e tij, e cila momentalisht ka 41.000 të punësuar, planifikon të ulë numurin e punëtorëve me rreth pesëmbëdhjetë përqind. Shumë nga këta punëtorë do të kalojnë në industrinë ushtarake. Sipas deklaratave të agjensive çeke për punësime, për ata nuk do të ketë nevojë për ndonjëfarë rikualifikimi të madh.
[i] https://www.geopolitika.news/analize/geopolitika/strah-od-rata-zemlja-s-deset-milijuna-ljudi-gomila-dronove-tenkove-i-haubice/
