Instituti Ndërkombëtar për Studime të Lindjes së Mesme dhe Ballkanit (IFIMES), me seli në Lubjanë, Slloveni, analizon rregullisht zhvillimet në Lindjen e Mesme, Ballkan dhe rajone të tjera në mbarë botën. Në analizën e tij, të titulluar “NATO 3.0 ose Pjekuria e Detyruar e Marrëdhënies Transatlantike”, Gjenerali (në pension) Corneliu Pivariu e paraqet NATO 3.0 jo si një largim radikal, por si një korrigjim historik – një pjekuri e detyruar e marrëdhënies transatlantike në përgjigje të presioneve shumëpolare dhe sfidave bashkëkohore të sigurisë.
***
Personalisht, gjatë aktivitetit tim të plotë profesional, përjetova periudhën pas Luftës së Ftohtë në të cilën NATO u përshtat me kushtet e reja dhe në të cilën qarkulluan teori të shumta që pretendonin se Aleanca e Atlantikut të Veriut ishte bërë e vjetëruar dhe ishte në rrugën e zhdukjes. Atëherë, si dhe tani – megjithëse kushtet gjeopolitike të sotme janë shumë më komplekse – shpreha pikëpamjen se Organizata zotëron kapacitetin dhe burimet për t’u përshtatur me realitetet konkrete dhe për të ruajtur rëndësinë e saj.
Sinjalet paraprake të Konferencës së Sigurisë së Mynihut (MSC) dërguan një mesazh të qartë strategjik nga Uashingtoni: modeli operativ i NATO-s i tre dekadave të fundit konsiderohet i shteruar. Ajo që po dëshmojmë nuk është një tërheqje amerikane nga Evropa, por një ripërcaktim i roleve brenda Aleancës, në një kontekst shumëpolar të shënuar nga kufizime strategjike të njëkohshme.
Mesazhi u përcoll në mënyrë të qartë nga Elbridge Colby, një nga arkitektët kryesorë të mendimit strategjik bashkëkohor në Uashington, i cili përfaqësoi Shtetet e Bashkuara në takimin Ministror të Mbrojtjes të NATO-s të mbajtur më 12 shkurt 2026, përpara MSC.
Ndërhyrja e tij mund të lexohet si një shpallje doktrinare dhe jo si një deklaratë situacionale ose konjukturale.
1. Nga NATO 1.0 te NATO 3.0: një periodizim i qartë strategjik
Colby propozon — në mënyrë të nënkuptuar dhe të drejtpërdrejtë — një periodizim me tre faza të Aleancës së Atlantikut të Veriut, pra të NATO-s:
NATO 1.0 – periudha e Luftës së Ftohtë
E karakterizuar nga realizëm i fortë strategjik, parandalim i besueshëm, shpërndarje e qartë e përgjegjësive dhe pritshmëria eksplicite që aleatët evropianë të kontribuonin ndjeshëm në mbrojtjen e tyre.
Ky ishte NATO-ja e administratave të Dwight D. Eisenhower-it, Richard Nixon-it dhe Ronald Reagan-it.
NATO 2.0 – momenti unipolar amerikan dhe periudha pas Luftës së Ftohtë
Një fazë e përcaktuar nga zgjerimi i aleancës, operacionet “jashtë zone”, çarmatimi relativ evropian dhe një varësi gjithnjë e më strukturore nga kapacitetet ushtarake amerikane.
Mbrojtja territoriale e Evropës u “eksternalizua” në masë të madhe tek Shtetet e Bashkuara.
NATO 3.0 – rikthim te realizmi në një kontekst shumëpolar
Arkitektura e re e propozuar supozon një Evropë që bëhet mbrojtësi kryesor konvencional i kontinentit, e mbështetur nga kapacitetet strategjike, bërthamore dhe të projektimit global të fuqisë së United States-s.
Konceptualisht, NATO 3.0 është më afër NATO 1.0 sesa modelit të tre dekadave të fundit.
Ky dallim është thelbësor: nuk kemi të bëjmë me një revolucion, por me një korrigjim historik.
“Partneritete, Jo Varësi” – Fraza Kyçe e Doktrinës së Re
Një nga idetë kryesore të diskursit të Colby-t është formulimi: “Ne duam partneritete, jo varësi.”
Kjo shënon një pikë kthese në marrëdhënien transatlantike:
Shtetet e Bashkuara nuk e pranojnë më rolin e zëvendësuesit të përhershëm për aftësitë konvencionale evropiane;
Evropa thirret të marrë përgjegjësinë kryesore për sigurinë e saj;
Garancia amerikane mbetet, por ajo ripërcaktohet si mbështetje strategjike, jo si një patericë strukturore.
Mesazhi nuk është anti-evropian. Përkundrazi, është një thirrje për pjekurinë e Aleancës dhe për të lëvizur përtej logjikës së varësisë së rehatshme.
2. Përgjigjja e nënkuptuar ndaj raportit të MSC: Amerika nuk po e shpërbën rendin, por po e rikalibron atë
Fjalimi i Colby-t duhet të lexohet gjithashtu si një përgjigje indirekte ndaj raportit të Konferencës së Sigurisë së Mynihut, i cili i portretizon Shtetet e Bashkuara si “elefantin në dhomë” të rendit ndërkombëtar, të akuzuar për destabilizimin e rregullave ekzistuese.
Megjithatë, Uashingtoni përcjell një mesazh të ndryshëm: rendi pas Luftës së Ftohtë nuk është më i qëndrueshëm dhe ruajtja artificiale e tij do të gjeneronte rreziqe strategjike edhe më të mëdha. Rikalibrimi i NATO-s paraqitet si një akt realizmi, jo braktisjeje.
Rezonancat Evropiane në Konferencën e Sigurisë së Mynihut: von der Leyen, Macron dhe Merz midis Autonomisë dhe Përgjegjësisë
Mesazhi i transmetuar nga Uashingtoni në Konferencën e Sigurisë së Mynihut nuk mbeti pa përgjigje në kryeqytetet evropiane. Ndërhyrjet e udhëheqësve francezë dhe gjermanë konfirmuan se Evropa po fillon të përvetësojë – megjithëse me nuanca të ndryshme – logjikën e NATO-s 3.0.
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, artikuloi në Mynih një apel të fortë për Evropën që t’i shndërrojë mekanizmat e saj të mbrojtjes në realitete operacionale. Ajo bëri thirrje shprehimisht për “vënien në jetë” të klauzolës së mbrojtjes së ndërsjellë të BE-së[3], duke theksuar se detyrimi i ndihmës së ndërsjellë nuk mund të mbetet më thjesht një parim teorik i Traktatit të Lisbonës, por duhet të bëhet një instrument funksional i sigurisë kolektive. Në të njëjtën linjë, von der Leyen mbështeti pavarësinë strategjike evropiane, duke deklaruar se Evropa “nuk ka zgjidhje tjetër” përveçse të marrë përgjegjësinë për sigurinë e saj si një shtyllë e besueshme brenda Aleancës Euro-Atlantike.
Emmanuel Macron: Autonomia Strategjike si Përgjegjësi, Jo një Alternativë ndaj NATO-s
Në fjalimin e tij në MSC, Presidenti Francez përsëriti temën e autonomisë strategjike evropiane, por në një formulim më pragmatik sesa në vitet e kaluara. Emmanuel Macron theksoi se autonomia nuk duhet të kuptohet si ndarje nga Shtetet e Bashkuara, por si supozim i një kapaciteti të vërtetë evropian për veprim – përfshirë veprimin ushtarak – kur interesat e sigurisë së kontinentit kërcënohen drejtpërdrejt.
Brenda kornizës NATO 3.0, ky pozicion bëhet plotësues i vizionit amerikan: një Evropë më e aftë ushtarakisht nuk e dobëson Aleancën, por rrit besueshmërinë e saj. Macron theksoi nevojën për aftësi të forta konvencionale evropiane, një industri funksionale mbrojtëse dhe kapërcimin e fragmentimit strategjik midis shteteve anëtare.
Friedrich Merz: Realizmi Gjerman dhe Fundi i Ambiguitetit Strategjik
Ndërhyrja e Friedrich Merz shënoi një sqarim të rëndësishëm të pozicionit të Gjermanisë. Merz pranoi në mënyrë të qartë se një model sigurie evropian i bazuar në investimet e pamjaftueshme ushtarake dhe në dhënien e mbrojtjes Shteteve të Bashkuara nuk është më i qëndrueshëm. Gjermania, argumentoi ai, duhet të pranojë se lidershipi ekonomik përfshin në mënyrë të pashmangshme lidershipin e sigurisë.
Mesazhi i tij ishte ai i realizmit: rritja e shpenzimeve ushtarake, rindërtimi i aftësive konvencionale dhe marrja e një roli më aktiv në krahun lindor nuk janë më opsione politike, por kushte për besueshmërinë evropiane brenda NATO-s. Në këtë dritë, Gjermania nuk po e refuzon NATO 3.0, por po fillon të pozicionohet si një nga shtyllat e saj kontinentale.
Evropa midis rehatisë së humbur dhe pjekurisë strategjike
Të marra së bashku, qëndrimet e Macron dhe Merz tregojnë një konvergjencë të ngadaltë, por domethënëse: Evropa e kupton se epoka e mbrojtjes strategjike të pakushtëzuar ka mbaruar. Dallimet në diskurs vazhdojnë, por drejtimi është i përbashkët – forcimi i aftësive të brendshme si një parakusht për rëndësinë brenda Aleancës.
Në këtë kuptim, NATO 3.0 nuk është thjesht një konstruksion amerikan, por korniza brenda së cilës Evropa është e detyruar të zgjidhë paqartësitë e veta strategjike. MSC 2026 shënon kështu jo vetëm një ndryshim doktrinar, por edhe fillimin e një rimarrjeje evropiane të sigurisë kontinentale. Mund të shpresojmë vetëm që distanca nga deklaratat te veprimet konkrete nga udhëheqësit evropianë nuk do të jetë aq e gjatë sa ka qenë shumë shpesh vitet e fundit.
Implikimet për Evropën dhe Krahun Lindor
Për shtetet evropiane, mesazhi është i drejtpërdrejtë dhe i matshëm:
- rritje reale e kapaciteteve konvencionale, jo thjesht buxhete deklarative;
- theks mbi forcat tokësore, rezervat e municioneve, logjistikën dhe strukturat e integruara të komandës;
- rilançimi i industrisë evropiane të mbrojtjes si aset sigurie, jo vetëm si aset ekonomik.
Për krahun lindor — përfshirë Romania-n — kalimi drejt NATO 3.0 nënkupton:
- përgjegjësi më të madhe operacionale;
- integrim më të thellë të mbrojtjes territoriale në planifikimin e Aleancës;
- reduktimin e iluzionit se siguria është ekskluzivisht një “produkt i importuar”.
Përfundim
Diskursi i Elbridge Colby dhe jehonat evropiane në Konferencën e Sigurisë në Mynih shënojnë mbylljen e një faze historike në funksionimin e NATO-s. Modeli pas Luftës së Ftohtë – bazuar në përgjegjësinë asimetrike dhe rehatinë strategjike evropiane – nuk konsiderohet më i qëndrueshëm në një mjedis shumëpolar të karakterizuar nga konkurrenca strategjike dhe presionet e njëkohshme në shumë teatro.
NATO 3.0 nuk njofton një tërheqje amerikane, por një ripërcaktim realist të marrëdhënies transatlantike. Uashingtoni ruan rolin e tij si shtylla strategjike e Aleancës, por e kushtëzon këtë pozicion me marrjen e përgjegjësisë kryesore nga Evropa për mbrojtjen konvencionale të kontinentit. Fokusi kështu zhvendoset nga statusi në aftësi dhe nga deklaratat në performancë.
Pozicionet e shprehura në Mynih nga udhëheqësit evropianë tregojnë një pranim gradual të humbjes së rehatisë strategjike. Dallimet në diskurs vazhdojnë, por drejtimi është i qartë: pa aftësi të vërteta ushtarake, një industri funksionale mbrojtëse dhe vullnet politik, ndikimi evropian brenda Aleancës do të jetë i kufizuar në mënyrë të pashmangshme.
Për Rumaninë dhe krahun lindor, ky transformim ka rëndësi të menjëhershme. NATO 3.0 nuk i penalizon shtetet e vogla, por ekspozon – pa butësi – kufijtë e tyre të vërtetë. Rëndësia strategjike nuk rrjedh më ekskluzivisht nga pozicionimi ose besnikëria, por nga aftësia për t’i rezistuar, penguar dhe mbështetur përpjekjet aleate në fazat fillestare të një krize.
Në këtë kuptim, NATO 3.0 është më pak një premtim dhe më shumë një provë. Për ata që përshtaten, mund të bëhet një mundësi për konsolidim. Për të tjerët, rreziku nuk është dalja nga Aleanca, por margjinalizimi brenda saj.
Përgatiti në shqip: Argumentum.al
