Nënë Tereza i përkiste botës. Por vetë ajo tha: “Nga gjaku jam shqiptare.” Jeta që qëndron pas kësaj fjalie është jeta e një kombi që kurrë nuk ka qenë i një feje të vetme.
Maringlen Cara
Këtë nuk e tha dikush për të. E tha vetë. Dhe vazhdoi: “Nga shtetësia, indiane. Nga besimi, murgeshë katolike. Nga thirrja, i përkas botës. Nga zemra, i përkas krejt Zemrës së Jezusit.”
Kështu e renditi vetë. Gjakun e vuri të parin. Bota, prej dhjetëvjeçarësh, kujton më shpesh pjesën e katërt se të parën.
Ne ia dhamë botës dhe ajo i përket botës. Nuk është ankesë kjo. Një shenjtore nuk mbetet brenda kufijve të popullit që e lindi. India ka të drejtë ta quajë të vetën si qytetare, Kalkuta si gruan që kaloi atje pjesën më të madhe të jetës, Kisha Katolike si Shën Terezën, kurse të varfërve që u shërbeu nuk u ka interesuar kurrë pasaporta e saj.
Por para se të ishte e kujtdo, ishte e jona.
Shqipëria e ka 5 shtatorin festë zyrtare, me emrin ligjor Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës. Data zuri në 2018 vendin e 19 tetorit, që deri atëherë festohej si dita e lumturimit. Kalendari nuk është krejt në rregull: Papa Françesku e shenjtëroi më 4 shtator 2016, kurse ajo vdiq më 5 shtator 1997, datë që prej vitit të kaluar është edhe përkujtimi i saj fakultativ në Kalendarin e Përgjithshëm Romak. Meqë sivjet festa bie të shtunën, pushimi kalon të hënën, kur Banka e Shqipërisë nuk punon.
Kosova nuk e ka ditë pushimi. Prej vitit 2022 qeveria e saj e ka shpallur 5 shtatorin Ditë të Humanizmit, dhe çdo vit presidentja, kryetari i Kuvendit dhe kryeministri vendosin kurora te shtatorja e saj në qendër të Prishtinës. Kombet e Bashkuara e quajnë Ditë Ndërkombëtare të Bamirësisë, pikërisht sepse është dita kur ajo vdiq. Dhe në Prishtinë, në një vend ku 93.5 për qind e banorëve të regjistruar në 2024 u deklaruan myslimanë, katedralja katolike mban emrin e saj dhe ruan një relike të gjakut të saj. Pak minuta më tej, emrin e saj e mban edhe një bulevard.
Këto janë faktet e kujtesës. Faktet e jetës gjenden gjetkë.
Gjaku
Gonxhe Bojaxhiu u lind në Shkup më 26 gusht 1910, në një familje shqiptare katolike. Fisi i të atit ishte prizrenas; një kushëri, Nikollë Mini, ishte ende famullitar i Prizrenit kur ajo u kthye për herë të parë në qytet, në 1970. E ëma e kishte origjinën nga Novosella e Gjakovës. Familja që krijuan në Shkup i kishte rrënjët nga të dy krahët në Kosovë, shumë kohë para se të ekzistonte shteti i Kosovës që sot e quan të vetën.
Nuk kishte nevojë që pasardhësit t’ia përcaktonin identitetin. E tha vetë, me një fjalë të vetme: shqiptare. Jo jugosllave, jo maqedonase, jo ballkanase në përgjithësi, jo thjesht katolike. Në Shkup lindi. Gjakun e kishte nga Kosova, dhe aty mori edhe vendimin.
Letnica
Çdo gusht katolikët e Shkupit ngjiteshin në pelegrinazh te shenjtërorja e Zojës në Letnicë, mbi Viti. Bojaxhinjtë shkonin bashkë me ata. Vetë Gonxhja kujtonte më vonë se thirrjen e parë e ndjeu atje, dymbëdhjetë vjeçe. E mbajti brenda vetes për vite, në mendim dhe në lutje. Pastaj, më 14 gusht 1928, dymbëdhjetë ditë para se të mbushte tetëmbëdhjetë, ndodhej sërish në Letnicë, dhe ajo që kishte qenë pyetje u bë përgjigje.
Vatican News e kujtoi përvjetorin edhe këtë gusht dhe tha qartë se ai çast vendimtar ndodhi në shenjtëroren e Letnicës, në Kosovë. Bashkimi Evropian, disa javë më herët, bëri një gjë më pak teologjike, po thuajse po aq të dobishme: njoftoi rihapjen, me fonde të veta, të rrugës së vjetër të pelegrinëve nga Shkupi në Letnicë, asaj rruge që kishin përshkuar breza të tërë, mes tyre edhe një vajzë e re me emrin Gonxhe.
Atë vjeshtë ajo u nis për te Motrat e Loretos në Irlandë. Në janar 1929 zbriti në Indi. Gjithçka që e bëri të njohur në botë erdhi më pas dhe gjetkë: sariu, Kalkuta, Misionaret e Bamirësisë, Nobeli, Roma, shenjtëria. Në dhjetëvjeçarët që pasuan u kthye pesë herë, në 1970, 1978, 1980, 1982 dhe 1986, dhe në katër prej tyre u ngjit sërish në Letnicë; itineraret i ka shënuar biografi i saj, Lush Gjergji. Por vendimi që i dha kuptim gjithë asaj që erdhi më vonë u mor në një kodër të Vitisë, prej një vajze shqiptare, në një shenjtërore katolike, në Kosovë.
Mbajini këto katër fakte bashkë një çast. Jo çdo rrëfim për këtë tokë i mban dot bashkë.
Tri besime
Ka një mënyrë për ta treguar historinë e Kosovës, ku feja dhe kombi bëhen një gjë e vetme: thua besimin e njeriut dhe ke thënë popullin e tij, numëron kishat e një toke dhe ke numëruar zotërit e saj. Është zakon i vjetër në këtë anë të Evropës, dhe jo vetëm këtu. Ka vetëm një të metë. Nuk di ku ta vendosë Nënë Terezën.
Shqiptarët kanë qenë të krishterë shekuj para se shumica e tyre të bëheshin myslimanë. Para osmanëve jetuan nën Bizantin, nën bullgarët dhe nën serbët, dhe ishin ortodoksë kudo ku shtrihej Kisha e Lindjes, Kosova brenda, dhe katolikë kudo ku arrinte dora e Romës, buzë Adriatikut dhe në malësitë pas tij. Vija ndarëse mes dy kishave kalonte mes për mes trojeve shqiptare, jo përreth tyre. Nën osmanët shumica u bënë myslimanë, gjatë afro tre shekujve, shtëpi pas shtëpie dhe fshat pas fshati, dhe ata që ndërruan fe nuk pushuan së qeni shqiptarë, ashtu si nuk pushuan ata që nuk e ndërruan. Famullitë katolike të Prizrenit, të Gjakovës dhe të Letnicës mbijetuan përkrah shumicës së re myslimane gjatë gjithë asaj kohe. Një komb që ka jetuar me tri besime dhe i ka të tria edhe sot nuk mund të reduktohet në asnjërin prej tyre, dhe çdo hartë e kësaj toke e vizatuar vetëm sipas fesë do të hasë njerëz që s’ka si t’i shpjegojë. Gonxhe Bojaxhiu është një prej tyre, dhe e njeh gjithë bota: shqiptare katolike nga një familje prizrenase, që e gjeti thirrjen në një shenjtërore katolike në Kosovë.
Ajo nuk është përjashtimi i historisë shqiptare. Ajo është fytyra e saj.
Dhe po ajo histori i ngriti katedralen. Një shoqëri që sipas regjistrimit është mbi nëntë të dhjetat myslimane ndërtoi një katedrale katolike në qendër të kryeqytetit dhe i dha emrin e një murgeshe shqiptare katolike. Gurthemelin e vuri Ibrahim Rugova, prej familjeje myslimane, në nëntëdhjetepesëvjetorin e lindjes së saj, në 2005; katedralja u shugurua më 5 shtator 2017, njëzet vjet ditë për ditë pas vdekjes së saj. Nuk iu kërkua asaj të bëhej më pak katolike që Kosova ta quante të veten, as Kosovës të bëhej më e krishterë. Një popull me tri besime nuk e ndien asnjërin prej tyre si të huaj. Kushdo që vjen në Prishtinë me një histori ku feja dhe kombi janë një, e gjen atë katedrale në zemër të qytetit. Ia vlen t’i ngresh sytë.
Dyert e shtetit
Ka edhe një histori tjetër këtu, dhe kjo është e jona. Gjaku shqiptar i Nënë Terezës nuk i jep shtetit shqiptar të drejtë të pakushtëzuar ta quajë të vetën. Përkundrazi.
Pasi Gonxhja iku nga Shkupi, e ëma, Dranja, dhe e motra, Agja, u vendosën më pas në Tiranë. Për vite jetuan në një shtëpi të thjeshtë në rrugën Hajdar Hidi, pranë Rrugës së Kavajës, dhe më pas në një apartament tjetër. Dranja vdiq në 1972, Agja një vit më vonë. Prehen në Sharrë.
E bija u përpoq të vinte. Për vite me radhë Republika Popullore i tha jo. Matanë kufirit, ndër shqiptarët e Jugosllavisë, ajo hynte e dilte pa pengesë. Në qershor 1980 Shkupi e shpalli qytetare nderi dhe ajo u lut te varri i të atit; disa ditë më vonë e priti në Prishtinë Këshilli Ekzekutiv i Kosovës. Në tetor 1982 hapi në Pejë një shtëpi të Misionareve të Bamirësisë. Misionaret e Bamirësisë punonin ndër shqiptarët e Jugosllavisë nëntë vjet para se Tirana t’ua hapte kufirin. Në 1986, pas vdekjes së Enver Hoxhës, Nënë Tereza mori vetë në telefon ambasadën shqiptare në Romë dhe kërkoi të hynte thjesht si vizitore, për t’u përulur te varret e nënës dhe të motrës. Përgjigje nuk pati. Nobelin e Paqes e kishte prej shtatë vjetësh.
Në 1989 regjimi ndryshoi llogarinë, jo bindjen, dhe e lejoi të hynte. Para se të vinte, kërkoi një kishë ku të lutej. Iu refuzua. Shkoi te varret. Shkoi te shtëpia në Hajdar Hidi. Pastaj kërkoi edhe një gjë: të sillte në Shqipëri katër Misionare të Bamirësisë, për t’u kujdesur për pleqtë dhe të braktisurit. Shteti komunist kishte ngulur këmbë prej dhjetëvjeçarësh se shoqëria shqiptare nuk kishte më nevojë as për Zotin, as për bamirësinë, dhe përgjigjja doli siç pritej. Shqipëria kishte mjekë, kishte infermierë, kishte institucione. Republika do të kujdesej vetë për të vetët.
E bija vazhdoi të kërkonte. Regjimi ra më parë.
Kështu, kur e quajmë Nënë Terezën tonën, ka një plagë brenda atij pohimi. Pohimi është i vërtetë, sepse ashtu e quajti veten ajo. Por shteti që sot i ka vënë emrin aeroportit, spitalit dhe sheshit, dhe një ditë të saj në kalendarin zyrtar, dikur ia mohoi gjënë më elementare: të gjunjëzohej te varri i nënës dhe të gjente një kishë të hapur për t’u lutur. Gjaku është e vetmja gjë që diktatura nuk mundi as ta shtetëzonte, as ta shfuqizonte.
Dy harta
Shtëpia në Hajdar Hidi është ende aty, në Tiranë, e thjeshtë, me një pllakë dhe me muralet që një festival i pikturoi në rrugicë në 2020, pak minuta larg monumenteve dhe emërtimeve publike me të cilat Shqipëria e kujton sot.
Gjetkë, emri i saj është kudo. Në Rinas, aeroporti mban emrin e saj. Në Tiranë, një shesh kryesor dhe spitali universitar. Në Prishtinë, katedralja dhe një bulevard. Në Romë, emri i saj është pjesë e kalendarit të Kishës universale. Në Letnicë është ende rruga, dhe pelegrinët e përshkonin para se qeveritë ta zbulonin Nënë Terezën dhe e përshkojnë edhe sot, drejt vendit ku një vajzë me gjakun e Prizrenit dhe të Gjakovës mori një vendim që e çoi në Kalkutë dhe prej andej në gjithë botën.
Ne ia dhamë botës. Ajo i përkiste botës. Por botës i dhamë një bijë tonën.
Shteti ynë u soll dyzet vjet si të mos qe e vërtetë kjo fjali dhe që prej atëherë e ka gdhendur në monumente. Rrëfimi që e vizaton këtë tokë sipas një feje të vetme e ka problemin e kundërt. Ka vend për manastiret, për shenjtorët dhe për varret e njërës traditë të krishterë, që të gjitha janë pjesë e historisë së Kosovës. Nuk ka vend për historinë tjetër të krishterë, po aq vendase: një familje shqiptare katolike nga Prizreni, një vajzë shqiptare në Letnicë, dhe një Kosovë me shumicë myslimane që e quan bijë të vet pa i kërkuar të jetë më pak katolike.
Nënë Tereza nuk provon se Kosova është e krishterë.
Tregon pse pyetja është e gabuar.
